Φέτος ο πλανήτης λύσσαξε κυριολεκτικά. Θα μπορούσε να το αποκαλέσει κανείς «μανία με τον Σαίξπηρ» κι ας έχουν περάσει 400 χρόνια. Κάθε θέατρο, οργανισμός, εκδοτικός οίκος που σέβεται τον εαυτό του, σχεδίασε τα τόσο μακρινά και τόσο σημαντικά, όπως αποδεικνύεται σήμερα, γενέθλια ενός από τους σπουδαιότερους δραματουργούς που πέρασαν από τον πλανήτη, επανερμηνεύοντας, αμφισβητώντας, μεταφράζοντας και αναλύοντας ξανά και ξανά, όχι μόνο τα έργα του, ακόμα και τη μοναδικότητα του προσώπου του.

Οι πρόσφατες ανακαλύψεις στο ανατολικό Λονδίνο, στις ανασκαφές για ένα εμπορικό κέντρο, έφεραν στο φως γυάλινες χάντρες, χτενάκια, απομεινάρια από ρούχα, πριν πάει στο Globe, σε ένα παράξενο αρχιτεκτονικά θέατρο. Οι αρχαιολόγοι τρελάθηκαν. Το ίδιο συμβαίνει κι όταν συζητούν για το αν συνεργάστηκε με τον Μπεν Τζόνσον, άλλο διάσημο της εποχής του.

Τετρακόσια χρόνια έχουν περάσει και ακόμα αναρωτιόμαστε πώς έμοιαζε. Υπάρχει μόνο μια μαρτυρία, που εμφανίστηκε δέκα χρόνια μετά το θάνατό του, από κάποιον Τζον Ομπρι: «Ήταν ένας άνδρας ωραίος, με καλές αναλογίες, πολύ ευχάριστος στην παρέα, ετοιμόλογος και πνευματώδης». Και παρότι έγραψε ένα εκατομμύριο λέξεις, μόνο δεκατέσσερις λέξεις είναι γραμμένες από τον ίδιο: έξι υπογραφές με το όνομά του και οι λέξεις «από εμένα» στη διαθήκη του.

William Shakespeare

Τι είναι ο Σαίξπηρ σήμερα; Ο ποιητής των σονέτων της αγάπης, ο συγγραφέας του μεγαλύτερου σταρ – έργου στον κόσμο, του Άμλετ,  ο συγγραφέας που πέρασε τη ζωή του μέσα στο σύστημα και μπόρεσε με μοναδική οξυδέρκεια και εξυπνάδα να το κρίνει και να το αποτιμήσει, ο άνθρωπος που δεν μετακινήθηκε μάλλον ποτέ από το Λονδίνο, δεν ταξίδεψε και ταξίδεψε τη φαντασία των θεατών σε ολόκληρο τον κόσμο. Ιδού, τι άλλο μπορεί να ζητήσει κάποιος από ένα συγγραφέα;

Το πολιτιστικό κληροδότημα αυτού του μεγάλου ποιητή αφορά ολόκληρη την ανθρωπότητα και το ταλέντο του μπορεί να συγκριθεί με τους δασκάλους του Αρχαίου Ελληνικού δράματος. Τα έργα του θέλεις να τα διαβάσεις και να τα δεις. Όπως και τα σονέτα του. Μα ναι, τα σονέτα του θέλεις να υπάρχουν στη βιβλιοθήκη σου.

Γιατί στα Σονέτα δεν υπάρχει μόνο γλαφυρότητα και σκεπτικισμός, υπάρχει η αρμονία, ο έρωτας και η αναζήτηση.  Υπάρχει το ερωτικό πάθος, ο θάνατος και ο χρόνος, η φύση του έρωτα και η φύση του ανθρώπου που κρύβεται και αποκαλύπτεται μέσα σε σκέψεις και συναισθήματα. Τα «Σονέτα» του Σαίξπηρ δημοσιεύθηκαν το 1609 και ήταν τα τελευταία μη δραματικά έργα του, τα οποία εκδόθηκαν. Η αντίδραση, όταν ακούσει κάποιος ένα σονέτο του Σαίξπηρ, αυτή τη σταθερή στιχουργική μορφή των λίγων στίχων, είναι σχεδόν αυτόματη. Το καλοκαίρι που πέρασε, στους κήπους της Αγγλικής πρεσβείας, μέσα στο στριμωξίδι και τους εκατοντάδες ιδρωμένους καλεσμένους, ο Τζέρεμι Άιρονς, άρχισε να απαγγέλλει αυτό το σονέτο:

Πώς να σε πω — καλοκαιριάτικο πρωί;
Έχεις πιο εύκρατη μορφή, πιο ερασμία·
γνωρίζω ανέμους που κι ο Μάης φυλλορροεί,
τα καλοκαίρια έχουν πάντα προθεσμία.
Κάποτε καίει ο επουράνιος οφθαλμός
και της χροιάς του ο χρυσός συχνά θαμπώνει,
κάποιος μοιραίος του καιρού αναπαλμός
την ομορφιά της ομορφιάς απογυμνώνει.
Μα εσύ αιώνιο θα έχεις καλοκαίρι
κι η ομορφιά σου δεν θ’ απαλλοτριωθεί,
δεν θα επαίρεται ο Άδης πως σε ξέρει
καθώς θα γράφεσαι στου χρόνου την πληθύ.
Όσο ζουν άνθρωποι και βλέπουν θα γυρίζουν
σ’ αυτούς τους στίχους και ζωή θα σου χαρίζουν.

Η μαγνητική επίδραση του σονέτου ήταν αυτόματη, έκαναν ένα πηγαδάκι πολιτικών δίπλα μου που δεν είχαν πάρει τίποτα χαμπάρι και βαριόντουσαν τρομερά, να σωπάσει αυτόματα. Για να ακούσει τους στίχους. Το παρέθεσα εδώ στην καταπληκτική μετάφραση του Διονύση Καψάλη, που επέλεξε και εξέδωσε από την Άγρα Εικοσιπέντε σονέτα. Όποιος έχει στα χέρια του το βιβλίο επιστρέφει ξανά και ξανά. Στις 14 Δεκεμβρίου, ο εξαιρετικός αυτός μεταφραστής θα ανέβει στη σκηνή της Στέγης και θα τον ακούσουμε να μιλά με την ποιήτρια Fiona Benson και την ποιήτρια, μυθιστοριογράφο, κριτικό και δοκιμιογράφο, Ruth Padel, για την απήχησή τους στη σημερινή τέχνη. Δε χρειάζεται να είστε φανς του Σαίξπηρ για να ακούσετε αυτούς τους ομιλητές. Και αν δε ξέρετε τα σονέτα, είναι ο πιο καλός λόγος να τα γνωρίσετε και να τα διαβάσετε. Η συζήτηση είναι απλώς το κλειδί για να μας βάλει σε έναν έξοχο κόσμο, αυτόν της ποίησης.

Tiago Rodrigues: By Heart, ©Μagda Bizzaro

Tiago Rodrigues: By Heart, ©Μagda Bizzaro

Οι εραστές της ποίησης αποστηθίζουν τα στιχάκια;

Δυο μέρες αργότερα, στις 16 Δεκεμβρίου, ένας ηθοποιός, συγγραφέας και σκηνοθέτης, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου της Πορτογαλίας, ο Τιάγο Ροντρίγκες έρχεται στη σκηνή της Στέγης για να εφαρμόσει ένα πείραμά του σε σχέση με την ποίηση. Και να απαντήσει σε ένα ερώτημα αιώνων: μπορεί η ποίηση να εξημερώσει τον άνθρωπο; Μπορεί αν μαθαίνεις ποιήματα απέξω, αποστηθίζοντάς τα, να οπλίσεις τον εαυτό σου με τη μοναδική μαγεία τους, μια ασπίδα αντίστασης στην πεζότητα και τη βία; Τον Ροντρίγκες τον ξέρουν πολλοί και ας μη θυμούνται το όνομά του. Συμμετείχε στην παράσταση των tgSTAN, «Αντιγόνες», στη Στέγη, το 2011. Έχει δουλέψει πολύ με κολλεκτίβες και πιστεύει στη συλλογική δύναμη του θεάτρου. Γι’ αυτό και θέλει δέκα θεατές στη σκηνή. Για να μοιραστεί αυτό που πιστεύει για τη δύναμη της ποίησης και του θεάτρου. Οι δέκα θεατές θα επιχειρήσου να μάθουν απέξω ένα ποίημα του Σαίξπηρ. Για να το μαρτυρήσω, είναι το Σονέτο 30 σε μετάφραση της Λένιας Ζαφειροπούλου. Και δίνω σε «σκονάκι» εδώ, τα λόγια για να προετοιμαστείτε.

Όταν μες τα συνέδρια της σιωπηλής μου σκέψης,
Γλυκά καλώ τις μνήμες μου πραγμάτων περασμένων
Κηδεύω το χαμό πολλών που ήδη έχω κηδέψει,
Θρήνο παλιό εκ νέου θρηνώ, χρόνο ακριβό χαμένο
Μάτια στο κύμα αμάθητα, τ΄ αφήνω να πνιγούν
Κλαίνε τους φίλους τη νυχτιά του αχρονολόγητου Άδη
Θρήνων διαγραμμένα χρέη θυμούνται και θρηνούν,
Πενθούνε την απώλεια μορφών μες το σκοτάδι.
Έτσι μπορώ να λυπηθώ με λύπες που ΄χουν λιώσει,
Θρήνο στον θρήνο κλαίω βαρύ τα θλιβερά μου αθροίζω
Ποσά του πενθημένου πένθους που ήδη έχω πληρώσει
Λες και δεν πλήρωσα ποτέ, ξανά τα υπολογίζω.
Μα αν σε σκεφτώ, φίλε ακριβέ, σε μια μόνο στιγμή
Οι απώλειες θα ανακτηθούν κι η λύπη θα χαθεί.

Ένας άνθρωπος όταν ξέρει ένα ποίημα, μια ιστορία απέξω, είναι ελεύθερος

Τι συμβαίνει όταν μαθαίνουμε απέξω ένα ποίημα ή ένα απόσπασμα ή κάποια λόγια; Ο Ροντρίγκες στην παράστασή του χρησιμοποιεί την ιστορία της γιαγιάς του, που είναι και η ιστορία των δικών μας γονιών. Όταν η γιαγιά του σταμάτησε να βλέπει, έλεγε τις ιστορίες απέξω. Η δύναμη της μνήμης ξεπερνούσε τη δύναμη των αισθήσεων, ένας άνθρωπος σήμερα όταν ξέρει ένα ποίημα, μια ιστορία απέξω, είναι ελεύθερος, κανένας δε μπορεί να του την πάρει. Βρίσκεται στο θησαυροφυλάκιο που λέγεται μυαλό, μαζί με άλλα μυστικά και αυτή ως μυστικό είναι πολύτιμη. Υπάρχουν κείμενα που έσπασαν το φράγμα του χρόνου και πέρασαν από γενιά σε γενιά, επειδή κάποιοι τα έμαθαν απέξω για να τα διδάξουν και να τα μοιραστούν. Ο Ροντρίγκες ακουμπάει μια πολύ ευαίσθητη χορδή, με ένα τρόπο ευφυή. Ο τρόπος του έχει να κάνει με τη διάδοση της γνώσης, ως εργαλείο προσωπικής ελευθερίας, ως εφόδιο για να κρίνουμε και να αντιμετωπίζουμε την κρίση του καιρού μας. Αλλά και ως καταφύγιο, γιατί ποιος δεν καταφεύγει στη μεγάλη ποίηση όταν ζορίζεται, σε καιρούς χαλεπούς; Θα σας πρότεινα να πάρετε το ρίσκο και να ανεβείτε στη σκηνή. Για να ζήσετε την ένταση, τη συγκέντρωση, τη συγκίνηση που νιώθει οποιοσδήποτε από εμάς όταν φτάσει η ώρα και πρέπει, χωρίς καμία διάσπαση προσοχής, να αφοσιωθεί για να μάθει ένα μικρό κομμάτι. Είναι σαν μάντρα, σαν προσευχή μέσα σε μια καθημερινότητα φριχτή. Είναι η στιγμή που το θέατρο μπορεί να σε απογειώσει φυσικά και πνευματικά.

Boris Nikitin: Άμλετ

Boris Nikitin: Άμλετ

Δυο ώρες νωρίτερα από τον Ροντρίγκεζ, -γιατί καμία βραδιά για τον Σαίξπηρ δεν αξίζει αν δεν δείξει την ποικιλία της έμπνευσης που δημιουργούν τα έργα του- ένας άλλος, γνωστός σε όσους περιπλανήθηκαν πρόπερσι στο πρότζεκτ της Στέγης X Apartments, ο Μπόρις Νίκιτιν που τότε έστησε την εγκατάστασή του στο Άσυλο Ανιάτων, έρχεται τώρα με μια περφόρμανς επάνω στον Άμλετ. Πιστεύω ότι αν ο Σαίξπηρ ζούσε σήμερα, μάλλον θα ήθελε να δει μια queer περφόρμανς του Άμλετ, παρά έναν τύπο με κολάν να μονολογεί κρατώντας μια νεκροκεφαλή. Καθώς ο βάρδος είναι νεκρός, μπορώ να υποστηρίξω πιο άνετα το επιχείρημά μου. Ο Νίκιτιν είναι ομοφυλόφιλος, Ρωσο-Σλοβακο-Γαλλο-Ελβετο-Εβραιο-Χριστιανός καλλιτέχνης. Και μόνο αυτός ο σιδηρόδρομος ταυτότητας και καταγωγής, είναι από μόνος του ανατρεπτικός. Επίσης δεν είναι όμορφος, ένας ζεν πρεμιέ τυπικός για Άμλετ. Όποιος έχει μάτια, καταλαβαίνει αυτό που εννοώ. Όμως ο Νικίτιν ανεβαίνει στη σκηνή με τη δύναμη των αισθημάτων και των συγκρούσεων, εσωτερικών και εξωτερικών, που τον έχουν φέρει σε αυτό το σημείο. Να είναι καλλιτέχνης και μες από το έργο του Σαίξπηρ να ομολογεί και τα δικά του ζητήματα ταυτότητας.

Η παρουσία του Νίκιτιν στη σκηνή είναι συγκινητική

Σε αυτά τα θέματα ο Σαίξπηρ είναι πρωτοπόρος, ο ίδιος λάτρευε τους ήρωές του, που ξεπερνούσαν τα όρια του φύλου και δοκίμαζαν να μεταμορφωθούν σε αγόρια ή κορίτσια, γιατί η δίψα και η δύναμη της νιότης, τα θυελλώδη αισθήματα, ξεπερνούν κάθε στερεότυπο.  Η παρουσία του Νικίτιν στη σκηνή είναι από μόνη της συγκινητική. Παρουσιάζει έναν Άμλετ απογυμνωμένο και μόνο, μέσα σε μια πραγματικότητα που συντρίβει κάθε διαφορετικό. Η γύμνια του ερμηνευτή είναι αποκαλυπτική, είναι ένας πανκ που απαγγέλλει ένα πελώριο ποίημα, με συνοδεία ηλεκτρονικής μουσικής, ένας ποιητής του καιρού μας, του δρόμου μας. Και από τη θέση του, με όλες τις προηγούμενες ιδιότητες, επανεξετάζει ως περφόρμερ την κοινωνία που βρίσκεται σε κρίσιμο σημείο και τους θεατές, που πάντα και πολύ προσωπικά, θα αμφιταλαντεύονται να δώσουν την απάντηση που επί 400 βασανίζει το πίσω δωμάτιο του μυαλού μας: Να ζει κανείς ή να μη ζει;

Info: Αφιέρωμα στον Σαίξπηρ | Συζήτηση για τα Σονέτα του Σαίξπηρ | 14 Δεκεμβρίου 2016, 19:00-21:00 | Κεντρική Σκηνή

Boris Nikitin, Άμλετ | 16 – 18 Δεκεμβρίου 2016 | 19:00 | Μικρή Σκηνή

Tiago Rodrigues, By Heart | 16 – 18 Δεκεμβρίου 2016 | 21:30 | Μικρή Σκηνή