Η ιστορία της τέχνης δε θα σταματήσει ποτέ να μας εκπλήσσει. Ανακαλύψεις, κρυμμένα έργα, χαμένα έργα, πεταμένα σε πατάρια και σοφίτες αριστουργήματα, αναζητήσεις έργων, δημοπρασίες εκατομμυρίων. Αν υπήρχαν και εγκλήματα θα μιλούσαμε για ένα τέλειο θρίλερ. Το 2016 ήταν μια χρονιά αποκαλύψεων και μεγάλων εκπλήξεων.

Μια γυναικεία φιγούρα 8.000 χρόνων σε ένα νεολιθικό οικισμό

Η ανακάλυψη έγινε σε έναν από τους πιο σημαντικούς νεολιθικούς οικισμούς, στο Τσαταλογιούκ (Catalhoyuk) της Μικράς Ασίας, ο οποίος περιλαμβάνεται στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Ο οικισμός βρίσκεται στη νότια Τουρκία κοντά στην πόλη Ικόνιο. Η κοινωνία του οικισμού ήταν κυρίως αγροτική και φέτος οι ανασκαφές έφεραν στο φως – στην πίσω αυλή ενός σπιτιού – μια γυναικεία φιγούρα, επιδέξια σκαλισμένη, από μάρμαρο που χρονολογείται μεταξύ του 6300 και 6000 π.Χ. Με βάρος μόλις πάνω από δύο κιλά, το γλυπτό είναι έξι ίντσες ψηλό και απεικονίζει μια ηλικιωμένη, σωματώδη γυναίκα με εκπληκτικές λεπτομέρειες. Τα αντικείμενα αυτού του είδους συχνά συνδέονται με θεές της γονιμότητας. Το εύρημα θεωρείται αξιοσημείωτο, καθώς ανάλογα που έχουν βρεθεί στην περιοχή είναι από πηλό και έχουν φθαρεί.

Η αστρονομική τιμή του χαμένου Καραβάτζιο

Όταν οι ιδιοκτήτες ενός σπιτιού πήγαν να ερευνήσουν μια διαρροή έπεσαν επάνω σε έναν εξαιρετικά διατηρημένο καμβά που απεικονίζει τον αποκεφαλισμό του Ολοφέρνη από την Ιουδήθ. Λέγεται ότι το έργο πιθανώς φιλοτέχνησε ο Καραβάτζιο, ο οποίος σύμφωνα με τον μύθο έχει φιλοτεχνήσει δυο εκδοχές της ίδιας σκηνής αποκεφαλισμού. Η μια βρίσκεται στη Ρώμη και η δεύτερη έχει εξαφανισθεί από τον 17ο αιώνα. Θεωρείται απίθανο μελετητές να φτάσουν σε ένα ασφαλές συμπέρασμα για την γνησιότητα του 400 ετών πίνακα. Ο κορυφαίος μελετητής του Καραβάτζιο Νικολά Σπινόζα, είναι ανένδοτος και δεν έχει συμπεριλάβει τον πίνακα στα έργα του μεγάλου καλλιτέχνη. Αν ο πίνακας είναι αληθινός η αξία του εκτιμάται σε 120.000.000 ευρώ. Ακόμη και αν η προέλευσή του παραμένει υπό αμφισβήτηση εξακολουθεί να αξίζει δεκάδες εκατομμύρια ευρώ. Παρά το γεγονός ότι ο καμβάς ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά το 2014, κρατήθηκε κρυφό από το κοινό μέχρι τις 31 Μαρτίου του 2016, όταν εκτέθηκε από το μουσείο του Λούβρου.

Το κομμένο αυτί και τα χαμένα σχέδια του Βαν Γκογκ

Η επί πολλά χρόνια συζήτηση των μελετητών σχετικά με το πόσο έκοψε το αυτί του ο Βαν Γκογκ βρήκε μάλλον την οριστική της απάντηση. Η ερασιτέχνης ιστορικός Μπερναντέτ Μέρφι, η οποία άρχισε να ψάχνει στοιχεία για τη μοιραία νύχτα του 1888 που ο Ολλανδός ζωγράφος έκοψε το αυτί του, ανακοίνωσε ότι έχει στα χέρια της την οριστική απάντηση. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς της αποκάλυψε ένα διάγραμμα από τον Φέλιξ Ρέι, το πρώτο θεράποντα γιατρό του, στο οποίο φαίνεται ότι ο ζωγράφος είχε κόψει ολόκληρο το αυτί του, το οποίο μόλις έκοψε το τύλιξε αμέσως με ύφασμα, πήγε σε έναν οίκο ανοχής που συχνά επισκεπτόταν και το έδωσε σε μια νεαρή ιερόδουλη. Σύμφωνα με τη Μπερναντέτ Μέρφι, η κοπέλα δεν ήταν πόρνη αλλά η κόρη ενός ντόπιου αγρότη, που δούλευε εκεί ως καμαριέρα, η Γκαμπριέλ Μπερλατιέ.  Η δεύτερη υπόθεση σχετικά με τον Βαν Γκογκ σχετίζεται με ένα τετράδιο σχεδίων που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό και περιλαμβάνει 65 σχέδια μελάνης. Υπάρχει μια διαφωνία άνευ προηγουμένου για τη γνησιότητα αυτών των σχεδίων με το Μουσείο βαν Γκογκ να υποστηρίζει σθεναρά ότι δεν πρόκειται για σύνολο έργων του καλλιτέχνη. Είναι μια μάχη που μόλις ξεκίνησε.

Η πιθανολογούμενη ελληνική καταγωγή του πήλινου στρατού

Νέα στοιχεία DNA δείχνουν  ότι η στενή επαφή μεταξύ Ανατολής και Δύσης άρχισε πολύ νωρίτερα από όσο νομίζουμε, ακόμα και πριν από την επίσημη έναρξη της επικοινωνίας μέσω του Δρόμου του Μεταξιού στο 2ο αιώνα π.Χ. Αιτία αυτής της θεωρίας είναι το ότι ο περίφημος πήλινος στρατός της Κίνας που αποτελείται από 8.000 στρατιώτες, αντλεί την έμπνευσή του από την αρχαία ελληνική τέχνη. Οι ειδικοί εξηγούν τη θεωρία τους βασιζόμενοι στις λεπτομέρειες των στρατιωτών, όπως οι πανοπλίες και τα αυτιά τους, που δεν υπήρχαν πριν την κατασκευή του πήλινου στρατού σε κινέζικα αγάλματα, τα οποία εκτός των άλλων δεν ξεπερνούσαν σε ύψος τα 15 εκατοστά. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν την ελληνική επιρροή υποθέτοντας ότι ένας Έλληνας γλύπτης μπορεί να επισκέφθηκε την Κίνα προκειμένου να εκπαιδεύσει εκεί τεχνίτες.

Ο 26ος ακριβοθώρητος πίνακας του Ιερώνυμου Μπος

Το 2016 ήταν έτος αφιερωμένο στα 500 χρόνια από τη γέννηση του Ιερώνυμου Μπος. Το αποτέλεσμα της μεγάλης επιχείρησης της συντήρησης και της καταλογογράφησης των έργων του που διήρκησε έξι χρόνια και τα έργα στο μεγαλύτερο μέρος τους, εκτέθηκαν στην γενέτειρά του, στην Ολλανδία αλλά και στο Μουσείο Πράδο της Μαδρίτης. Η BRCP, η ομάδα ειδικών που ερεύνησε τα έργα του Μπος εξέτασε προσεκτικά ένα μικρό πίνακα που βρίσκεται στο Νelson-Atkins Museum of Art στην πόλη του Κάνσας – που μέχρι σήμερα θεωρείτο ότι είναι έργο μαθητή του – και κατέληξαν να τον αποδώσουν στον Ιερώνυμο Μπος. Πρόκειται για το έργο «Ο πειρασμός του Αγίου Αντωνίου» (γ. 1500-1510) και είναι ίσως ένα τμήμα αποσυναρμολογημένου τρίπτυχου. Αν επιβεβαιωθεί η θεωρία των ειδικών, αυτό θα είναι το 26ο έργο του Μπος σε όλο τον κόσμο και το πέμπτο που βρίσκεται στις ΗΠΑ.

Ένα χαρακτικό του Ντύρερ από το μουσείο της Στουτγάρδης στο παζάρι

Ένα έργο 500 ετών του Γερμανού ζωγράφου, χαράκτη και θεωρητικού της Γερμανικής Αναγέννησης, Άλμπρεχτ Ντύρερ, βρέθηκε σε παζάρι στη Γαλλία. Ένας συνταξιούχος αρχαιολόγος το βρήκε σε έναν πάγκο ενός παλιατζή που είχε μόλις αδειάσει ένα σπίτι στο Sarrebourg. Όταν το αγόρασε διαπίστωσε ότι στην πίσω πλευρά του έφερε τη σφραγίδα της Εθνικής Πινακοθήκης της Στουτγκάρδης.

Το έργο, που χρονολογείται από το 1520 και τιτλοφορείται «Η Μαρία στεφανωμένη από έναν άγγελο», μία χαλκογραφία του 16ου αιώνα σε πολύ καλή κατάσταση.  Το χαρακτικό είχε χαθεί από τα τέλη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πριν καταλήξει στο παλιατζίδικο βρισκόταν στο σπίτι ενός πρώην αντιδημάρχου του Sarrebourg, αλλά είναι άγνωστο πώς έφτασε στα χέρια του. Ο συνταξιούχος το επέστρεψε στην πινακοθήκη της Στουτγάρδης, όπου και ανήκε.

Ο Μαγκρίτ που χάθηκε κάτω από έναν άλλο πίνακα

To τρίτο από τα τέσσερα κομμάτια του έργου του Ρενέ Μαγκρίτ «Pose enchantée» (1927) είχε χαθεί για περισσότερα από 80 χρόνια, όταν βρέθηκε πριν από λίγους μήνες στην Πινακοθήκη του Κάστρου του Νόργουιτς, στην ανατολική Αγγλία, σκορπίζοντας ρίγη συγκίνησης στους μελετητές του σουρεαλιστή ζωγράφου, δημιουργού των πιο γνωστών εικόνων του 20ού αιώνα. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Πινακοθήκης του Κάστρου του Νόργουιτς, το κομμάτι του έργου ήταν κρυμμένο κάτω από το γνωστό έργο του Μαγκρίτ «Ανθρώπινη κατάσταση» (1933), μια ζωγραφική μέσα στη ζωγραφική, χαρακτηριστικό του Βέλγου δημιουργού. Ο πίνακας, που ήταν χαμένος για περισσότερα από 80 χρόνια, εκτέθηκε για πρώτη φορά το 1927, αλλά στη συνέχεια εξαφανίστηκε χωρίς να αφήσει ίχνη πίσω του, εκτός από μια ασπρόμαυρη φωτογραφία στην οποία απεικονίζονται δυο γυμνές γυναικείες φιγούρες να στέκονται δίπλα – δίπλα. Το 2013, οι συντηρητές και οι επιμελητές που δούλευαν για τη μεγάλη αναδρομική έκθεση του Βέλγου δημιουργού στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης έλυσαν το γρίφο που ο ίδιος ο καλλιτέχνης είχε στήσει, ανακαλύπτοντας τμήματα του «The enchanted pose» κάτω από δύο άλλους πίνακες του Μαγκρίτ.

Ο κορμός και το κεφάλι της σύνθεσης βρέθηκαν κάτω από το «Πορτρέτο», έργο του 1935, το οποίο αποτελεί μέρος της συλλογής του ΜοΜΑ. «Το κόκκινο μοντέλο», ζωγραφισμένο το ίδιο έτος, βρέθηκε να συγκαλύπτει ακόμη ένα μέρος από το «The enchanted pose». Ετοιμάζοντας τη μεγάλη αναδρομική έκθεση έργων του Μαγκρίτ στο Κέντρο Πομπιντού μια ερευνήτρια παρατήρησε ότι το κάτω μέρος του πίνακα ήταν ζωγραφισμένο με ένα τρόπο που δεν είχε σχέση με τη σύνθεση στο μπροστινό μέρος. Ο πίνακας στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο Ινστιτούτο Χάμιλτον για να μελετηθεί με τα πιο σύγχρονα μέσα, όπως οι ακτίνες Χ. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν τις αρχικές υποψίες.

Ένα έργο του Ντεγκά κάτω από ένα έργο του Ντεγκά!

Ερευνητές στην Αυστραλία κατόρθωσαν να φέρουν στο φως το κρυφό πορτρέτο μιας δεύτερης νεαρής γυναίκας, που κρύβεται κάτω από το έργο «Πορτρέτο μιας γυναίκας» του Γάλλου ιμπρεσιονιστή ζωγράφου Εντγκάρ Ντεγκά, χάρη στις δυνατότητες ενός επιταχυντή σωματιδίων. Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον δρα Ντάριλ Χάουαρντ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Scientific Reports», πιστεύουν ότι η κρυμμένη γυναίκα είναι το μοντέλο Έμα Ντομπινί, που είχε ποζάρει και σε άλλους πίνακές του. «Αυτό που είναι αληθινά συναρπαστικό, είναι ότι μπορέσαμε να προσθέσουμε ένα ακόμη έργο τέχνης του Ντεγκά, που πλέον μπορεί να δει όλος ο κόσμος», δήλωσε ο Χάουαρντ.

Ήταν ήδη γνωστό από το 1922 ότι ο εν λόγω πίνακας, ο οποίος είχε δημιουργηθεί στο τέλος της δεκαετίας του 1870, κάλυπτε έναν προηγούμενο πίνακα. Οι συμβατικές ακτίνες Χ αρχικά είχαν αποκαλύψει το περίγραμμα ενός άλλου πορτρέτου, αλλά χρειάστηκαν οι αυξημένες δυνατότητες ενός επιταχυντή, για να έλθουν στο φως οι λεπτομέρειες του κρυμμένου πίνακα. Το πορτρέτο είναι ανολοκλήρωτο και δείχνει ότι ο καλλιτέχνης είχε κάνει αρκετές προσπάθειες να τελειοποιήσει τα χαρακτηριστικά του προσώπου. Είναι πιθανό ότι το πορτρέτο αυτό παρέμεινε στο εργαστήριό του για επτά έως δέκα χρόνια, έως ότου ο Γάλλος ζωγράφος αποφασίσει να το καλύψει με έναν άλλο πίνακα, κάτι που τότε συνηθιζόταν. Όπως διευκρίνισαν οι ερευνητές, ασφαλώς το αρχικό πορτρέτο θα παραμείνει κρυμμένο. «Σεβόμαστε τις επιλογές του Ντεγκά και τιμούμε την τελική σύνθεσή του», είπαν.

Ένας Ντα Βίντσι, η κληρονομιά ενός συνταξιούχου γιατρού

Ένας γαλλικός οίκος δημοπρασιών ανακοίνωσε την ανακάλυψη ενός άγνωστου μέχρι σήμερα σκίτσου που πιστεύεται πως ανήκει στον Ιταλό δάσκαλο της Αναγέννησης, Leonardo da Vinci. Το σκίτσο, το οποίο απεικονίζει τον Άγιο Σεβαστιανό, δόθηκε στον οίκο δημοπρασιών Paris’ Tajan τον περασμένο Μάρτιο από μια οικογένεια που προτίμησε να κρατήσει την ανωνυμία της, αλλά η αυθεντικότητά του, όπως αναφέρουν οι New York Times, επικυρώθηκε πρόσφατα από μια ομάδα ειδικών, συμπεριλαμβανομένου ενός επιμελητή του Metropolitan Museum of Art, της Νέας Υόρκης. Ο Thaddée Prate, διευθυντής του τμήματος Πίνακες Παλιών Δασκάλων στον Tajan, είπε στους Times πως το μυστηριώδες σκίτσο, του οποίου η αξία εκτιμήθηκε από τον οίκο γύρω στα 15.8 εκατομμύρια δολάρια, έφτασε στα χέρια του από έναν συνταξιούχο γιατρό, μαζί με άλλα 14 σκίτσα που είχε συλλέξει ο πατέρας του άντρα.

Οι ειδικοί διαπίστωσαν πως το σκίτσο είχε φιλοτεχνηθεί από αριστερόχειρα καλλιτέχνη, όπως ο Leonardo. Επίσης, ανακάλυψαν στο πίσω μέρος του σκίτσου δύο μικρότερα επιστημονικά σκίτσα, καθώς και σημειώσεις γραμμένες από τα δεξιά προς τα αριστερά, μια γνωστή συνήθεια του da Vinci. Η Bambach σχολίασε πως το σχέδιο λειτουργεί συμπληρωματικά στα άλλα επτά σκίτσα του Αγίου Σεβαστιανού που φέρεται να είχε κάνει ο Leonardo. Η τελευταία φορά που ανακαλύφθηκε σκίτσο του da Vinci ήταν το 2000. Ήταν το σκίτσο του Ηρακλή να κρατά ένα ρόπαλο και βρίσκεται σήμερα στο Met. Το σκίτσο του Αγίου Σεβαστιανού θα βγει σε δημοπρασία.