Tο ντοκιμαντέρ καταγράφει – και αξιολογεί – πλευρές της κοινωνικής πραγματικότητας, επίκαιρες ή μη. Το προσφυγικό λοιπόν δεν μπορεί παρά να αποτελεί μια δυναμική θεματική ενότητα σ’ ένα φεστιβάλ ντοκιμαντέρ όπως αυτό της Θεσσαλονίκης Το 18ο ΦΝΘ στην ενηλικίωσή του ετοιμάζεται ν’ αποχωριστεί τον κηδεμόνα του, μιας και ο διευθυντής του Δημήτρης Εϊπίδης αποχωρεί μετά τη φετινή διοργάνωση, και να πορευτεί στο ρου της ιστορίας. Από αυτή την κομβική λοιπόν χρονιά, διαλέξαμε τρεις ταινίες, μιλήσαμε με τους δημιουργούς τους και σας τις παρουσιάζουμε:

«Το Πεδίον του Άρεως, η γιαγιά Νισά και ο Αλή», των Άγγελου Κοβότσου, Αννέτας Παπαθανασίου και Αντώνη Τολάκη: Η γιαγιά Νισά ήρθε από το Ιράν με άλογο. Ο Αλή, διερμηνέας από το Αφγανιστάν, έρχεται στην Ελλάδα για δεύτερη φορά κυνηγημένος από τους Ταλιμπάν. Ο 17χρονος Ζεκρολά θέλει να φτάσει στην Ευρώπη από τα βορεινά σύνορα της χώρας. Η Αννέτα Παπαθανασίου σχολιάζει: «Η ταινία γυρίστηκε τον Αύγουστο. Συνεργαστήκαμε τρεις σκηνοθέτες, κάνοντας μόνοι μας όλη την ταινία για να μπορέσουμε να τα βγάλουμε πέρα σε δύσκολες περιόδους. Τότε μόλις είχαν έρθει πρόσφυγες στο Πεδίον του Άρεως, δεν φαινόταν ακόμα πόσο έντονη θα είναι η προσφυγική κρίση. Τότε ήδη ετοιμάζαμε με τον Άγγελο Κοβότσο μια ταινία για τους ανήλικους πρόσφυγες που αναζητούν έξοδο από την Πάτρα (Ευρώπη, το όνειρο). Θελήσαμε λοιπόν να δούμε τι γίνεται στο Πεδίον του Άρεως, γιατί είχαν μαζευτεί όλοι εκεί και κανείς δεν ήταν προετοιμασμένος. Σαρκαστικά δε, και συμβολικά, είναι το Πεδίο του θεού του πολέμου, του Άρη! Και πρόκειται για ανθρώπους κυνηγημένους απ’ τον πόλεμο, ή από εμπόλεμες συνθήκες, μιας και στο Αφγανιστάν είναι επίσης πολύ δύσκολη η ζωή, διώκονται άνθρωποι όπως ο Αλή, που δουλεύουν σε διεθνείς οργανισμούς, ή και καλλιτέχνες.

Στιγμιότυπο από την ταινία «Το Πεδίον του Άρεως, η γιαγιά Νισά και ο Αλή», των Άγγελου Κοβότσου, Αννέτας Παπαθανασίου & Αντώνη Τολάκη

Πηγαίνοντας λοιπόν εκεί, ανακαλύψαμε τρομερές ιστορίες ανθρώπων, κι έτσι αποφασίσαμε να κάνουμε αυτό το ντοκιμαντέρ. Γνωρίσαμε την ογδοντάχρονη Νισά που πέρασε από το Αφγανιστάν στο Ιράν και μετά στην Τουρκία με άλογο. Ήταν πάνω στο άλογο για μέρες, έχοντας ξεκινήσει μόνη της. Ήξερε πόσο δύσκολο θα είναι, αλλά δεν άντεχε να ζει άλλο στη χώρα της. Στο δρόμο πέρασε περιπέτειες, τη χτύπησαν οι Τούρκοι, σκοτώθηκε ο νεαρός δίπλα της, το άλογο τρόμαξε, την πέταξε κάτω, χτύπησε, δεν μπορούσε να ξανανέβει πια, την κουβάλησαν στους ώμους, έθαψαν τον νεαρό, μπήκε στη βάρκα, πήγαν να τη γυρίσουν πίσω, ξανάρθε… Η γιαγιά αυτή μας συγκίνησε, γιατί θα μπορούσε να είναι η γιαγιά του καθενός μας. Τα παιδιά και τα εγγόνια της είναι ήδη στην Ευρώπη και προσπαθεί να τους βρει με οικογενειακή επανένωση. Ο δε Αλή ερχόταν για δεύτερη φορά. Πριν είχε περάσει από την Πάτρα, πήγε στο Καλαί, έμεινε στην Αγγλία δυο χρόνια και τον γύρισαν πίσω μόλις ενηλικιώθηκε. Στη χώρα του δούλεψε στην αμερικάνικη βάση και ξαναέφυγε κυνηγημένος. Δεν ήθελε καν να δείξουμε το πρόσωπό του στην κάμερα για λόγους ασφαλείας. Τέλος, ο 17χρονος Ζερκολά κατάφερε να φύγει και να πάει σε ευρωπαϊκή χώρα. Ήταν απίστευτο να συνειδητοποιείς τι δυνάμεις έχουν οι άνθρωποι για να επιβιώσουν. Κι ας μην ξεχνάμε ότι απ’ τη μια στιγμή στην άλλη μπορεί να βρεθείς σ’ αυτή την κατάσταση. Θέλαμε λοιπόν να ασχοληθούμε με ιστορίες ανθρώπων, όχι με τη φόρμα του επίκαιρου ρεπορτάζ, αλλά εισχωρώντας βαθύτερα στον ψυχικό τους κόσμο και ευαισθητοποιώντας παράλληλα τον πολύ κόσμο».

Στιγμιότυπο από την ταινία «Ο πιο μακρύς δρόμος» της Μαριάννας Οικονόμου

Η Μαριάννα Οικονόμου μας μιλά για το ντοκιμαντέρ της «Ο πιο μακρύς δρόμος» που εκτυλίσσεται στις φυλακές ανηλίκων Βόλου και στο δικαστήριο, όπου οδηγούνται τρεις νεαροί κρατούμενοι από τη Συρία και το Ιράκ, έχοντας πέσει θύματα διακινητών. «Η ιδεα ξεκίνησε πριν δυο χρόνια. Είχα τυχαία διαβάσει το «Στο σχολείο ξεχνώ τη φυλακή» από μετανάστες κρατούμενους και τον καθηγητή τους, με αφηγήσεις από το ταξίδι τους, τους κινδύνους, τις δυσκολίες και το ρόλο των διακινητών. Η αμεσότητα των διηγήσεων με συγκλόνισε και μου γέννησε το ερώτημα, πώς είναι δυνατόν, νέοι που έρχονται εδώ για να σωθούν, να καταλήγουν στη φυλακή με κακουργηματικές κατηγορίες. Αποκαλύφθηκε ότι από τότε που υψώθηκε το τείχος του Έβρου, οι διακινητές φέρνουν τους πρόσφυγες στα σύνορα της Τουρκίας και διαλέγουν κάποιον να κάνει τη μεταφορά, χρησιμοποιώντας εις βάρος του απειλές, εκβιασμούς και βία. Επειδή συνήθως τα θύματα σε αυτές τις περιπτώσεις είναι ανήλικοι, οι περισσότεροι που τελικά κατηγορήθηκαν στις περιπτώσεις που ερευνούσα, ήταν ανήλικοι, ενώ ήταν οι ίδιοι θύματα των διακινητών. Οδηγήθηκαν λοιπόν στη φυλακή του Βόλου κι έπρεπε να παλέψουν για να αποδείξουν την αθωότητά τους στο ελληνικό δικαστήριο, χωρίς διερμηνείς και συχνά χωρίς δικηγόρο, μέχρι να διοριστεί κάποιος την τελευταία στιγμή. Οι κατηγορίες που αντιμετωπίζουν είναι πολύ σοβαρές και είναι εύκολο να καταδικαστούν. Σκεφτείτε ότι κάθε μεταφερόμενο άτομο επιφέρει 10 χρόνια ποινή για τον διακινητή, είναι κακουργηματικός ο βαθμός του εγκλήματος και ισχύει ανεξαρτήτως ηλικίας. Η δουλειά που έκανα στις φυλακές και στο δικαστήριο χρειαζόταν χρόνο, γιατί δεν ήθελα απλά ένα ρεπορτάζ, αλλά ιστορίες ανθρώπων. Στην αρχή οι συνομιλητές μου ήταν δύσπιστοι, τρομαγμένοι και απογοητευμένοι, γιατι δεν είχαν βρει τη σωτηρία που έψαχναν. Τελικά δικάστηκαν, ο ένας βγήκε με αναστολή κι εξαφανίστηκε, ο άλλος αθωώθηκε γιατί βρέθηκαν οι διακινητές. Ήθελα να ακουστεί και η φωνή των προσφύγων και παράτυπων μεταναστών που παραμένει άγνωστη. Χάνονται ζωές μέσα στις φυλακές, συχνά χωρίς λόγο, ενώ οι διακινητές τελικά τη γλυτώνουν».

Στιγμιότυπο από την ταινία «Ο πιο μακρύς δρόμος» της Μαριάννας Οικονόμου

Στην ταινία «New Generation got Game» ο σκηνοθέτης Δημήτρης Πολυδωρόπουλος παίρνει αφορμή από ένα τουρνουά μπάσκετ στην Αθήνα και στη Σύρο με παιδιά από την Ελλάδα και διαφόρων εθνικότητων που έχουν γεννηθεί στην Ελλάδα. Τα παιδιά μιλούν για το μπάσκετ, το ρατσισμό, τις εμπειρίες τους από το τουρνουά. Συμμετέχει κι ο Γιώργος Πρίντεζης, παίχτης του Ολυμπιακού, που ήταν υποστηρικτής του τουρνουά αυτού για τη διαφορετικότητα της ελληνικής κοινωνίας. «Ο φίλος μου Νίκος Οντουμπιτάν από την οργάνωση Generation 2 διοργάνωσε το καλοκαίρι αυτό το τουρνουά με σκοπό να φέρει κοντά παιδιά από την Ελλάδα κι από διάφορες χώρες και κουλτούρες. Μου ζήτησε να βιντεοσκοπήσω τη διοργάνωση. Γνωρίζοντας τα παιδιά, ένιωσα ότι θα έχει ενδιαφέρον να αναδείξω τις ιστορίες τους, να είναι αυτοί οι πρωταγωνιστές, να μου διηγηθούν τις εμπειρίες και τα τυχόν προβλήματα που είχαν περάσει από μικρά. Έτσι, καταγράφω και δείχνω πράγματα που είπαν τα ίδια τα παιδιά, που τα θεωρώ ενδιαφέροντα για τους ανθρώπους και την κοινωνία μας. Πολλά απ’ τα παιδιά, κυρίως λόγω χρώματος, έχουν αντιμετωπίσει ρατσιστική συμπεριφορά στη χώρα μας. Πρόκεται για νέους 18 έως 30 ετών που, αν δεν έχουν χαρτιά, δυσκολεύονται στην πορεία τους, γιατί δεν μπορούν μεταξύ άλλων να κάνουν πρωταθλητισμό. Επιτρέπεται να παίζουν μόνο στη Β’ Εθνική. Ο Πρίντεζης βοήθησε στην πραγματοποίηση του τουρνουά στη Σύρο, αλλά και στη στήριξη της διοργάνωσης και στη δημοσιότητα. Είναι πολύ σημαντικό ένας άνθρωπος τόσο μεγάλου βεληνεκούς να δείχνει την ευαισθησία του. Σκοπός του αθλητισμού άλλωστε είναι να φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά. Αγωνίζεσαι για ένα κοινό σκοπό που δεν κοιτά χρώμα ή φύλο. Αυτό που βγαίνει στη συγκεκριμένη δουλειά είναι ότι όλα τα παιδιά κάθε εθνικότητας συμμετέχουν κι αγωνίζονται μαζί».

Και η συνέχεια στις οθόνες του φεστιβάλ …

Φωτογραφία άρθρου: Στιγμιότυπο από την ταινία «Ο πιο μακρύς δρόμος» της Μαριάννας Οικονόμου

Info: 18ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης | 11 – 20 Μαρτίου 2016