Kείμενο: Κωστής Καλογρούλης

Ποια βιβλία ξεχωρίσαμε τη φετινή σεζόν; Μια επιλογή από μυθιστορήματα, δοκίμια και συλλογές διηγημάτων που μπορεί να μην αποτελούν απαραιτήτως ελαφριά ανάγνωση για την παραλία, αλλά καταφέρνουν κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: εγείρουν ερωτήματα, συγκινούν και ενεργοποιούν την κριτική μας αντίληψη.

[ 1 ]

«Δεν κατοικούν όλοι οι άνθρωποι τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο» του Ζαν Πωλ Ντυμπουά | Eκδόσεις Δώμα

Το μυθιστόρημα που κέρδισε το βραβείο Γκονκούρ για το 2019 είναι ένα βαθιά ανθρώπινο έργο, γεμάτο χιούμορ και καημό, το οποίο συνδυάζει κοινωνικό σχόλιο, σπουδή πάνω στη μοναξιά και την πολύτιμη αλλά δυσεύρετη επικοινωνία και ταξιδιωτική λογοτεχνία. Από την χερσόνησο του Σκάγκεν στη Δανία, πατρίδα του πατέρα του πρωταγωνιστή Πολ Χάνσεν, τη γενέτειρά του Τουλούζη, μέχρι το Μόντρεαλ του Καναδά όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, η αφήγηση του Ντυμπουά ιχνηλατεί το πώς η καλοσύνη πνίγεται σε έναν κυνικό κόσμο. Οι σκηνές που εκτυλίσσονται στη φυλακή κλέβουν την παράσταση. Ανεπιτήδευτο και γοητευτικό.

Ιστορία μιας ζωής ταγμένης στην αγάπη, την πραότητα και τη φροντίδα, το «Δεν κατοικούν όλοι οι άνθρωποι τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο» διαποτίζεται από ένα πνεύμα ανοχής και κατανόησης για τις αδυναμίες των ανθρώπων, για τους άπειρους τρόπους με τους οποίους αυτοί μπορούν να χαραμίσουν τη ζωή τους αλλά κι από ένα βαθύ αίσθημα δικαιοσύνης έτοιμο να εξεγερθεί ενάντια στην απανθρωπιά. 

[ 2 ]

Η Άνοδος του Σάιλας Λάπαμ του William Dean Howells | Εκδόσεις Gutenberg 

Ο William Dean Howells παραμένει μάλλον άγνωστος στο ευρωπαϊκό κοινό, ενώ ακόμα και στην πατρίδα του είναι περισσότερο γνωστός για το λογοτεχνικό βραβείο που απονέμεται προς τιμήν του κάθε πέντε χρόνια και για την επιρροή του στους λογοτεχνικούς κύκλους της χώρας του όντας αρχισυντάκτης του θρυλικού περιοδικού Atlantic Monthly. Όμως ο Howells υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του αμερικανικού ρεαλισμού, έχοντας γράψει μερικά από τα πιο αξιόλογα μυθιστορήματα του δέκατου ενάτου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το αριστούργημά του υπήρξε αναμφίβολα Η Άνοδος του Σάιλας Λάπαμ, ένα έξοχο πορτρέτο της διαμόρφωσης του αμερικάνικου καπιταλισμού και παράλληλα μια διορατική ηθογραφία των πουριτανικών αρχών της Νέας Αγγλίας. Ένα σημαντικό έργο από έναν σημαντικό συγγραφέα.

Ο Σάιλας Λάπαμ, ένας αυτοδημιούργητος εκατομμυριούχος από μια αγροτική περιοχή, μετακομίζει στη Βοστόνη μαζί με τη γυναίκα και τις δύο κόρες του, συνεχίζοντας, σε έναν βαθμό, τον τρόπο ζωής που είχε στο παρελθόν. Όταν όμως οι κόρες του φτάνουν σε ηλικία γάμου αρχίζουν και εκείνος και η γυναίκα του να καλλιεργούν κοινωνικές επαφές με τα «παλιά τζάκια», που τους αντιμετωπίζουν σαν ακαλλιέργητους νεόπλουτους. Η κατασκευή ενός μεγαλύτερου σπιτιού σε αριστοκρατική περιοχή και, κυρίως, ένας παλιός συνέταιρος που γνωρίζει κόλπα «της αγοράς» και η εμπλοκή του Σάιλας σε άγνωστα σε αυτόν χρηματιστηριακά παιχνίδια, θα τον οδηγήσουν στην οικονομική καταστροφή και σε δύσκολα ηθικά διλήμματα.

 

[ 3 ]

«Μαθήματα για τη ρωσική λογοτεχνία» του Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ| Εκδόσεις Πατάκη

Η συλλογή σε έναν τόμο των διαλέξεων του Ναμπόκοφ για τη Ρωσική λογοτεχνία είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο λογοτεχνικής κριτικής, βατό για τον μέσο σκεπτόμενο αναγνώστη και απολαυστικό λόγω του ύφους του πνευματώδη συγγραφέα. Είναι όμως ακόμα πιο σημαντικό λόγω του ότι προκαλεί μια συζήτηση γύρω από το πώς αντιλαμβάνεται κανείς τον ρόλο της λογοτεχνίας και της πεζογραφίας ιδιαίτερα. Μέσα από τις σύντομες μελέτες του για τους μεγαλύτερους Ρώσους συγγραφείς του 19ου αιώνα, ο Ναμπόκοφ ξεδιπλώνει τις συμπάθειες και τις αντιπάθειές του, προκαλώντας κοινό και κριτικούς ιδιαίτερα λόγω της γνωστής του αμφισβήτησης του Ντοστογιέφσκι. Σημασία δεν έχει αν έχει δίκιο ή άδικο, (για τη συντριπτική πλειοψηφία έχει άδικο), άλλωστε κάτι τέτοιο προσκρούει σε ζητήματα γούστου. Αυτό που έχει σημασία είναι η προσέγγισή του και οι προεκτάσεις της.

«Κάποτε υπολόγισα ότι η γνωστή και αναγνωρισμένη παγκοσμίως ρωσική λογοτεχνική παραγωγή, ποίηση και πεζογραφία, από τις αρχές του 19ου αιώνα και έπειτα, δεν ξεπερνά τις 23.000 τυπωμένες σελίδες κανονικού μεγέθους. Από την άλλη, η γαλλική ή η αγγλική, λόγου χάριν, λογοτεχνία έχει πίσω της ήδη μια ιστορία αρκετών αιώνων και ουκ ολίγων αριστουργημάτων. Καταλήγω, λοιπόν, στο πρώτο από τα συμπεράσματά μου: Με εξαίρεση ένα μεσαιωνικό μείζον έργο, η ρωσική λογοτεχνία μπορεί πολύ εύκολα να χωρέσει στα στενά όρια ενός περίπου αιώνα – ή έστω λίγο περισσότερο, αν συνυπολογίσουμε και κάποια πιο πρόσφατα έργα μιας κάποιας αξίας. Εν ολίγοις, ένας αιώνας, ο 19ος, υπήρξε αρκετός προκειμένου σε μια χώρα δίχως αυτοφυή λογοτεχνική παράδοση να “παραχθεί” λογοτεχνία υψηλής ποιότητας, με παγκόσμια ακτινοβολία, ικανή να συγκριθεί -σε όλα τα πεδία, με εξαίρεση τον όγκο της- με εκείνη της Γαλλίας ή της Αγγλίας, οι ρίζες των οποίων βρίσκονται πολλούς αιώνες πίσω.»

 

[ 4 ]

«Ηλιθιοκρατία» του Μασιμιλιάνο Παρέντε | Eκδόσεις Δίαυλος

Προκλητική, εκνευριστική, προβοκατόρικη αλλά ταυτόχρονα απολαυστική και ξεκαρδιστική, η συλλογή δοκιμίων του Μασιμιλιάνο Παρέντε ανατέμνει κάθε τύπο ηλιθιότητας στη σύγχρονη Ιταλία. Βεβαίως, είναι προφανές ότι αν κάποιος πάρει τοις μετρητοίς τα όσα λέει ο Ιταλός συγγραφέας, τότε ηλίθιοι είναι όλοι εκτός από τον συγγραφέα. Μια πιο προσεκτική ανάγνωση αποκαλύπτει ότι ο Παρέντε χρησιμοποιεί α λα καρτ τα επιχειρήματα όπως τον βολεύουν, αλλά αυτό μικρή σημασία έχει εν τέλει. Το βιβλίο είναι ευφυές και ψυχαγωγικό, οδηγώντας τον αναγνώστη σε αρκετές περιπτώσεις να γελάσει φωναχτά. Ταυτόχρονα, είναι αναμφισβήτητο ότι επικρατεί μιας μορφής ηλιθιοκρατία όχι μόνο στην Ιταλία αλλά σε όλες τις χώρες της ανεπτυγμένης δύσης, και από αυτή την άποψη, το εν λόγω βιβλίο είναι μια μορφή εκδίκησης του κάθε σκεπτόμενου ανθρώπου.

Στην Ηλιθιοκρατία ανατέμνει με χειρουργική ακρίβεια και μεγάλες δόσεις βιτριολικού χιούμορ τους κοινούς τόπους της πατρίδας του και τις αφελείς πεποιθήσεις των ανθρώπων. Σαρκάζει την πραγματικότητα της σύγχρονης Ιταλίας, ανάμεσα σε πολιτικούς και “αντιπολιτικούς” σαλτιμπάγκους, αφελείς ψηφοφόρους, τηλεοπτικούς μαϊντανούς, διαδικτυακές “προσωπικότητες”, αντιεπιστημονικές δοξασίες, αβάσιμες αντιλήψεις, ανόητες βεβαιότητες και πολλές μικρές καθημερινές κουταμάρες της “διπλανής πόρτας”. Κι αν όλα αυτά σας θυμίζουν κάτι οικείο και πολύ ελληνικό, μην ανησυχείτε, είναι απλή εντύπωσή σας… 

[ 5 ]

«Ένα άλογο μπαίνει σ’ ένα μπαρ» του Νταβίντ Γκρόσμαν | Eκδόσεις Ψυχογιός

Πώς θα σας φαινόταν η σκηνή της stand up κωμωδίας σαν ένα εξομολογητήριο για τις ενοχές του σύγχρονου Ισραήλ; Ή σαν μια αλληγορία για την επικοινωνία, η οποία αν και φαινομενικά μονόπλευρη ουσιαστικά αποδεικνύεται διαλεκτική; Ο Νταβίντ Γκρόσμαν χρησιμοποιεί στους δύο αυτούς ρόλους έναν κωμικό και έναν πρώην δικαστή. Ο κωμικός μέσα από την ρουτίνα των αστείων του αποκαλύπτει επίπονες αλήθειες καθώς και τραύματα από το παρελθόν, ενώ ο δικαστής έχει τον ρόλο του παρατηρητή στο κοινό, είναι ο μάρτυρας και κριτής. Πάνω σε αυτή τη σχέση ο Γκρόσμαν χτίζει μια συναρπαστική αφήγηση.

Σε ένα καταγώγιο σε μια μικρή πόλη στο Ισραήλ, διοργανώνεται μια βραδιά σταντ απ κωμωδίας, με τον Ντόβαλε Γκρίνσταϊν, έναν μεσήλικο κωμικό. Ανάμεσα στους θεατές βρίσκεται ο δικαστής Αβισάι Λαζάρ, πρώην συμμαθητής του, καθώς και κάποιοι άλλοι που θυμούνται τον Ντοβ ως ένα περίεργο, λιπόσαρκο παιδί που περπατούσε με τα χέρια, προκαλώντας σύγχυση και αποφεύγοντας έτσι τους νταήδες της γειτονιάς.
Σταδιακά, καθώς κινείται μεταξύ ιλαρότητας και υστερίας, ο μονόλογος του Ντοβ παίρνει τη μορφή απομνημονευμάτων και μας μεταφέρει πίσω σε ό,τι τον τρομοκρατούσε στην παιδική του ηλικία.

[ 6 ]

«Οι ρετσίνες του βασιλιά» του Ισίδωρου Ζουργού | Eκδόσεις Πατάκη

Οτιδήποτε κι αν έγραφε ο Ζουργός μετά τις Σκηνές από τον Βίο του Ματίας Αλμοσίνο, ένα πανοραμικό ιστορικό μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη τον δέκατο έβδομο αιώνα, θα φαινόταν φτωχό σε σύλληψη και φιλοδοξία, πόσο μάλλον μια ιστορία σε ένα χωριό της ελληνικής επαρχίας. Κι όμως, ο Ζουργός αποδεικνύεται και σε αυτή την περίπτωση φιλόδοξος και ανήσυχος: παίρνει τον σαιξπηρικό Βασιλιά Ληρ και τον κουμπώνει πάνω στην πραγματικότητα της ελληνικής επαρχίας της περιόδου της κρίσης.

Κάποιο απόγευμα του φθινοπώρου, ένας ηλικιωμένος άντρας κάνει την εμφάνισή του στο χωριό. Μερικοί τον αναγνωρίζουν και ισχυρίζονται πως τον είχαν δει τον προηγούμενο χειμώνα να επιθεωρεί τις εργασίες στον πύργο, αυτόν που στέκεται στο τέρμα της μεγάλης ανηφόρας. Οι “Ρετσίνες του βασιλιά” είναι ένα μυθιστόρημα νόμισμα. Στη μια του όψη ένας αναμαλλιασμένος γέροντας που κάποτε ήταν βασιλιάς. Στην άλλη ένας κοιλαράς που μοιάζει να είναι ο Γαργαντούας ή ένας γεωργός που χαμογελάει βαστώντας στο χέρι ένα κρασοπότηρο.

[ 7 ]

«Οικογενειακοί Δεσμοί» της Κλαρίσε Λισπέκτορ | Eκδόσεις Αντίποδες

Τα αινιγματικά διηγήματα της Βραζιλιάνας Κλαρίσε Λισπέκτορ την έχουν τοποθετήσει στον πυρήνα του λογοτεχνικού μοντερνισμού και την έχουν αναγάγει στη συνείδηση των σύγχρονων αναγνωστών ως μία εκ των σημαντικότερων Λατινοαμερικάνων πεζογράφων του εικοστού αιώνα. Η σύγκρουση ανάμεσα στους ρόλους που καλείται να παίξει η σύγχρονη γυναίκα βρίσκονται στο επίκεντρο των ιστοριών της, αλλά η οπτική της γωνία είναι διαρκώς φρέσκια και μοιάζει σα να προσκαλεί νέες αναγνώσεις. Η γραφή της είναι απαιτητική και συχνά αφηρημένη, αλλά ποτέ ανιαρή.

Στην πιο δημοφιλή συλλογή διηγημάτων της Κλαρίσε Λισπέκτορ, οι ήρωες, πλάσματα που ζουν απλές καθημερινές ζωές, με αφορμή γεγονότα φαινομενικά ασήμαντα, βιώνουν μια στιγμή κρίσης, που το σημάδι της είναι η έντονη απόλαυση με την οποία κοιτούν ξαφνικά τα πράγματα, η χαρά και η οδύνη που αντλούν από αυτά. Οι Οικογενειακοί δεσμοί, που κυκλοφόρησαν το 1960, αναγνωρίστηκαν αμέσως ως κορυφαίο έργο και καθιέρωσαν τη Λισπέκτορ ως μία από τις σημαντικότερες φωνές της βραζιλιάνικης λογοτεχνίας. 

[ 8 ]

«Ο Ανθρώπινος Παράγοντας» του Γκράχαμ Γκρην | Εκδόσεις Πόλις

Το μυθιστόρημα που ξεχωρίζει από την ύστερη περίοδο του μεγάλου Βρετανού συγγραφέα είναι μια ωδή στον ανθρωπισμό παρά τα εμπόδια που στήνει η κυνική διελκυστίνδα εξουσίας στη σκακιέρα της διεθνούς αντικατασκοπείας. Οτιδήποτε από τον Γκράχαμ Γκρην συνιστά απόλαυση και ξεχωριστή αναγνωστική εμπειρία, και η συγκινητική ιστορία του Μόρις Καστλ δεν αποτελεί εξαίρεση.

Ο χώρος των Μυστικών Υπηρεσιών χρησιμοποιείται συχνά σε ιστορίες θρίλερ. Ο Γκράχαμ Γκρην τον χρησιμοποίησε για να μας δώσει ένα μυθιστόρημα γεμάτο συμπόνια και κατανόηση. Για κάθε πράκτορα της Υπηρεσίας, η κατασκοπία αποτελεί ένα κομμάτι της ζωής του, μυστικό και αποκλεισμένο από τον κοινωνικό του περίγυρο. Οποιαδήποτε ιδιωτική του σχέση, αισθηματική ή κοινωνική, η οποία προσπαθεί να ερευνήσει και να διεισδύσει στο κομμάτι αυτό μπορεί να αποβεί μοιραία για τον πράκτορα. Αυτός είναι ο αστάθμητος και επικίνδυνος “ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ” στον τίτλο του βιβλίου. 

[ 9 ]

«Η Ανθρώπινη Μοίρα» του Αντρέ Μαλρό | Εκδόσεις Μεταίχμιο

Η επανέκδοση ενός από τα κλασικά μυθιστορήματα της γαλλικής λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Είναι άξιο λόγου το ότι οι βασανισμένοι χαρακτήρες του Μαλρό έχουν διατηρήσει την επικαιρότητά τους και σε μια φρέσκια ανάγνωση, κερδίζοντας το στοίχημα της διαχρονικότητας. Ο Κινέζικος εμφύλιος χρησιμοποιείται από τον Μαλρό σαν καμβάς για να αναπτύξει το σχόλιό του γύρω από την ιστορία, την αποικιοκρατία και την απύθμενη άβυσσο της ανθρώπινης ύπαρξης.

Εκρηκτικό και επίκαιρο σήμερα όπως και την εποχή που εκδόθηκε, το 1933, το βιβλίο θεωρείται το αριστούργημα του Αντρέ Μαλρό, που χάρισε στον δημιουργό του διεθνή αναγνώριση και το βραβείο Goncourt. 

[ 10 ]

«Πλάνητες» της Όλγκα Τοκάρτσουκ | Eκδόσεις Καστανιώτη

Ένα βιβλίο χαοτικό, ακατηγοριοποίητο, ένα λογοτεχνικό υβρίδιο που συνδυάζει δοκιμιακή γραφή, στοχασμούς, μυθοπλασία, αυτοβιογραφία και βιογραφικά αποσπάσματα, το έργο της Τoκάρτσουκ που της άνοιξε τον δρόμο για τη διεθνή αναγνώριση και το βραβείο Νόμπελ είναι μεν άνισο αλλά βρίθει από υπέροχα αποσπάσματα. Κεντρικό θέμα είναι η πολυεπίπεδη έννοια του ταξιδιού, της κίνησης, της εξερεύνησης αλλά και της εμμονής με την ανατομία του ανθρώπινου σώματος. Πρωτότυπο και ιδιοσυγκρασιακό, το έργο της Τοκάρτσουκ συνεχίζει την ευρωπαϊκή παράδοση του Ζέμπαλντ και της Ούγκρεσιτς.

Στους “Πλάνητες” η Όλγκα Τοκάρτσουκ συνυφαίνει αφηγήσεις και στοχασμούς για τη σημασία του ταξιδιού με μια συναρπαστική διερεύνηση του ανθρώπινου σώματος. Από τα παλάτια των σουλτάνων και τα αλλοτινά θαυματοφυλάκια ως τις μοντέρνες αίθουσες αναχωρήσεων των αεροδρομίων, το λαμπρό αυτό μυθιστόρημα συνιστά μια αξέχαστη περιπλάνηση στον χώρο και στον χρόνο. Από τον 17ο αιώνα, έχουμε τον Ολλανδό Φίλιππο Φερχέιεν που ανέτμησε και σχεδίασε το κομμένο του πόδι. Στον 18ο αιώνα, την ιστορία ενός σκλάβου τον οποίο ταρρίχευσαν μετά θάνατον και εξέθεσαν στην Αυστρία. Φτάνοντας στον 19ο αιώνα, παρακολουθούμε τη μυστική πορεία της καρδιάς του Σοπέν από το Παρίσι προς τη Βαρσοβία. Και στο παρόν, μοιραζόμαστε τις δοκιμασίες μιας γυναίκας που συνοδεύει τον σύζυγό της σε μια κρουαζιέρα στην Ελλάδα, καθώς επίσης την οδυνηρή εμπειρία ενός άντρα του οποίου η σύζυγος και το παιδί εξαφανίζονται μυστηριωδώς στην Κροατία.