Αυτές τις μέρες, οι Βάσκοι γιορτάζουν τα είκοσι χρόνια του εντυπωσιακού μουσείου Γκουγκενχάιμ στο Μπιλμπάο. Οι παλιότεροι θα θυμούνται φυσικά, πως όταν είδαν τα σχέδια του μουσείου έφριξαν κυριολεκτικά και διαδήλωναν στους δρόμους της πόλης κατά του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και δεν ήταν λίγοι. Ήταν το 70% της πόλης που αμφισβητούσε το φιλόδοξο σχέδιο που θα μπορούσε κυριολεκτικά να τους καταστρέψει, όσο και το πολύ παράξενο, εξωπραγματικό σχήμα του μουσείου που δε θύμιζε τίποτα από όσα ήξεραν μέχρι τότε.

Η πρώτη κιόλας χρονιά λειτουργίας του Γκουγκενχάιμ, τον Οκτώβριο του 1997, διέψευσε και τους πιο καχύποπτους απέναντι στο έργο, αφού προσέλκυσε 1,3 εκατομμύρια επισκέπτες (αντί για τις 500.000 που ανέμεναν) και απασχόλησε χιλιάδες υπαλλήλους δίνοντας ανάσα σε μια πόλη κυριολεκτικά «ξεχασμένη από το θεό», δημιουργώντας το βασκικό οικονομικό θαύμα και αποδεικνύοντας πως ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως κινητήριος δύναμη στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη μιας περιοχής.

Η απόφαση για το μουσείο είχε παρθεί το 1991, όταν η βασκική κυβέρνηση πρότεινε στο Ίδρυμα Solomon R. Guggenheim να χρηματοδοτήσει ένα μουσείο Γκουγκενχάιμ στην περιοχή του λιμανιού του Μπιλμπάο με σκοπό να γίνει η κύρια πηγή εισοδήματος της περιοχής.  Η κυβέρνηση των Βάσκων συμφώνησε να καλύψει το κόστος κατασκευής ύψους 100 εκατομμυρίων δολαρίων, να καταβάλει ένα αντίτιμο 20 εκατομμυρίων δολαρίων στο Ίδρυμα  και να επιχορηγήσει με 12 εκατομμύρια δολάρια τον ετήσιο προϋπολογισμό του μουσείου.

Σε αντάλλαγμα το Ίδρυμα συμφώνησε να διαχειριστεί το μουσείο, να εγκαταστήσει τμήματα της μόνιμης συλλογής του στο Μπιλμπάο και να οργανώσει προσωρινές εκθέσεις. Και φυσικά να δανείσει ένα διάσημο όνομα στο χώρο της παγκόσμιας τέχνης και μια ανεκτίμητη τεχνογνωσία. Το Μπιλμπάο σήμερα ανήκει στις πολιτιστικές πρωτεύουσες του κόσμου και δεν είναι λίγοι που ξεκινούν για να φτάσουν στο μουσείο, σχεδόν μη γνωρίζοντας τίποτα άλλο από την περιοχή. Διάσημοι και λιγότερο διάσημοι καλλιτέχνες και επισκέπτες δίνουν λάμψη στο αρχιτεκτονικό κόσμημα όχι μόνος της Ισπανίας αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης.

Σήμερα, διευθυντής του μουσείου είναι ο Χουάν Ιγνάσιο Βιντάρτε, ο οποίος αποκρούει κάθε κατηγορία περί «επεκτατισμού» των Γκουγκενχάιμ ανά τον κόσμο, αναφέροντας απλώς τους εντυπωσιακούς αριθμούς που αφορούν την ανάπτυξη της περιοχής και αποστομώνοντας τους επικριτές του. Ακολουθεί τα βήματα του προκατόχου του Τόμας Κρενς, ο οποίος πίστευε πως «τα μουσεία δεν επιβιώνουν παρά μόνο αν παγκοσμιοποιηθούν». Τα Γκουγκενχάιμ είναι τα αξιοθέατα του μέλλοντος, δεν πρόκειται μόνο για τα μουσεία και τις συλλογές τους αλλά και για τα ίδια τα σημαντικά κτίρια σύγχρονης αρχιτεκτονικής. Απόδειξη τρανή το Γκουγκενχάιμ της Νέας Υόρκης αλλά και του Μπιλμπάο.

Ο αρχιτέκτονας Φίλιπ Τζόνσον το χαρακτήρισε ως «το σπουδαιότερο κτίριο της εποχής μας», ενώ το 2010 το μουσείο χαρακτηρίστηκε κτίριο της 30ετίας. Και άλλοι το θεωρούν ένα από τα πιο σπουδαία αρχιτεκτονικά δημιουργήματα που φτιάχτηκαν τους τελευταίους τέσσερις αιώνες. Οι New York Times πρώτοι επευφήμησαν το έργο αμέσως μετά το άνοιγμά του, τονίζοντας την παρουσία πίσω από το «θαύμα» του Καναδοαμερικανού αρχιτέκτονα Φρανκ Γκέρι που με αυτό το έργο επηρέασε και άλλαξε τη γλώσσα της αρχιτεκτονικής.

Τι ήταν το Μπιλμπάο πριν το Γκουγκενχάιμ; Μια βιομηχανική περιοχή σε οικονομική κρίση, με λίγες ελπίδες να δει μια οικονομική μετάπλαση και με διαλυμένες τις βιομηχανίες σιδήρου και χάλυβα και τα ναυπηγεία της, εξαιτίας της ύφεσης. Το μουσείο ήταν ο καταλύτης για την αλλαγή. Μια περιοχή της πόλης που πριν ήταν βιομηχανική και συναφής με το λιμάνι μετατράπηκε σε περιοχή του μέλλοντος.  Η τουριστική ανάπτυξη έφερε πάνω από ένα εκατομμύριο επισκέπτες το χρόνο, σε μια πόλη με ένα εκατομμύριο κατοίκους σε όλη την γύρω περιοχή. Το μουσείο με μια λέξη είναι για την πόλη το μεγαλύτερο έσοδο.

Η οργιαστική φαντασία του Φρανκ Γκέρι που χάρισε στο Μπιλμπάο ένα αξιοθέατο από ασβεστόλιθο, γυαλί και χιλιάδες φύλλα τιτανίου και προκάλεσε μεγάλες συζητήσεις και ουκ ολίγες αντιδράσεις. Οι επικριτές του το βλέπουν σαν μια… ανοιγμένη κονσέρβα και αναρωτιούνται για το αισθητικό του ταίριασμα με την πόλη. Οι επικρίσεις με τα χρόνια υποχωρούν καθώς το Γκουγκενχάιμ συνδέθηκε με τους Ισπανούς καλλιτέχνες που το στηρίζουν ανεπιφύλακτα. Φιλοξενεί μόνιμες καθώς και περιοδικές εκθέσεις, με έργα τόσο Ισπανών όσο και διεθνών καλλιτεχνών.

Στους χώρους του βρίσκει στέγη μια εντυπωσιακού μεγέθους γκαλερί, με 426 μέτρα μήκος και 98 μέτρα πλάτος. Στις αίθουσες και τους εξωτερικούς χώρους μπορεί να θαυμάσει κανείς έργα πολλών μεγάλων ονομάτων της τέχνης του 20ου αιώνα, ενώ από την αρχή έχει δοθεί σημασία στον εκπαιδευτικό χαρακτήρα του μουσείου με διαλέξεις από καλλιτέχνες και κριτικούς, παραστάσεις και κινηματογραφικές προβολές, μαθήματα για εφήβους και ενήλικες. Και μόνο το γεγονός ότι συντηρεί περισσότερες από 3.500 θέσεις εργασίας, είναι περίπου κατά το 70% αυτοχρηματοδοτούμενο και αποδίδει περισσότερα από 25.000.000 σε φόρους προς τις τοπικές αρχές, αποτελεί ένα φαινόμενο σε μια εποχή που η ανεργία καλπάζει σε όλη την Ισπανία.

Το ορεινό, βροχερό, εσωστρεφές Μπιλμπάο, μια πόλη αδιάφορη μεταμορφώθηκε σε έναν τόπο που λάμπει. Οι συνήθειες και η καθημερινότητα των κατοίκων άλλαξε. Μετά από είκοσι χρόνια δεν υπάρχει ούτε ένας που να μη συνδέεται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, περισσότερο ή λιγότερο με το Μουσείο. Που μπορεί να λέγεται Γκουγκενχάιμ αλλά σήμερα είναι αποκλειστικά μια υπόθεση των Βάσκων.