Το χρυσό κολάρο που φορά ο Ριχάρδος Β’ είναι η δύναμή του. Υποστηρίζει τη βασιλεία του ως κατασκευή, προφυλάσσει το λαιμό, το λόγο του. Φωτίζει τους υπηκόους δορυφόρους του που δεν τον κοιτούν στο πρόσωπο, είναι ο θεός και βασιλιάς τους. Είναι σαν χρυσή ασπίδα και η παραδοχή της εικόνας του. Ο Ριχάρδος Β΄ είναι ο Άρης Σερβετάλης στην τέταρτη παράσταση που σκηνοθετεί η Έφη Μπίρμπα για το δίκτυο που έχουν ιδρύσει στο θέατρο Ροές, το Rēs Ratio Network. Τους συναντήσαμε στις πρόβες για να μιλήσουμε για ένα βασιλιά που κρημνίζεται από τις παραδοχές που συγκροτούν την εικόνα του, για να επιστρέψει βίαια στον εαυτό του.

«Δεν έχει ειπωθεί, δεν έχει διαβαστεί αυτή η ιστορία του Ριχάρδου Β’, ίσως γιατί ξέρουμε καλύτερα τον Ριχάρδο Γ΄, είναι πιο καμπύλος και πιο θεατρικός», λέει η Έφη Μπίρμπα. «Ο Ριχάρδος Β’ έχει αφηγήσεις κινηματογραφικές, κινηματογράφο κάνει ο Σαίξπηρ, κάνει ένα μοντάζ και δεν τον ενδιαφέρει η συνέχεια των γεγονότων».

Έφη Μπίρμπα & Άρης Σερβετάλης

Έφη Μπίρμπα & Άρης Σερβετάλης

Εννοείτε ότι αυτή είναι η σκηνοθετική του προσέγγιση;
Έφη Μπίρμπα:
Για μένα ο Σαίξπηρ είναι μέγιστος αβάν γκαρντ σκηνοθέτης της εποχής του. Κάνει κινηματογράφο την ώρα που το θέατρο μηρυκάζει την τροφή του, δηλαδή αυτό που έχει ακούσει ο θεατής να το βλέπει κιόλας. Μιλάει με όρους σύγχρονους για τον τρόπο θέασης μιας δουλειάς. Δηλαδή δεν τον ενδιαφέρει η αφήγηση ακριβώς, αλλά σε πηγαίνει από το ένα στο άλλο επεισόδιο, δανειζόμενος μια παραβολή και με όρους θεολογικούς. Είναι ο τρόπος που επικοινωνούσε τις βαθύτερες ουσίες. Εμφανίζει στο Ριχάρδο σε ένα επεισόδιο έναν κηπουρό που είναι ο βασιλιάς για τον κήπο του να λέει ότι αν μπορούσε και ο ίδιος να κουρεύει τα ζιζάνια όπως εγώ δε θα ήταν σε αυτή τη θέση. Δεν υπάρχει στον Σαίξπηρ ο καλός και ο κακός βασιλιάς. Και αυτός είναι ένας σπουδαίος τρόπος να πεις κάτι τέτοιο ειδικά στην εποχή του.

Δηλαδή μιλά με αυτό τον τρόπο για το πολιτικό πλαίσιο της εποχής του;
Ε.Μ.:
Ο Σαίξπηρ στον Ριχάρδο Β’ δε μιλά για ένα πολιτικό πλαίσιο. Μιλά για το θάνατο της ιδιότητας. Μιλά για το θάνατο της ιδιότητας γενικότερα. Τι σημαίνει φέρω αυτό που φέρει κανείς, τι σημαίνει όταν το απολέσει. Το πολιτικό πλαίσιο είναι το παράδειγμα.

Έφη Μπίρμπα & Άρης Σερβετάλης

Αν χαρακτηρίζατε με λέξεις σημερινές τον Ριχάρδο Β΄, ποιες θα ήταν αυτές;
Ε.Μ.:
Βασιλιάς έφηβος, βασιλιάς παρορμητικός και ενστικτώδης. Επί της ουσίας κακός βασιλιάς. Γι’ αυτό το λόγο η περσόνα του ως βασιλιάς δεν αποκαλύπτεται λεπτομερώς, αλλά έμμεσα, από τα λάθη του. Κάνει ένα σπουδαίο λάθος ας πούμε: εγκαταλείπει το βασίλειο και φεύγει σε εκστρατεία, επιστρέφει και έχει αφήσει σε εκκρεμότητα τη «φωλιά». Ο επόμενος έχει εκμεταλλευτεί την κατάσταση. Κανένας ισχυρός με στρατηγικό μυαλό δε τα κάνει αυτά.

Οπότε έχουμε έναν ήρωα συμπαθή μέσα στην αδυναμία του;
Άρης Σερβετάλης: Έχουμε έναν ήρωα συμπαθή τη στιγμή που συνειδητοποιείται. Που αντιλαμβάνεται ότι έχει χάσει τίτλο, ταυτότητα, ιδιότητα. Αυτή είναι η στιγμή που συνδέεται με όλους μας.

Ε.Μ.: Όταν χάνει τον τίτλο, χάνει και την ταυτότητά του. Γιατί δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του πέρα από τον τίτλο και γι’ αυτό είναι οικουμενικός ήρωας. Γιατί επί της ουσίας δεν αναγνωρίζει ποιος είναι έξω από τον τίτλο του. Έτσι, σε μια από τις τραγικές στιγμές του, ζητά από τους άλλους να του πουν ποιος είναι. Είναι μπεκετική η συνθήκη του. Ο ομιλών εαυτός επιβεβαιώνει την ύπαρξή του αναζητώντας την ταυτότητα μέσα από την ομιλία. Είναι νομίζω ένα κείμενο βαθύ, ίσως και το πρώτο ψυχαναλυτικό κείμενο που έχω διαβάσει στη συνέχεια της ιστορικής εξέλιξης της ψυχανάλυσης. Ο Σαίξπηρ κάνει μια τομή  ψυχαναλυτικά, σε βάθος, στη θέαση. Δεν υφίσταται αυτός ο πρωταγωνιστής του χωρίς τον τίτλο.

Άρης Σερβετάλης, Έφη Μπίρμπα, Ιωάννα Τουμπακάρη, Νίκος Καμόντος, Ερμής Μαλκότσης, Αχιλλέας Χαρίσκος

Άρης Σερβετάλης, Έφη Μπίρμπα, Ιωάννα Τουμπακάρη, Νίκος Καμόντος, Ερμής Μαλκότσης, Αχιλλέας Χαρίσκος

Τι σας εντυπωσίασε περισσότερο όταν διαβάσατε αυτό το ρόλο;
Α.Σ.:
Η μαεστρία με την οποία ο Σαίξπηρ διαχειρίζεται τεράστια θέματα. Η πυκνότητα των νοημάτων. Ένας βασιλιάς ισχυροποιείται τόσο πολύ μέσω της ταυτότητας και της ιδιότητας, που αυτή γίνεται αυτοσκοπός. Αν τη χάσει πρέπει να βρει τη δύναμη να αυτοπροσδιοριστεί, να βρεθεί στο χάος για ένα διάστημα, μέχρι να αρχίσει να βρίσκει τον εαυτό του και το ψυχικό του μεγαλείο. Αυτή είναι η στιγμή που συναντιέται με τον εαυτό του και είναι τόσο ατόφια η αίσθηση, που απορείς για το πώς γράφτηκε. Γιατί καθρεφτίζεσαι και εσύ μέσα σε αυτή τη συνθήκη.

Ε.Μ.:  Όταν μπαίνεις στο έργο βλέπεις ότι το κείμενο θεολογεί, ουσιαστικά όλη η αναφορά είναι η δομή μιας βιβλικής ιστορίας.

«Αν έχεις μάθει να ζεις με την ιδιότητά σου και αποκολληθείς, είναι μια αποκόλληση από τη μήτρα»

Η ιστορία του Ιησού στον Κήπο των Ελαιών, η στιγμή που βλέπει ως Θεός αυτό που έρχεται και αναπόφευκτα ζητά να μη το ζήσει, το ζει και εκεί συναντιέται με τον εαυτό. Ο Σαίξπηρ χρησιμοποιεί μια δομή βιβλικής αφήγησης, συγκρότησης υλικού. Δανείζεται δηλαδή όλη τη θεολογία και συγκροτεί μια προσωπικότητα που αποκαλύπτεται  ως ψυχαναλυτικό πρότυπο. Και συνεχίζει με τη βεβήλωση του ιερού, ιερό στην εποχή του ήταν ο μονάρχης, ο απεσταλμένος του θεού, με αδιάβλητη αίγλη και ισχύ. Μέσα στο μέγα μηχανισμό της Ιστορίας, η ανθρώπινη χειρονομία βεβήλωσης του ιερού αποδεικνύεται πιο ισχυρή από το ίδιο το ιερό.

Το καταλαβαίνετε αυτό σήμερα, στο επάγγελμά σας; Την ταύτιση προσωπικότητας και ιδιότητας;
Α.Σ.:
Ειδικά στις μέρες μας υπάρχει η τάση της καριέρας, της κοινωνικής καταξίωσης, επιβεβαιώνεσαι μέσα από το επάγγελμα, την ιδιότητα, το ρόλο που έχεις επιλέξει κάπως να υποδυθείς. Αυτό ελοχεύει πολλούς κινδύνους, ταυτίζεσαι με αυτό και χάνεις την προσωπικότητά σου. Χάνεις το πρόσωπο και γίνεσαι ιδιότητα και όλα τα περνάς μέσα από την ιδιότητά σου. Και αν δεν τρέφεις το πρόσωπο, αλλά την ιδιότητα έρχεται μια ασύλληπτη διάβρωση. Είναι όπως ακούς να μιλά κάποιος για μια εταιρεία, λέει η εταιρεία, σαν να είναι φυσικό πρόσωπο, ενώ είναι το κατασκεύασμα ενός προσώπου, δεν είναι δυνατόν να έχει φυσική οντότητα, έτσι ευτελίζεται το πρόσωπο και θεοποιείται η ιδιότητα.

Άρης Σερβετάλης, Έφη Μπίρμπα, Ιωάννα Τουμπακάρη, Νίκος Καμόντος, Ερμής Μαλκότσης, Αχιλλέας Χαρίσκος

Αντέχει να ζει ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητα; Να την χάνει;
Α.Σ.:
Νομίζω κατ’ αρχήν ότι υπάρχει και υγιής τρόπος να διαχειρίζεται κάποιος και το εγώ του και την ιδιότητά του και το πρόσωπό του. Πορεύεσαι με την ισορροπία, με την συναισθηματική απόσταση και με το να κατανοήσεις ότι η ιδιότητα δεν είναι αυτοσκοπός. Αν έχεις μάθει να ζεις με την ιδιότητά σου και αποκολληθείς, είναι μια αποκόλληση από τη μήτρα. Και είναι φυσικό όταν υπάρξει μια ρωγμή σε μια τέτοιου είδους σχέση, να χάσει ο άνθρωπος το έδαφος κάτω από τα πόδια του.

«Ο πνευματικός πλούτος δεν αποκτάται όταν ο άνθρωπος μεριμνά μόνο για τα υλικά αγαθά»

Το έχετε περάσει αυτό, τη γνωρίζετε αυτή την κατάσταση;
Α.Σ.:
Σε μια μικροκλίμακα όλοι το έχουμε περάσει. Να αισθάνεσαι ισχυρός για κάτι και να πορεύεσαι, να σε έχει πάρει λίγο και να νιώθεις πολύ σίγουρος για τον εαυτό σου. Όταν αυτό εξασθενεί μπαίνεις στο τελείως αντίθετο μονοπάτι που είναι άγονο, λερώνεσαι, σε ταπεινώνει, αλλά εκεί αναγνωρίζεις ένα άλλο μεγαλείο, αποκτάς έναν πνευματικό πλούτο, που δεν αποκτάται όταν ο άνθρωπος μεριμνά μόνο για τα υλικά αγαθά. Λέει σε κάποια στιγμή ο Ριχάρδος: «μακάρι να μπορούσα να αλλάξω τότε τα πολύτιμα πετράδια μου και να τα επενδύσω σε ουράνια χαρίσματα». Είναι ακριβώς αυτό.

Info παράστασης: Ριχάρδος Β’, σε σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα | 25 Νοεμβρίου 2016 – 9 Απριλίου 2017 | Τετάρτη έως Κυριακή, στις 21:00 | Είσοδος 10 – 17€ | Θέατρο Ροές