Εδώ και αιώνες, τα έργα του Σαίξπηρ διαβάζονται και ανεβαίνουν σε όλο τον κόσμο. Οι επανερμηνείες τους σημαδεύουν κάθε γενιά που περνάει: έχουν γίνει θεατρικές διασκευές, ταινίες, μιούζικαλ, κόμικ, μουσικά έργα, πίνακες ή διασκευές για μπαλέτο, πάμπολλων έργων του. Φέτος, τα 400 χρόνια από το θάνατό του γιορτάζονται από το Hogarth Shakespeare Project με έναν πρωτότυπο τρόπο: τα πιο αγαπημένα έργα του μεγαλύτερου δραματουργού όλων των εποχών ξαναγράφονται από σπουδαίους σύγχρονους συγγραφείς. Από τις εκδόσεις Μεταίχμιο μόλις κυκλοφόρησαν τρία από αυτά τα έργα: το «Ξιδοκόριτσο» της Αν Τάιλερ (ξαναγράψιμο του “Η Στρίγκλα που έγινε αρνάκι”), το «Χάσμα του Χρόνου» της Τζάνετ Γουίντερσον (ξαναγράψιμο του “Χειμωνιάτικου Παραμυθιού”) και το «Το όνομά μου είναι Σάιλοκ» του Χάουαρντ Τζέικομπσον (ξαναγράψιμο του “Ο Έμπορος της Βενετίας”).

Το πρώτο ερώτημα που σκέφτεται κανείς είναι αν έχει κάποια αξία αυτό το ξαναγράψιμο. Τι μας προσφέρει το να διαβάσουμε ένα έργο του Σαίξπηρ ξαναγραμμένο από κάποιον άλλο; Ο συγγραφέας Αύγουστος Κορτώ, μεταφραστής του «Ξιδοκόριτσου», σημειώνει πολύ σωστά: «Είναι ένας ευφάνταστος τρόπος αναβίωσης κειμένων που φέρουν μοιραία τη ρετσινιά του “κλασικού”, σε σύγχρονο αφηγηματικό πλαίσιο και με το πρόσθετο θέλγητρο της ματιάς ενός αγαπημένου συγγραφέα – μιας κι όλοι θέλουμε να πιστεύουμε ότι οι αγαπημένοι μας καλλιτέχνες βλέπουν τον κόσμο και τα έργα τέχνης με το δικό μας τρόπο».

Αλλά και πέρα από αυτό: έγκειται άραγε η αξία του έργου μόνο στην πρωτοτυπία της ιδέας ή κυρίως στην πρωτοτυπία της εκτέλεσής της; Οι μελετητές συμφωνούν ότι ορισμένα από τα πιο ολοκληρωμένα δράματα του Σαίξπηρ είναι «ξαναγραψίματα» προηγούμενων, λιγότερο επιτυχημένων έργων του. Και πάντως, όλα του σχεδόν τα έργα ενσωματώνουν ιδέες τις οποίες πήρε από αλλού: η μαγεία του μόνου δημιουργού που η παγκόσμια κριτική τοποθετεί δίπλα στους αρχαίους τραγικούς, έγκειται στη γλώσσα του και στο πώς πραγματεύθηκε τα θέματά του, όχι στην πρωτότυπη πλοκή των έργων (όπως συμβαίνει και με τους αρχαίους τραγικούς: το μεγαλείο τους είναι στην ποίηση και στον στοχασμό τους, όχι στην πλοκή, η οποία συνήθως είναι παρμένη από αρχαιότερους μύθους).

Η πρωτοτυπία του Σαίξπηρ δεν έγκειται στο στόρι

Η περίφημη «Στρίγγλα που έγινε αρνάκι» για παράδειγμα, που αποτελεί τη βάση για το «Ξιδοκόριτσο», είναι με τη σειρά της μια σύνθεση: η ιστορία του Πετρούκιου και της Κέιτ αποτελεί ξαναγράψιμο ενός παλαιότερου έργου του Σαίξπηρ με παρόμοιο τίτλο (“Το ημέρωμα μιας στρίγγλας”) – πέρα από τα ονόματα και κάποιες άλλες λεπτομέρειες, η βασική διαφορά είναι ότι η διάσημη κωμωδία τοποθετείται στην Ιταλία, ενώ το παλαιότερο έργο διαδραματιζόταν στην Ελλάδα. Πιο ενδιαφέρον είναι ότι στο παλαιότερο έργο περιλαμβάνονται αυτούσιες πολλές ατάκες από το έργο «Tamburlaine» του Κρίστοφερ Μάρλοου, ενώ παρωδούνται και μερικές σκηνές από την εκδοχή του Φάουστ που είχε γράψει ο Μάρλοου λίγα χρόνια νωρίτερα. Ταυτόχρονα, η ιστορία της Μπιάνκα, είναι παρμένη απευθείας από το έργο «Οι Υποτιθέμενοι του Λουντοβίκο Αριόστο». Η πρωτοτυπία του Σαίξπηρ δεν έγκειται στο στόρι.

Το ίδιο ισχύει και για το «Χειμωνιάτικο Παραμύθι», που έχει σαν κύριο θέμα του την παράφορη ζήλια που συνοδεύεται από την ενοχή και τις τύψεις. Είναι ένα έργο φτιαγμένο για να φέρει τη χαρά και να ξυπνήσει την ελπίδα στους θεατές. Δεν είναι τυχαίο ότι γράφτηκε για να παρουσιαστεί στην επέτειο των 5 χρόνων από την αποτυχημένη Συνωμοσία της Πυρίτιδας (Gun Powder Plot) του Γκάι Φωκς, που συνέπεσε με τον πρόωρο θάνατο του πρίγκηπα του Ουαλίας, γιου και διαδόχου του βασιλιά Τζέιμς. Το «Χειμωνιάτικο Παραμύθι» ήταν ένας συλλογικός τρόπος αντιμετώπισης του δημόσιου πένθους. Η πλοκή του προέρχεται από το έργο «Pandosto ή ο Θρίαμβος του Χρόνου» του Ρόμπερτ Γκριν. Μερικά χρόνια νωρίτερα, ο Γκριν είχε κατηγορήσει τον Σαίξπηρ για λογοκλοπή. Τώρα, με τον Γκριν νεκρό, ο Σαίξπηρ πήρε αυτούσια την πλοκή του δημοφιλούς έργου του μακαρίτη και την έβαλε σ’ ένα δικό του έργο.

Η Τζάνετ Γουίντερσον με τη σειρά της, μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς της Μεγάλης Βρετανίας, μεγάλωσε υιοθετημένη και, σύμφωνα με τη μεταφράστρια του βιβλίου της «Το Χάσμα του Χρόνου», Μυρσίνη Γκανά, εκεί βρίσκεται ο δεσμός της με το «Χειμωνιάτικο παραμύθι», στην καρδιά του οποίου υπάρχει ένα εγκαταλελειμμένο παιδί κι αυτός ήταν ο λόγος που επέλεξε αυτό το συγκεκριμένο έργο, στο πλαίσιο των διασκευών που πρότεινε ο εκδοτικός οίκος Hogarth. Όπως λέει η κυρία Γκανά: «Η Γουίντερσον πατάει γερά στο σαιξπηρικό οικοδόμημα, καταφέρνει να αξιοποιήσει ακόμη και μικρές λεπτομέρειες του πρωτότυπου, ενώ ταυτόχρονα στήνει ένα πραγματικό μυθιστόρημα, επινοητικό και ευκολοδιάβαστο, που παραμένει πιστό στο μήνυμα του Σαίξπηρ. Η συγχώρεση και η αγάπη, μπορούν να δώσουν ελπίδα και να αλλάξουν τα πάντα».

Ο θρυλικός «Έμπορος της Βενετίας», ένα αγαπημένο έργο για πολλούς νομικούς, έτσι που αντιπαραθέτει το θετό αστικό δίκαιο της Πόρσια, ενάντια στο κοινοδίκαιο (common law) του Σάιλοκ, επίσης δεν είναι πρωτότυπο ως προς την πλοκή του. Συνδυάζει στοιχεία από διάφορες πηγές: ο ρόλος του Σάιλοκ πατάει εμφανώς πάνω στο ρόλο του Βαραβά στο έργο του Μάρλοου «Ο Εβραίος της Μάλτας», ενώ η πλοκή δανείζεται έντονα και από το έργο «Pecorone» του Τζιοβάνι Φιορεντίνο, αλλά και από την ιστορία των Αργοναυτών, όπως παραδίδεται από τον Οβίδιο.

Όπως επισημαίνει ο μεταφραστής του «Το όνομά μου είναι Σάιλοκ»Νίκος Παναγιωτόπουλος, ο Χάουαρντ Τζέικομπσον, συγγραφέας που φημίζεται για το στιλ και το ιδιαίτερο χιούμορ του, κάνει θαύματα με τον Σάιλοκ – τον πολυσυζητημένο πρωταγωνιστή του Σαίξπηρ. «Ο Τζέικομπσον», λέει ο κύριος Παναγιωτόπουλος, «απ’ τη μια περιγράφει με βιτριολικό οίστρο την τάξη των σύγχρονων Βρετανών νεόπλουτων, ενώ από την άλλη βρίσκει την ευκαιρία να ακτινογραφήσει τον πλέον αμφιλεγόμενο σαιξπηρικό ήρωα, δίνοντάς του βήμα να απολογηθεί για τα πεπραγμένα του, μιας και το όνομά του έχει γίνει στο πέρασμα των αιώνων συνώνυμο της κακίας και της απληστίας. Ο Τζέικομπσον κατορθώνει να δείξει έναν Σάιλοκ ανθρώπινο, σχεδόν συμπαθή, την ώρα που πραγματεύεται ζητήματα όπως η εβραϊκότητα, η πατρότητα, η εκδίκηση και ο υφέρπων αντισημιτισμός».

Ο Σαίξπηρ είναι πάντα εκεί για να μας προσφέρει τον αμύθητο πλούτο των κορυφαίων έργων του. Και για εκατομμύρια ανθρώπους στο διάβα των αιώνων, υπήρξε σοφός δάσκαλος, οδηγός, εμπνευστής, φίλος, σαμάνος. Φέτος, σύγχρονοι ταλαντούχοι συγγραφείς αναμετρώνται με το σπουδαίο έργο του και μας δίνουν μια σημερινή, νέα εκδοχή του. Ευκαιρία να ανακαλύψουμε το τάλαντό τους, καθώς θα επιβεβαιώνουμε το μεγαλείο του σπουδαιότερου ποιητή που εμφανίστηκε μετά την αρχαιότητα.

Info: Ο εκδοτικός οίκος Hogarth Press ιδρύθηκε από το ζεύγος Βιρτζίνια και Λέοναρντ Γουλφ το 1917 με σκοπό να εκδίδει τα καλύτερα έργα της σύγχρονης εποχής και αναβίωσε το 2012 στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη ως imprint του Penguin Random House. Ο Hogarth εμπνεύστηκε και προχώρησε στην υλοποίηση του Hogarth Shakespeare Project με αφορμή τη συμπλήρωση 400 χρόνων από το θάνατο του Σαίξπηρ το 2016. Νέες δημιουργίες, νέα μυθιστορήματα βασισμένα σε θεατρικά έργα του Σαίξπηρ από τους πιο αγαπημένους και επιφανείς σύγχρονους συγγραφείς.

Η σειρά κυκλοφορεί σε 25 χώρες, μεταξύ των οποίων και στην Ελλάδα, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Σχετικά άρθρα:

Σαίξπηρ – Μάρλοου: Έρωτες, πάθη, συνεργασίες και θεωρίες συνωμοσίας στην Αγγλία του Σαίξπηρ

Νέες ανακαλύψεις για το θέατρο που έπαιξε ο Σαίξπηρ στο Ανατολικό Λονδίνο