Εκδότης, εικαστικός και μουσικός, ο Ilan Manouach επιστρέφει με ένα πολυεπίπεδο πρότζεκτ που περιλαμβάνει την ανάπτυξη ενός νέου κώδικα ανάγνωσης για άτομα με περιορισμένη όραση, την δημιουργία ενός κόμικς με τιτλο ”Arctic Circle” και ένα σεμινάριο εξοικείωσης και εισαγωγής στον καινούργιο αυτό αισθητηριακό κόσμο. Το Shapereader αλλάζει άρδην τις δυνατότητες ”ανάγνωσης” ενός έργου τέχνης και καλεί τον θεατή να χρησιμοποιήσει τη μητέρα των αισθήσεων, την αφή αφήνοντας για λίγο την ευκολία της όρασης. Λίγο πριν ταξιδέψει στην Angouleme, για την παρουσίαση του Shapereader στο μεγαλύτερο Φεστιβάλ κόμικς στον κόσμο, μας μίλησε για το πρότζεκτ και την δική του αντίληψη για την προσβασιμότητα στην τέχνη.

ελculture:Τι είναι το Shapereader και πώς λειτουργεί;
Ilan Manouach:Το Shapereader αναπτύχθηκε μέσω υποτροφίας του Φινλανδικού Ινστιτούτου Koneen Saatio με αντικείμενο την πολυγλωσσία στην τέχνη. Πρόκειται για μια ανάγλυφη γλώσσα που επικοινωνείται μέσω χαραγμένων σχηματισμών σε ξύλο και απευθύνεται σε άτομα με αναπηρία στην όραση και σε άτομα που είναι εξοικειωμένα με τον κώδικα του Shapereader. Πιστεύω ότι χρειαζόταν μια διεθνής γλώσσα χωρίς τους περιορισμούς του κώδικα μπράιγ (σ.σ. Για την εκμάθηση της γλώσσας χρειάζεται 4-5 χρόνια ενώ δεν είναι διεθνής). Χρειαζόμασταν μια γλώσσα που να απευθύνεται τόσο σε βλέποντες όσο και σε μη βλέποντες, ανεξαρτήτως εθνικότητας. Άλλωστε, ο κώδικας μπράιγ είναι ένας κώδικας υπό εξαφάνιση. Στη βόρεια Ευρώπη για παράδειγμα, τα άτομα με αναπηρία στην όραση δεν τον χρησιμοποιούν, αντίθετα εξυπηρετούνται μέσω των smart phones στην καθημερινότητά τους. Το κύριο ενδιαφέρον στο «Shapereader» είναι ότι απότελείται από σχήματα που εκφράζουν συναισθήματα, ανάμεσσα σε άλλα. Έχω φτιάξει 21 διαφορετικά συναισθήματα με 3 διαβαθμίσεις το καθένα.

Shapereader_main

ελc: Πώς προέκυψε η ιδέα αυτή;
I.M.: Με ενδιέφερε πολύ ο τρόπος που λειτουργεί η γλώσσα των κόμικς, που μεταφέρεται μέσω μεταλλαγών. Είναι ταυτόχρονα άυλη, λειτουργεί, δηλαδή, σαν γλωσσικό εργαλείο, με συντακτικές δομές και με μιμίδια. Από την άλλη είναι ταυτόχρονα κάτι πάρα πολύ απτό, παίρνει μορφή, υπάρχει στα ράφια, είναι μέρος μια βιομηχανίας από φορτηγά, από εκδοτικές εταιρείες, από διανομείς και τυπογραφεία κι όμως κάτι πολύ αφηρημένο. Ήθελα λοιπόν, να φτιάξω ένα έργο, το οποίο παίρνει τις δύο αυτές εντελώς αντίθετες διαστάσεις ενός έργου κόμικς και τις φέρνει στα άκρα τους. Δηλαδή, πιάνει από τη μία τη γλώσσα, το shapereader αποτελείται από σύμβολα που αναφέρονται σε χαρακτήρες, στα συναισθήματά τους, στη δράση τους, στους χώρους όπου κινούνται. Και από την άλλη, είναι κάτι πολύ χειροπιαστό, που αναγκαστικά για να έρθεις σε επαφή μαζί του πρέπει να το αγγίξεις. Μέσα στο πρότζεκτ υπάρχει μία εντελώς κοινωνική διάσταση και από την άλλη μία προσωπική διάσταση, που συνδέεται και με τα προηγούμενά μου έργα. Προσπαθώ δηλαδή, να λύσω κάποια τέτοια ζητήματα που με απασχολούν, και το Shapereader τους έδωσε μια ενιαία μορφή.

ελc: Και μετά χρησιμοποίησες τον κώδικα για να δημιουργήσεις το «Arctic Circle»;
I.M.: Την ιστορία του «Arctic Circle» την έφτιαξα για να δω αν λειτουργεί η γλώσσα του Shapereader. Eίναι μια κλασική ιστορία κόμικς, έχει τους χαρακτήρες της, την πλοκή της, τα συναισθήματα και τις διαδράσεις τους. Πρόκειται για δύο αρχαιοκλιματολόγους στο Βόρειο Πόλο, που κάνουν έρευνες και ψάχνουν να βρουν μια παγοκολώνα στο έδαφος, στην οποία είναι χαραγμένα πάτερνς κλιματικών αλλαγών. Με αυτά μπορεί να προβλέψουν το μέλλον. Και προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν τα πάτερνς στην κολώνα με τον ίδιο τρόπο που ο αναγνώστης προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τα πάτερνς που βρίσκονται πάνω στις πλάκες. Έχει, δηλαδή, έναν ενοιολογικό χαρακτήρα.

ελc: Το «Arctic Cirlce» μπορεί να τυπωθεί σε χαρτί;
I.M.: Ψάχνω έναν τρόπο, αλλά δεν είναι εύκολο χωρίς να διαλυθεί το χαρτί. (σ.σ.To «Arctic Circle» είναι χαραγμένο πάνω σε 57 ξύλινες πλάκες διαστάσεων 35×50 εκ., 6 πλάκες υπομνημάτων και χρησιμοποιεί ένα σύνολο από 6.000 patterns.) Δεν έχω βρει τον τρόπο να γίνει ακόμα, αλλά μου αρέσει που έχει αυτό το μουσειακό χαρακτηρα για την ώρα. Είναι ωραίο να πάει ο αναγνώστης σε ένα μουσείο ή μια βιβλιοθήκη τυφλών για να το διαβάσει.

ελc: Ποιο είναι το ταξιδι του Shapereader;
I.Μ.: Θα ξεκινήσει στις 29 Ιανουαρίου από το Φεστιβάλ της Angouleme, στο τέλος Φεβρουαρίου θα παρουσιαστεί στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, ακολουθεί το Μουσείο Σύγχρονης τέχνης της Καστίγιας στην Ισπανία, και άλλες πόλεις όπως η Ιερουσαλήμ, το Σηάτλ, το Μπρίστολ. Και θα υπάρχουν και άλλες πόλεις να προστεθούν στο πρόγραμμα.

Το Shapereader στην Ανγκουλέμ

ελc: Και το εργαστήριο που πλαισιώνει την έκθεση στη Στέγη πώς θα λειτουργήσει;
I.M.: Έχω φτιάξει ένα αντίστοιχο λεξιλόγιο από σχήματα (shapes) τα οποία είναι χαραγμένα σε ξεχωριστά πλακίδια το κάθε ένα. Δημιουργείται μια ομάδα ανθρώπων που, στο σκοτάδι ή φορώντας μαντήλια, παίρνουν τα πλακίδια και προσπαθούν να τα αναγνωρίσουν, να τα περιγράψουν στους άλλους και να τα νοημοδοτήσουν ώστε να φτιάξουν τη δική τους ιστορία. Και αυτό είναι ένα πείραμα για να δω πως λειτουργεί αυτή η γλώσσα, ένα πείραμα για το ίδιο το Shapereader δηλαδή. Να καταλάβω ποια σχήματα είναι πιο δύσκολα ή εύκολα στην αναγνώριση, ποια εξάπτουν τη φαντασία περισσότερο, με ποια νιώθει ο κόσμος πιο άνετα. Ένας τρόπος να εξελιχθεί μια γλώσσα, είναι να τη φέρεις αντιμέτωπη με τον εαυτό της και προσπαθείς να την χρησιμοποίσεις.

ελc: Πιστεύεις ότι η όραση μπορεί να αντικατασταθεί από την αφή σαν αίσθηση πρόσληψης των ερεθισμάτων στα κόμικς και στην τέχνη γενικά;
I.M.: Όχι, σε καμία περίπτωση. Αλλά δεν υπάρχει ανάγκη αντικατάστασης, αυτό που βλέπουμε είναι διαφορετικές τεχνολογίες να συνυπάρχουν, πολύ καινούριες με παλιές. Υπάρχει πάντα ενδιαφέρον να ξαναγειώσουμε την αισθητηριακή αντίληψη και να ξαναχρησιμοποιήσουμε αισθήσεις που έχουμε ξεχάσει. Όπως αυτό το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που υπάρχει τα τελευταία χρόνια στην τέχνη με την όσφρηση. Αλλά και με την αφή, πολλοί καλλιτέχνες στρέφονται στην αφή, είναι μια αίσθηση αργή, θέλει τον χρόνο της, παρότι θεωρείται η μητέρα αίσθηση. Ζούμε μια ζωή που είναι κυριευμένη από οπτικά ερεθίσματα και έχει γίνει πολύ δύσκολο να εκπλαγούμε. Οπότε υπάρχει ανάγκη να απευθυνθείς σε άλλες αισθήσεις. Ευτυχώς όμως καμία αίσθηση δεν θα αντικαταστήσει κάποια άλλη.

ελc: Πώς συναντάει το Shapereader την ένοια της προσβασιμότητας στην τέχνη;
I.M.: Στο κομμάτι αυτό η διαφορά του Shapereader είναι ότι δεν προσπάθησα να μεταφράσω κάτι από την γλώσσα μας για να μπορεί να το διαβάζουν τα άτομα με προβλήματα όρασης. Είναι ένα έργο που μόνο οι τυφλοί μπορούν να «δουν». Και το εργαστήριο σε αυτή την λογική στηρίζεται. Προσπαθώ δηλαδή, οι βλέποντες να έχουμε πρόσβαση στην εμπειρία των ατόμων με περιορισμένη ορατότητα. Eίναι ένα έργο που τους αφορά όλους, τους βλέποντες όσο και τους μη βλέποντες γιατί ενεργοποιεί άλλα νεύρα του εγκεφάλου. Με έναν τρόπο παρακάμπτεις την όραση και πηγαίνεις κατευθείαν σε άλλα κέντρα του εγκεφάλου που ενεργοποιούν την αφή.

ελc: Ποια θα ήταν η ιδανική συνέχεια του πρότζεκτ;
I.M.: Θα ήθελα να κάνω άλλη μια έκθεση στην Αθήνα, με παραγωγή καινούριων έργων και το πρότζεκτ να συνεχίσει να ταξιδεύει. Θα ήθελα επίσης, να φύγει από τους καλλιτεχνικούς κύκλους, δεν με ενδιαφέρει τόσο να κυκλοφορήσει στις γκαλερί και στα μουσεία. Θέλω να το παρουσιάσω σε επιστημονικές κοινότητες και ιατρικά συμπόσια. Αυτό που δουλεύω τώρα σε συνεργασία με το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Καστίγιας (MUSAC), είναι να φτιάξω ένα σύστημα για την πρόσβαση των ατόμων στα μουσεία, που να στέκεται όμως, από μόνο του σαν έργο, ένα εργαλείο πλοήγησης/χαρτογράφησης. Δεν έχω βρει ακόμα τη μορφή, ο επισκέπτης θα το έχει πάντως μαζί του. Πρόκειται για ένα σύστημα που θα αναπτυχθεί πιλοτικά σε διάφορα Μουσεία. Θα σου δίνει πληροφορίες για τα έργα ή πληροφορίες πιο εξειδικευμένες για τα υλικά ή το φως ενός έργου τέχνης.

ελc: Πώς είναι να είσαι καλλιτέχνης και να ζεις στην Ελλάδα;
I.M.: Υπάρχει φοβερή ενοχή με την λέξη «καλλιτέχνης» στην Ελλάδα. Βέβαια, δεν ζω στην Ελλάδα, οπότε έχω μια πολυτέλεια να μην την αντιμετωπίζω στην καθημερινότητά μου. Θα ήθελα ιδανικά η Ελλάδα να είναι μια πιθανότητα να κάνω πράγματα ανάμεσα σε άλλες, να μην είναι μονόδρομος, να είναι ένα πέρασμα.

ελc: Μετά το shapereader τι;
I.M.: Ετοιμάζω την έκδοση ενός βιβλίου που τυπώνεται στη Σλοβενία και ένα καινούργιο LP με τους Glacial. Τέλος, θα κάνουμε μια περιοδεία στην Ισπανία και στην Πορτογαλία με τον Johnas Kocher.

Info: Τα εγκαίνια της έκθεσης/εγκατάστασης Shapereader θα πραγματοποιηθούν στις 22 Φεβρουαρίου στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση ενώ η ξενάγηση θα γίνει από ξεναγό με περιορισμένη όραση. Παράλληλα, από τις 19 έως τις 21 Φεβρουαρίου ένα εργαστήριο συλλογικής δημιουργίας και αφήγησης θα πραγματοποιηθεί για ενήλικες με ή χωρίς προβλήματα όρασης.