Τα πάντα γίνονταν ερήμην μας
και τα πιο δικά μας
χωρίς τη δυνατότητα μιας έστω τυπικής
διαμαρτυρίας
Στη φωτιά τα χαρτιά και τα βιβλία
Κι η τιμή της πατρίδας στα σκουπίδια

Γιάννης Ρίτσος, Μετά την ήττα

Το Fridericianum, είναι ένα από τα παλαιότερα δημόσια μουσεία στην Ευρώπη. Χτίστηκε στο Κάσελ, από τον Φρειδερίκο Β΄ως δημόσιο μουσείο και συγχρόνως κρατική βιβλιοθήκη που συγκέντρωνε τις συλλογές βιβλίων, αντικών, χαρτών, κειμηλίων και μοντέλων ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής από τους ευγενείς της κομητείας. Οι αναφορές του νεοκλασικού κτιρίου στον Παρθενώνα –που λειτουργούσε συγχρόνως ως ναός αφιερωμένος στη σοφία και ως ταμείο εν καιρώ πολέμου, ενώ μετέπειτα έγινε σύμβολο δημοκρατίας– ήταν προφανείς: το Fridericianum θεμελιώθηκε πάνω στα συντρίμμια πολέμων ως δημόσιο ίδρυμα γνώσης αλλά και ως εργαλείο εξουσίας.

Kunsthalle Fridericianum, Kassel

Kunsthalle Fridericianum, Kassel

Τα βιβλία καίγονται από την εποχή που άρχισαν να γράφονται. Τα κτίρια της γνώσης καταστρέφονται από τότε που άρχισαν να χτίζονται – και συχνά χτίζονται ξανά. Στις 19 Μαΐου 1933 κάηκαν ενώπιον πλήθους κόσμου περίπου 2.000 βιβλία στο βωμό που στήθηκε στην κεντρική πλατεία Φρειδερίκου (Friedrichsplatz) του Κάσελ.

«Εκεί όπου καίνε βιβλία, καίνε, στο τέλος, ανθρώπους»
– Heinrich Heine

Παρόμοιες τελετουργίες ρίψης βιβλίων στην πυρά ήταν συχνό φαινόμενο εκείνη την εποχή στις έδρες πανεπιστημίων σε όλη τη χώρα, μια πανεθνική «Δράση Κατά του Αντιγερμανικού Πνεύματος», όπως λεγόταν, που στόχο είχε να απαλλάξει τη Γερμανία από τον «εβραϊκό διανοουμενισμό».

Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, το 1941, μετά τις αεροπορικές επιδρομές των Συμμάχων στο Κάσελ, στις 8 και 9 Σεπτεμβρίου το Fridericianum έμοιαζε διάτρητο από τους βομβαρδισμούς και την πυρκαγιά. Κοιτάζοντας φωτογραφίες που τραβήχτηκαν αμέσως μετά το βομβαρδισμό παρατηρεί κανείς όχι μόνο τις χιλιάδες καμένες σελίδες που φυλλορροούν ακόμα πάνω σε τεράστιους σκούρους σωρούς ερειπίων, αλλά και τους γυμνούς πια νεοκλασικούς κίονες του κτιρίου, το οποίο σχεδιάστηκε ακριβώς σύμφωνα με το «πνεύμα του Διαφωτισμού» από τον Ουγενότο αρχιτέκτονα Simon Louis du Ry.

documenta 1, 1955, Artistick Director : Arnold Bode.Fridericianum Kassel. Foto: Günther Becker, documenta Archiv

documenta 1, 1955, Artistick Director : Arnold Bode.Fridericianum Kassel. Foto: Günther Becker, documenta Archiv

Μία δεκαετία αργότερα στο Fridericianum, που είχε ακόμα εμφανή τα ίχνη από τις πυρκαγιές που είχαν προκαλέσει οι βομβαρδισμοί, στήθηκε η πρώτη documenta από το ζωγράφο, σχεδιαστή και καθηγητή Arnold Bode και τον ιστορικό τέχνης Werner Haftmann. Ο τελευταίος είχε δηλώσει για εκείνη την πρώτη documenta: «Στο μυαλό μας είχαμε τη νεότερη γενιά και τους καλλιτέχνες, ποιητές και στοχαστές που θα ακολουθούσαν, ελπίζοντας ότι θα αναγνωρίσουν ποια θεμέλια τέθηκαν για αυτούς, ποια κληρονομιά πρέπει να διαφυλάξουν και ποια κληρονομιά πρέπει να ξεπεράσουν».

1983, Buenos Aires

1983, Buenos Aires

Ήταν το 1983, όταν η Αργεντινή μόλις είχε βγει από τη σκοτεινή περίοδο της στρατιωτικής χούντας, μία δεκαετία μετά την ελληνική χούντα. Η εικαστικός Marta Minujín δούλευε μια σειρά έργων με γενικό τίτλο «Η πτώση των παγκόσμιων μύθων» και αποφάσισε να προσθέσει ένα νέο έργο στη σειρά με τίτλο «Ο Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων». Έχτισε, λοιπόν, σε μια πλατεία του Μπουένος Άιρες έναν σκελετό του διάσημου αρχαίου ναού και στη συνέχεια έχτισε τους τοίχους του χρησιμοποιώντας περίπου 25.000 βιβλία, όλα απαγορευμένα από το δικτατορικό καθεστώς. Με αυτό τον τρόπο, η Minujín επιχείρησε να συγκεράσει δύο ισχυρά και γνωστά σύμβολα: τον Παρθενώνα ως εμβληματικό κτίριο γνώσης και δημοκρατίας και τη βεβήλωση των βιβλίων από αυταρχικά καθεστώτα.

«Ο Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων»

Στο πλαίσιο της Ντοκουμέντα 14, η Marta Minujín θα στήσει το έργο της στην κεντρική πλατεία Friedrichsplatz στο Κάσελ, στο ίδιο σημείο όπου το 1933 ρίχτηκαν από τους Ναζί στην πυρά πολυάριθμα βιβλία. Από τα συγκεντρωμένα βιβλία θα κατασκευαστεί τον Ιούνιο του 2017 στο Κάσελ το έργο “The Parthenon of Books” ως ρέπλικα του ναού της Ακρόπολης των Αθηνών –αισθητικό και πολιτικό ιδεώδες της πρώτης δημοκρατίας του κόσμου.

«Δημοκρατία χωρίς βιβλία δεν είναι δημοκρατία»
– Marta Minujín

Το έργο είναι ένα σύμβολο αντίστασης στη λογοκρισία, την απαγόρευση των γραπτών και τη δίωξη των συντακτών τους. Το έργο The Parthenon of Books της Minujín αντλεί την καταγωγή του από την εγκατάσταση του 1983 με τίτλο: El Partenón de Libros, την οποία είχε παρουσιάσει λίγο μετά την κατάρρευση της πολιτικο-στρατιωτικής δικτατορίας στην Αργεντινή. Η εγκατάσταση αποτελούνταν από τα βιβλία που είχαν απαγορευτεί από την χούντα. Μετά από πέντε ημέρες κατά τις οποίες το έργο παρέμεινε σε δημόσια θέα, δύο γερανοί έγειραν το κτίριο ελαφρώς προς τη μία μεριά, επιτρέποντας στους θεατές να αφαιρέσουν τα βιβλία και να τα πάρουν μαζί τους. Μια δημόσια δράση αφιερωμένη στην επιστροφή των άλλοτε απαγορευμένων βιβλίων σχεδιάζεται και για το νέο Παρθενώνα στο πλαίσιο της documenta 14.

Έως 100.000 βιβλία από όλο τον κόσμο, απαγορευμένα σήμερα ή στο παρελθόν, χρειάζονται προκειμένου να υλοποιηθεί το έργο. Με αυτή την αφορμή, η Minujín, η documenta 14, μαζί με τη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης προσκαλούν το κοινό, τους εκδότες και τους συγγραφείς να προσφέρουν βιβλία για το έργο The Parthenon of Books, αποτελώντας έτσι και οι ίδιοι μέρος του έργου. Για την πραγματοποίηση του έργου, η Ντοκουμέντα καλεί το κοινό να συνεισφέρει δωρίζοντας ένα ή περισσότερα βιβλία, μέσω ταχυδρομείου ή ιδιοχείρως στα γραφεία της Ντοκουμέντα.

Πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο δωρεάς και το είδος των βιβλίων στην παρακάτω φόρμα

Update:

Δείτε φωτογραφίες από τον ολοκληρωμένο «Παρθενώνα των Βιβλίων» στο Κάσελ:

Adam Szymczyk, Marta Minujín, Documenta 14 - Parthenon of Books

Adam Szymczyk, Marta Minujín, Documenta 14 – Parthenon of Books