«Η Ντοκουμέντα μπορεί να επισκέπτεται ως ξένη την Αθήνα, αλλά στηρίζεται στην αμοιβαιότητα μεταξύ οικοδεσπότη και φιλοξενούμενου», είπε στην πρώτη γνωριμία μας με την κορυφαία εικαστική εκδήλωση ο καλλιτεχνικός διευθυντής της, Άνταμ Σίμτσικ, για να συμπληρώσει στη συνέχεια ότι οι Αθηναίοι δε γνωρίζουν την Ντοκουμέντα και ότι η διοργάνωση έχει και την πρόκληση του να δημιουργηθεί μια νέα ισορροπία ανάμεσα σε δυο απομονωμένες πόλεις (Κάσελ-Αθήνα) με διαφορετικό πολιτικοκοινωνικό χαρακτήρα.

Το ερώτημα είναι αν και κατά πόσο η Ντοκουμέντα μπορεί να ενδιαφέρει ένα σύγχρονο Αθηναίο στην καρδιά μιας μακρόχρονης και γενικής κρίσης. Η περίφημη Ντοκουμέντα του Κάσελ, θεσμός 61 ετών, οργανώνεται για δεύτερη φορά εκτός των τειχών της. Η Αθήνα της κρίσης, αλλά και η Αθήνα της αντίστασης και της Δημοκρατίας ή του ελλείμματός της, ήταν η πρόκληση για τους διοργανωτές -μετά την Καμπούλ, το 2012- για να φύγουν από το γερμανικό έδαφος και την έδρα τους και να «μεταναστεύσουν» προσωρινά στο Νότο, καλλιεργώντας μεγάλες προσδοκίες για τη συνάντησή μας με τη σύγχρονη τέχνη.

Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων στο Πάρκο Ελευθερίας

Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων στο Πάρκο Ελευθερίας

Επιλέγοντας ως πρώτο χώρο δράσης το παλιό ΕΑΤ-ΕΣΑ, στο Πάρκο Ελευθερίας, η Ντοκουμέντα έρχεται να δημιουργήσει ένα πρόγραμμα δημόσιων δράσεων, το οποίο θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, συζητήσεις, περφόρμανς, ομάδες ανάγνωσης, εργαστήρια, προβολές και παρουσιάσεις. Το Κέντρο Τεχνών στο Πάρκο Ελευθερίας, θα μεταμορφωθεί σε έναν πειραματικό δημόσιο χώρο, συστήνοντας στο κοινό ένα πλήθος από Έλληνες και διεθνείς καλλιτέχνες, θεωρητικούς, ιστορικούς και επιμελητές.

Μέσα στο Αθηναϊκό αστικοκοινωνικό τοπίο, με τα οικεία σε εμάς «ερείπια» του πρόσφατου πολιτικού μας παρελθόντος, ο Άνταμ Σίμτσικ και η ομάδα του χρησιμοποιούν τον ισχυρό συμβολισμό του τόπου, ένα κολαστήριο της δικτατορίας, επιχειρώντας να δημιουργήσουν μέσα από τις δράσεις τους τη συνάντηση της σύγχρονης τέχνης με την ιστορία.

Η Βουλή των Σωμάτων, όπως ονομάζεται το πρόγραμμά τους, δεν είναι ούτε συνέδριο ούτε έκθεση. Είναι μια πρόσκληση σε μια ευρύτερη συζήτηση για την αριστερά, τη δημοκρατία και τις προκλήσεις της στη σύγχρονη Ευρώπη, για τα δικαιώματα και την αναδιοργάνωση της δημόσιας σφαίρας. Συζήτηση που είναι επίκαιρη μεν εδώ και δεκαετίες, αλλά πολύ απέχει από τα ζητήματα του προσφυγικού, της ανεργίας, της οικονομικής δυσπραγίας και της ανύπαρκτης οικονομικής ανάπτυξης, που βρίσκονται στην κορυφή κάθε προβληματισμού όταν μιλάμε σήμερα για την Αθήνα.

Από αριστερά προς τα δεξιά: Δήμαρχος Αθηναίων, Γιώργος Καμίνης, Paul B. Preciado, επιμελητής Προγράμματος Δημοσίων Δράσεων documenta 14, Adam Szymczyk, Καλλιτεχνικός Διευθυντής της documenta 14

Από αριστερά προς τα δεξιά: Δήμαρχος Αθηναίων, Γιώργος Καμίνης, Paul B. Preciado, επιμελητής Προγράμματος Δημοσίων Δράσεων documenta 14, Adam Szymczyk, Καλλιτεχνικός Διευθυντής της documenta 14

Ο Άνταμ Σίμτσικ μίλησε για την πρακτική της ελευθερίας με αναφορές στον Φουκώ, θέτοντας τα ερωτήματα της κοινής πράξης ανάμεσα στις φωνές και τα σώματα, ενώ ο επιμελητής των δράσεων «34 Ασκήσεις Ελευθερίας», Πολ Πρεσιάδο, μίλησε για την πρόθεσή του να δημιουργήσει μια κονίστρα πειραματισμού σε αυτό το συγκεκριμένο χώρο, με κοινό και συμμετέχοντες να κατοικούν μέσα στην ιστορία και να αρθρώσουν μέσω των ασκήσεων αυτών μια queer αντιαποικιακή ευρωπαϊκή συμφωνία με αφετηρία τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, εμπλέκοντας στο διάλογο και φέρνοντας στο προσκήνιο αντιφρονούσες, ετερογενείς και αποσιωπημένες αφηγήσεις. Είναι ένα φιλόδοξο σχέδιο για έναν πολιτικό και ποιητικό χάρτη της Ευρώπης, διαφορετικό από εκείνον που σχεδίασε η Ευρωπαϊκή Κοινότητα.

DEMOS, Ανδρέα Αγγελιδάκη, εγκατάσταση, 2016, διαστάσεις μεταβλητές. Φωτο: Στάθης Μαμαλάκης

DEMOS, Ανδρέα Αγγελιδάκη, εγκατάσταση, 2016, διαστάσεις μεταβλητές. Φωτο: Στάθης Μαμαλάκης

Ο χώρος της συνέντευξης τύπου είναι μια κενή αίθουσα, ένα λευκό κουτί, ένα μέρος του ΕΑΤ-ΕΣΑ, που ο εικαστικός Ανδρέας Αγγελιδάκης, χρησιμοποιώντας μαλακούς κύβους με φωτογραφημένα στις επιφάνειές τους τα τσιμέντα όταν βγαίνουν από τα καλούπια, δημιούργησε μια εικαστική εγκατάσταση, αλλά και έναν ευέλικτο χώρο, κινούμενο, ανάλογα με την κάθε δράση, ένα μόμπιλε καθισμάτων και προσωρινών κτισμάτων, που παραπέμπουν στο βασικό δομικό υλικό της πρωτεύουσας, αλλά και στα σκαλοπάτια της Πνύκας. Η εγκατάσταση ονομάζεται DEMOS (Δήμος), παραπέμπει στην τυπολογία τόσο της εξουσίας, είναι τα σκαλιά του κοινοβουλίου ή των δικαστικών μεγάρων, όσο και στην άναρχη παράνομη κατασκευή που καθορίζει την Αθήνα και μια πρόκληση για να αμφισβητηθεί η τοποθεσία και η ιεραρχία, η ορατότητα και η κλίμακα.

Τελικά τι θέλει η Ντοκουμέντα; Με προσωπικότητες σαν τον Antonio Negri, τον σπουδαιότερο θεωρητικό του ρεύματος της Αυτονομίας που κυριάρχησε στη ριζοσπαστική ιταλική αριστερά τη δεκαετία του ’70, τον Παντελή Βούλγαρη, ή τον Κώστα Κορνέτη, συγγραφέα του βιβλίου τα «παιδιά της Δικτατορίας», θα επιχειρήσει προφανώς να δώσει μια νέα ερμηνεία για τη μετάβαση των χωρών από τις δικτατορίες στις σημερινές δημοκρατίες και την προφανή παρακμή τους. Όπως και το κατά πόσο αυτές οι κοινωνίες είναι έτοιμες να αποδεχτούν τα κινήματα και τις ελευθερίες πέρα από την καπιταλιστική αντίληψη. Μένει να δούμε αν η πρεμιέρα των δράσεων της Ντοκουμέντα θα καταφέρει να προσελκύσει, όχι τόσο με τη θεματική της, αλλά και με την αντίληψή της για τη σύνδεση της τέχνης και της κοινωνίας, τον αδιάφορο αλλά και τον φιλοπερίεργο Αθηναίο, αν θα μπορέσει με το δικό της αφήγημα να τον οδηγήσει πέρα από το ρόλο του παθητικού θεατή σε μια άλλη σχέση, μέχρι την πολυαναμενόμενη πρεμιέρα της διοργάνωσης τον Απρίλιο του 2017.

Στις εκδηλώσεις συμμετέχουν οι: Αδέσποτες Σκύλες, AMOQA (Athens Museum of Queer Arts), Ανδρέας Αγγελιδάκης, Άννα Αποστολλέλη, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), Hawzhin Azeez, Άντζελα Μπρούσκου, Rüzgâr Buşki, Clémentine Deliss, Linnea Dick, Maria F. Dolores, Θέατρο Δωματίου, Bonita Ely, Παναγιώτης Ευαγγελίδης, Daniel García Andújar, Macarena Gómez-Barris, Στάθης Γουργουρής, Irena Haiduk, Jack Halberstam, Candice Hopkins, Regina José Galindo, Αρχηγός Robert Joseph, Νέλλη Καμπούρη, Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Κωστής Καρπόζηλος, Κωστής Κορνέτης, Sevval Kılıç, Κατερίνα Λαμπρινού, Quinn Latimer, Πράσινη Λεσβία, Ana Longoni, MiniMaximum ImproVision, Naeem Mohaiemen, Antonio Negri, Gizem Oruç, Νένη Πανουργιά, Άννα Παπαέτη, Jørgen Flindt Pedersen, Paul B. Preciado, Judith Revel, Τάσος Σακελλαρόπουλος, Γεωργία Σαγρή, Niillas Somby, Annie Sprinkle και Beth Stephens, Erik Stephensen, Adam Szymczyk, Diana Taylor, Πρόδρομος Τσινικόρης, Μαργαρίτα Τσώμου, Ειρήνη Βακαλοπούλου, Ιωάννα Βόγλη, Τίνα Βορεάδη, Παντελής Βούλγαρης, Sergio Zevallos

Το κτίριο των δράσεων
Το κτίριο που θα φιλοξενήσει την documenta 14 στέγαζε κατά τη διάρκεια της χούντας το αρχηγείο της στρατιωτικής αστυνομίας (ΕΑΤ-ΕΣΑ), ενώ το κτίριο πίσω του χρησιμοποιήθηκε ως κέντρο κράτησης και βασανισμού. Σήμερα στεγάζει το Μουσείο Αντιδικτατορικής Δημοκρατικής Αντίστασης, το οποίο λειτουργεί υπό την ευθύνη του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Eξορισθέντων Aντιστασιακών 1967-74 (ΣΦEA). Το κτίριο που παραχωρείται στην documenta 14 χρησιμοποιείται τα τελευταία χρόνια ως χώρος εκθέσεων τέχνης και πολιτιστικών εκδηλώσεων του Δήμου Αθηναίων. Είναι χαρακτηρισμένο διατηρητέο μνημείο: ως ο χώρος στον οποίο η δημοκρατία έφθασε στο χαμηλότερο σημείο της στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Info: documenta 14 | Αθήνα: 8 Απριλίου 2016 – 16 Ιουλίου 2017 | Κάσελ: 10 Ιουνίου 2017 – 17 Σεπτεμβρίου 2017