Η Πέννυ Μπάνου, συντηρήτρια σε έργα τέχνης στο χαρτί και τεκμήρια σε περγαμηνό υπόστρωμα, με οδηγεί στα υπόγεια των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.). Πίσω από κάθε πόρτα εργαστηρίου που ανοίγουμε, ανοίγει και ένας άλλος κόσμος. Τα εργαστήρια, μοιάζουν με αίθουσες χειρουργείων, αν δεν υπήρχαν οι αφίσες και οι ζωγραφιές στους τοίχους. Ο συντηρητής που ασχολείται με την αποκατάσταση ενός παλαιού εγγράφου σηκώνει το κεφάλι και μας κοιτάζει με χαμόγελο. Είναι προφανές πώς «όποιος ξένος» φτάνει εδώ κάτω μένει με το στόμα ανοιχτό.

«Στο εργαστήριο φτιάχνουμε σχεδόν αποκλειστικά τα τεκμήρια που ανήκουν στις συλλογές της Κεντρικής Υπηρεσίας και σε έκτακτες περιπτώσεις πολύτιμα τεκμήρια από τις περιφερειακές υπηρεσίες: έγγραφα, χειρόγραφους κώδικες, χάρτες και σχέδια, φωτογραφίες, φυλλάδια και έντυπα, βιβλία, τεκμήρια που αποτυπώνουν μαρτυρίες και πληροφορίες που σχετίζονται με την ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού έθνους και σε ό,τι έχει σχέση με τη διοικητική, οικονομική και κοινωνική ζωή του ελληνικού κράτους», λέει η Πέννυ Μπάνου.

«Όταν τελείωσα το 1996, η πρόσβαση στην πληροφορία σχετικά με τη συντήρηση ήταν πολύ περιορισμένη και έτσι όταν μου δόθηκε η μοναδική ευκαιρία να πάω στο εξωτερικό και βρέθηκα σε ένα οργανωμένο περιβάλλον που είχαν διάθεση να εξειδικεύσουν ανθρώπους, ένιωσα ότι μου δόθηκε μια μοναδική ευκαιρία να τραβήξω σαν σφουγγάρι αυτό που μου πρόσφεραν. Όταν επέστρεψα ήμουν από τους πρώτους μεταπτυχιακούς με ειδίκευση στο χαρτί. Υπήρχαν λίγοι εξειδικευμένοι και αρχικά δούλεψα σε δημόσια έργα.  Η ζωή μου ως συντηρήτρια ήταν μεταξύ των ιδιωτών και των έργων τέχνης και των αρχείων και υπήρξαν περίοδοι που, όπως στο αρχείο της Ολυμπιακής Επιτροπής, κρατούσα και το αρχείο. Ακόμα και την επίβλεψη έργων ψηφιοποίησης και τη διαχείριση του υλικού».

Θυμάστε το πρώτο τεκμήριο που συντηρήσατε;

Το πρώτο τεκμήριο σε περγαμηνό υπόστρωμα  που μου ανατέθηκε εδώ όταν άρχισα να εργάζομαι μετά από μια προκήρυξη του ΑΣΕΠ ήταν κάποια περγαμηνά πατριαρχικά σιγίλια από το τέως Ταμείο Ανταλλαξίμων (από τις ανταλλαγές πληθυσμών), τα οποία έπρεπε να συντηρηθούν και να επιπεδοποιηθούν έτσι ώστε να ψηφιοποιηθούν. Αυτά ήταν τα πρώτα τεκμήρια που έπιασα στα χέρια μου για να φτιάξω. Ήρθε στα χέρια μου ένα αντικείμενο που ήταν σε ρολό, πολύ τσαλακωμένο με μεγάλες απώλειες, που δεν μπορούσα να αναγνωρίσω τι τύπου έγγραφο είναι, κι εγώ έπρεπε να συντηρήσω το τεκμήριο χωρίς να του προκαλέσω κάποιου είδους φθορά ή αλλοίωση των αυθεντικών του χαρακτηριστικών. Αυτό είναι το αυτονόητο. Ανοίγοντας το, παρατήρησα ότι είχε ίχνη τσακίσεων, τα οποία υποδείκνυαν ότι δεν ήταν πάντοτε σε ρολό αλλά υπήρξε διπλωμένο.

«Κάθε έγγραφο έχει μια συγκεκριμένη μορφολογία»

Και στη συνέχεια έπρεπε για ένα πατριαρχικό έγγραφο να μάθω από τους αρχειονόμους τι είναι αυτό. Επομένως ξεκίνησα να κοιτάξω όλα τα πατριαρχικά σιγίλια που έχουμε στις συλλογές μας. Διαβάζοντας τη Βυζαντινή διπλωματική του Καραγιαννόπουλου έμαθα αυτό που έπρεπε να είναι η λογική του πώς επεμβαίνεις στο αρχειακό υλικό. Ότι κάθε έγγραφο έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (διάταξη κειμένου, περιεχόμενο, υλικό υποστρώματος, χρώμα μελανιών, τύπο σφραγίδας και υλικά ανάρτησης, κ.α.) και αυτό που μαθαίνεις είναι ότι κάθε έγγραφο έχει μια συγκεκριμένη μορφολογία που αποτελεί ένα από τα βασικά του χαρακτηριστικά και αυτό πρέπει να το σέβεσαι αν θέλεις να το διατηρήσεις.

Πριν και μετά τη συντήρηση

Τι είναι αυτό που τραβά την προσοχή ενός συντηρητή;

Το περίεργο σε αυτή την ιστορία που μοιάζει σαν παραμύθι είναι να αρχίσουμε να γράφουμε τι χαρακτηριστικά έχουν αυτά. Παρατηρήσαμε και κάναμε και την πρώτη επιστημονική ανακοίνωση στο εξωτερικό σε σχέση με την τεκμηρίωση των μορφολογικών χαρακτηριστικών των πατριαρχικών σιγιλίων , καθώς είχαμε παρατηρήσει ότι το περγαμηνό υπόστρωμα έχει διαφορετική μορφή αλλά και ο τρόπος ανάρτησης της βούλας μέσω της μηρίνθου διαφοροποιείται. Ουσιαστικά προσπαθήσαμε να συγκεντρώσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που έφερε μια συγκεκριμένη κατηγορία εγγράφων. Αυτή είναι μια ιστορία που μαθαίνεις βήμα-βήμα. Πολύ συχνά, αν δεν ξέρουμε την αυθεντική μορφολογία, δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε αυτό που βλέπουμε. Η ενδελεχής τεκμηρίωση των υλικών κατασκευής, της κατάστασης διατήρησης, αλλά και όλων των στοιχείων ενός τεκμηρίου βοηθά στη διαμόρφωση της βέλτιστης προσέγγισης συντήρησης και της μεθοδολογίας διατήρησης. Ο συντηρητής πρέπει να τα γνωρίζει όλα αυτά για να μην επέμβει λανθασμένα. Για την αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης του περγαμηνού υποστρώματος  έφτασα να παρακολουθήσω σχετικό σεμινάριο σε Πανεπιστήμιο της Κοπενχάγης στη Δανία. Στα Γ.Α.Κ. έχουμε πατριαρχικά σιγίλια από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα.

Πριν και μετά τη συντήρηση

Με ποιο τρόπο επεμβαίνετε στα τεκμήρια;

Έχει σημασία ο τρόπος όταν θέλεις να επέμβεις, γιατί σκοπός μας είναι η διατήρηση ίδιου, του τεκμηρίου στο χρόνο και των πληροφοριών που φέρει, δεν είναι να κάνουμε αποκατάσταση ώστε να φανούν καινούργια. Σκοπός μας είναι ο ερευνητής να μπορεί να έρθει να διαβάσει το κείμενο και να πάρει τον μεγαλύτερο αριθμό πληροφοριών που μπορεί και αυτό να είναι από την προέλευση της περγαμηνής (από τι ζώο προήλθε), τα υλικά και τη μεθοδολογία επεξεργασίας της περγαμηνής, τη σύσταση των μελανιών που έχουν χρησιμοποιηθεί, το υλικό ανάρτησης της βούλας, το υλικό κατασκευής της βούλας, τι απεικονίζει, πώς έχει προσαρτηθεί στο υπόστρωμα και άλλα πολλά. Έχει μεγάλη σημασία πώς επεμβαίνει ένας συντηρητής στο έγγραφο για να μην αλλοιώσει τις εμπεριεχόμενες πληροφορίες.

  «Η χρήση της περγαμηνής διατηρήθηκε για αιώνες, παρά την παράλληλη χρήση του χαρτιού»

Τι σημαίνει διατηρώ την πληροφορία μέσα στο χρόνο;

Αυτό είναι κάτι που προϋποθέτει πολλές και διαφορετικές γνώσεις. Η συντήρηση περγαμηνής αποτελεί μια ιδιαίτερα εξειδικευμένη εργασία. Η περγαμηνή αντιδρά στα υλικά και τις επεμβάσεις συντήρησης, καθώς και στις περιβαλλοντικές συνθήκες με διαφορετικό τρόπο από το χαρτί. Και συχνά προϋποθέτει συνεργασία πολλών ανθρώπων από διαφορετικές ειδικότητες. Για τη φύλαξη τεκμηρίων σε περγαμηνό υπόστρωμα, ο συντηρητής δημιουργεί θήκες ειδικής κατασκευής, ένα προστατευτικό περίβλημα που τα υλικά κατασκευής ή η μέθοδος ανάρτησης δεν έχουν καμία επιβλαβή επίδραση στο τεκμήριο και τα επιμέρους τμήματά του. Δηλαδή δημιουργούμε ένα ευεργετικό μικροπεριβάλλον που περιορίζει τις εναλλαγές  των περιβαλλοντικών συνθηκών, ενώ παράλληλα αντιμάχεται την εξωτερική οξύτητα και αυτή που μπορεί να προκύπτει από το ίδιο το αντικείμενο. Αυτό μπορεί να προσφέρει σε ένα αρχείο ένας συντηρητής. Να διαμορφώσει τις συνθήκες ώστε να διατηρηθούν στο χρόνο τα αντικείμενα.

Ποιο είναι το παλαιότερο τεκμήριο σε περγαμηνό που έχετε εδώ;

Το παλιότερο περγαμηνό που έχουμε εδώ στα αρχεία είναι ένα ευαγγέλιο του 11ου αιώνα. Το ψηφιοποιήσαμε και είναι στην Εuropeana στη διάθεση των μελετητών. Η περγαμηνή διατηρείται για πολλούς αιώνες και σε αυτό το υλικό έχουμε όλα τα πατριαρχικά σιγίλια. Σκεφθείτε ότι η χρήση της περγαμηνής διατηρήθηκε για αιώνες, παρά την παράλληλη χρήση του χαρτιού, όπως επίσης τα σημαντικά έγγραφα ακόμα και διατάγματα που επιβάλλουν τη χρήση της, γιατί έχουν καλύτερη αντοχή στο χρόνο. Στις συλλογές της Κεντρικής Υπηρεσίας περιλαμβάνονται επίσης διάφοροι τύποι εγγράφων σε περγαμηνό υπόστρωμα που παρουσιάζουν προβλήματα συντήρησης. Όπως, έγγραφα πατέντες για την ίδρυση καθολικών αδελφοτήτων στα νησιά του Αιγαίου του 17ου αιώνα, με εικονογράφηση και υπογραφές που τραβούν το ενδιαφέρον των μελετητών, γράμματα Δουκών της Βενετίας από τον 17ο και 18ο αιώνα, νοταριακά γράμματα με κέρινες σφραγίδες του 17ου, γράμμα του Πάππα Παύλου του Ε΄του 1611, δίπλωμα του Δουκός Ιωάννου του Δ’ του Αιγαίου Πελάγους του 1534, κ.α. Έχουμε συντηρήσει ακόμα και πτυχία πανεπιστημιακά του 20ού αιώνα σε περγαμηνή.

Τι είναι αυτό που έχει πάντα κατά νου ένας συντηρητής;

To βασικό που πρέπει να έχεις στο μυαλό σου είναι ότι αυτό που έχεις μπροστά σου δε σου ανήκει, οπότε δεν μπορείς να επέμβεις ανεξέλεγκτα και η επέμβασή σου πρέπει να είναι ευεργετική και να μη δημιουργεί πρόβλημα σήμερα ή στο μέλλον γιατί τελικά ο στόχος είναι η διατήρηση για τις μελλοντικές γενιές.

Πρέπει να ξέρεις πολύ καλά τι έχεις μπροστά σου, τις ιδιότητες και την αντιστρεψιμότητα των υλικών συντήρησης, δηλαδή αν τα υλικά που θα χρησιμοποιήσεις μπορείς να τα αφαιρέσεις σε δέκα χρόνια χωρίς ζημιά για παράδειγμα. Πρέπει να ξέρεις καλά όχι μόνο τα αντικείμενα αλλά και τα υλικά σου και την επίδραση κάθε επεμβάσης στο τεκμήριο και να τα ζυγίσεις όλα για να μην του αλλοιώσεις τα αυθεντικά του χαρακτηριστικά, να του δώσεις ζωή μέσα στο χρόνο. Η διατήρηση στο χρόνο της μεγαλύτερης ποσότητας πληροφορίας, αυτό νομίζω είναι το πιο βασικό που δεν πρέπει να ξεχνάς στο βωμό της αποκατάστασης. Και να μη θυσιάσεις οποιαδήποτε πληροφορία όχι μόνο στον μελλοντικό συντηρητή αλλά και τον μελλοντικό ερευνητή κάθε κλάδου. Να μην κρύβεις/καλύπτεις κανένα στοιχείο. Και να μην επεμβαίνεις περισσότερο από όσο πρέπει, έτσι ώστε να διατηρήσεις την πληθώρα των πληροφοριών που περιέχει και επιμένω σε αυτό γιατί πολλές φορές το ξεχνάμε.

Η Πέννυ Μπάνου εργάζεται στα Γενικά αρχεία του Κράτους ως συντηρήτρια βιβλιακού και αρχειακού υλικού στο Τμήμα Συντήρησης και Αναπαραγωγής από το 2008. Με σπουδές Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης στα ΤΕΙ και μεταπτυχιακές σπουδές με διάκριση στο μεταπτυχιακό τμήμα “Συντήρησης Έργων Τέχνης” του Πανεπιστημίου Northumbria at Newcastle, έχει στο βιογραφικό της πλήθος δημοσιεύσεων ενώ έχει συνεργαστεί με το αρχείο της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής, τη Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, την Εθνική Πινακοθήκη και έχει διδάξει στα ΤΕΙ για 12 χρόνια.