Στο Μουσείο του Ολοκαυτώματος υπάρχει μια εφιαλτική φωτογραφία από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο. Οι Γερμανοί θεατές στο στάδιο σχηματίζουν τη φράση, απευθυνόμενοι στον Αδόλφο Χίτλερ, Wir gehoeren Dir [Ανήκουμε σε σένα]. Αυτή η εικόνα προτάσσει το ρατσιστικό, αντισημιτικό και μιλιταριστικό πρόσωπο της Γερμανίας και διαψεύδει  αυτό που ήθελε να παρουσιάσει ο Χίτλερ στη διεθνή κοινότητα. Σήμερα, είναι παραπάνω από σαφές ότι οι αγώνες εξυπηρετούσαν την προώθηση του μύθου της φυλετικής υπεροχής και της φυσικής ανδρείας της «Άριας» φυλής. Τον Αύγουστο του 1936 η ναζιστική δικτατορία του Αδόλφου Χίτλερ έκανε τα πάντα προκειμένου να θαμπώσει τους ξένους φιλάθλους και δημοσιογράφους προβάλλοντας την εικόνα μιας ειρηνικής και ανεκτικής Γερμανίας. Η εικόνα απέχει πολύ από την αλήθεια. Όταν ήδη από το 1933 οι «Μη Άριοι» -Εβραίοι ή άτομα με εβραϊκή καταγωγή και Τσιγγάνοι- αποκλείονταν συστηματικά από τις γερμανικές αθλητικές εγκαταστάσεις και ομοσπονδίες.


Μετά από οκτώ δεκαετίες, ο Βρετανός δραματουργός Χένρι Νέιλορ γράφει ένα έργο συναρπαστικό, τους «Αγώνες» με επίκεντρο δυο κορυφαίες Γερμανοεβραίες αθλήτριες, την πρωταθλήτρια και Ολυμπιονίκη της ξιφασκίας Ελέν Μάγερ και την άλτρια Γκρέτελ Μπέρκμαν. Και οι δυο είναι διάσημες για εντελώς διαφορετικούς λόγους και πέρα από τις αθλητικές τους επιδόσεις. Η πρώτη κέρδισε το αργυρό μετάλλιο και ανέβηκε στο βάθρο χαιρετώντας ναζιστικά κάτι που δεν της συγχωρέθηκε ποτέ. Η Μάγερ έγινε δυο φορές ξένη. Ξένη για τους Εβραίους και αγνοημένη από τους Γερμανούς που δεν έπαψαν να τη θεωρούν μίασμα. Πέθανε πολύ νέα και δεν μίλησε ποτέ για τον ένοχο χαιρετισμό της.

Η Γκρέτελ Μπέρκμαν αθλήτρια παγκοσμίου κλάσης στο άλμα εις ύψος, ήταν η καλύτερη στον κόσμο. Έντρομοι μπροστά στον κίνδυνο να σκαρφαλώσει μία Εβραία στο ψηλότερο σκαλί του βάθρου, οι Ναζί την απέκλεισαν από το αγώνισμα δύο εβδομάδες πριν από τη διοργάνωση και στη συνέχεια επιστράτευσαν έναν άνδρα ως αναπληρωτή της. Η Μπέρκμαν πέθανε το 2017 σε ηλικία 103 ετών και δεν γύρισε ποτέ να ζήσει στην πατρίδα που την πρόδωσε, ενώ αρνήθηκε μέχρι τέλους να ξαναμιλήσει γερμανικά. Επέστρεψε στη Γερμανία μόνο για να βραβευθεί, επτά δεκαετίες μετά τους Ολυμπιακούς. Αποκάλυψε πως το Ολοκαύτωμα, που στοίχισε τη ζωή πολλών συγγενών και φίλων της ίδιας και του συζύγου της, στοίχειωνε ακόμη τον ύπνο της.

Η Έλεν Μάγερ χαιρετά ναζιστικά στην τελετή απονομής των μεταλλίων στους Ολυμπιακούς του 1936.

H παγκοσμίου φήμης άλτρια Γκρέτελ Μπέρκμαν.

Το βραβευμένο στο φεστιβάλ του Εδιμβούργου έργο του Χένρι Νέιλορ, μετά τις παραστάσεις στον Αίθριο Χώρο του Θεάτρου Κυδωνία όπου παρουσιάστηκε αυτό το καλοκαίρι σε σκηνοθεσία Μιχάλη Βιρβιδάκη, θα παρουσιαστεί στην Αθήνα στο Θέατρο Σφενδόνη, για 3 μόνο παραστάσεις στις 22, 23 και 24 Νοεμβρίου. Το έργο δεν στέκεται μόνο στα ιστορικά γεγονότα, αλλά δημιουργεί μια βαθιά τομή στην ψυχολογία των δύο αθλητριών, αποκαλύπτοντας τα βαθύτερα κίνητρα της συμμετοχής τους στους Ολυμπιακούς, διαφορετικά για κάθε μία απ’ αυτές, φωτίζοντας ταυτόχρονα την ηθική διάσταση αυτής της συμμετοχής.

Λίγες ημέρες πριν τις αθηναϊκές παραστάσεις κάναμε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον σκηνοθέτη Μιχάλη Βιρβιδάκη:

Με ποιο τρόπο αντιμετωπίζετε αυτές τις ηρωίδες που έχουν μεν ως κοινό χαρακτηριστικό το να είναι Εβραίες και αθλήτριες αλλά μάλλον οι ομοιότητες σταματούν εκεί.

Ο τρόπος που αντιμετωπίζω τα δύο πρόσωπα του δράματος αφορά στην κατανόηση των προθέσεων του συγγραφέα και της στόχευσης του έργου του. Που φέρνει μεν στο προσκήνιο δύο κορυφαίες αθλήτριες, με άριστες επιδόσεις στα αθλήματά τους, όμως αυτό που τον ενδιαφέρει πραγματικά δεν αφορά στον αθλητισμό, αφορά στην ηθική στάση που επέδειξαν απέναντι στο φαινόμενο του φασισμού, η αντιμετώπιση του οποίου ήταν ή έπρεπε να είναι ζήτημα άμεσης προτεραιότητας σε σχέση με τον αθλητισμό και τα Ολυμπιακά Ιδεώδη, την εποχή εκείνη… Κατ’ αυτήν την έννοια αυτό που με ενδιέφερε στη σκηνοθεσία αλλά και στο πλάσιμο των ρόλων ήταν αυτή η εσωτερική διάσταση των δύο προσωπικοτήτων, να φωτίσω δηλαδή τα κίνητρα των πράξεων, των αποφάσεων αλλά και των παραλήψεών τους.

Πώς βλέπετε την περίπτωση της πρώτης, της δεύτερης και τι νόημα έχει ο διάλογος που αναπτύσσεται μεταξύ τους;

Ο συγγραφέας, φέρνει στη σκηνή δύο γνωστές αθλήτριες Εβραϊκής καταγωγής και επιχειρεί εμμέσως πλην σαφώς ένα είδος σύγκρισης των προσωπικοτήτων τους. Αυτή θα έλεγα πως είναι και η πρωτοτυπία του έργου, καθώς και οι δύο αθλήτριες είναι πολύ γνωστές σήμερα, για διαφορετικούς λόγους φυσικά, και υπάρχει πληθώρα καλλιτεχνικών έργων που ασχολήθηκαν κατά μόνας με την κάθε περίπτωση. Ο Χένρι Νέιλορ, για πρώτη φορά, φέρνει τις δυο τους αντιμέτωπες, θα λέγαμε, στη σκηνή του θεάτρου. Την  Ελέν Μάγερ, ολυμπιονίκη ήδη στους αγώνες του Άμστερνταμ το 1928, η οποία κρυμμένη πίσω από την πεποίθηση πως «δεν πρέπει να ανακατεύεται ο αθλητισμός με την πολιτική» παραβλέπει όλη τη ναζιστική θηριωδία που εξαπλώνεται γύρω της, χάριν της κατάκτησης ενός ακόμα μεταλλίου και την Γκρέτελ Μπέρκμαν, πρωταθλήτρια στο άλμα εις ύψος στην Αγγλία, που δέχεται να επιστρέψει στη Γερμανία του Χίτλερ για να συνδράμει ως κορυφαία αθλήτρια στον αγώνα της Εβραϊκής κοινότητας κατά των ρατσιστικών αντιλήψεων, καθώς η κατάκτηση του χρυσού μεταλλίου από μία Εβραία Γερμανίδα θα γελοιοποιούσε εμπράκτως όλες τις θεωρίες περί Αρίας φυλής. Όπως καταλαβαίνετε, ο διάλογος που στήνεται από τον συγγραφέα, φανταστικός υποθέτω, καθώς δεν υπάρχουν στοιχεία που να μας πείθουν πως οι δυο τους συναντήθηκαν ή μίλησαν καν μεταξύ τους, έχει να κάνει με το πρωταρχικό ερώτημα του ανθρώπινου χρέους απέναντι στις δυνάμεις του σκότους, απάντηση φυσικά που δεν εξαντλείται σε λόγια παρά αποδεικνύεται μόνο από πράξεις.

Ποια πτυχή από την προσωπικότητα καθεμιάς θέλετε να αναδείξετε;

Για την Ελέν Μάγερ θα έλεγα πως είναι πολύ ενδιαφέρουσα η αφέλεια που επιδεικνύει απέναντι στις ραδιουργίες του φασιστικού καθεστώτος και ο τρόπος που εν αγνοία της, σε ένα βαθμό, εξυπηρέτησε τα προπαγανδιστικά σχέδια του Χίτλερ ως προς τη σκοπιμότητα των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936 στο Βερολίνο. Στην περίπτωση της Γκρέτελ Μπέρκμαν στέκομαι με συγκίνηση, θα έλεγα, στη σύμπραξη μιας εσωτερικής ηθικής με την αγωνιστική της στάση απέναντι στα σκοτάδια της εποχής της.

Ιστορικά υπάρχουν αναπάντητα ερωτήματα για  τη στάση της Ελέν Μάγερ, εσείς έχετε κάποια εντύπωση σχηματίσει γύρω από την προσωπικότητά της;

Κοιτάξτε, το κορίτσι ήταν μια ντίβα του αθλητισμού εκείνης της εποχής. Σπουδαία αθλήτρια αναμφισβήτητα. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά με τις ντίβες, δεν μπορούσε να διακρίνει τίποτα άλλο στον ορίζοντα πέραν όσων μπορεί να κολάκευαν την φιλαυτία της. Ούτε καν διαισθάνθηκε τον κίνδυνο του ρατσισμού ως Εβραία που ήταν. Περπατούσε μέσα σε ένα ναρκοπέδιο με κλειστά μάτια! Το φασιστικό καθεστώς πολύ εύκολα την κορόιδεψε, την χρησιμοποίησε και μετά την πέταξε στη λήθη της ιστορίας. Μπορεί βεβαίως να μην σχετίζεται με το θέμα μας, αλλά είναι εντυπωσιακό πως πέθανε 42 χρονών, βασανισμένη ίσως από τις αντιφάσεις της! Ενώ η Γκρέτελ έζησε ως τα βαθιά γεράματα των 103 χρόνων.

Μπαίνει έντονα το ζήτημα της πατρίδας, η μια θέλει να μην πατήσει το πόδι της (το έκανε δεκαετίες αργότερα), η άλλη ήθελε να είναι στη Γερμανία. Αυτό το ζήτημα πώς το ερμηνεύετε;

Σε ό,τι αφορά την Ελέν Μάγερ αυτό που τονίζεται και στο έργο είναι πως η ίδια θεωρούσε τον εαυτό της Γερμανίδα πάση θυσία, ακόμα και όταν η Γερμανία του Χίτλερ της τράβηξε το χαλί κάτω από τα πόδια και της στέρησε τη γερμανική υπηκοότητα, όπως έκανε σε όλους τους Εβραίους! Υπήρξε παντελής αδυναμία από την πλευρά της να εκτιμήσει τη σοβαρότητα της κατάστασης σε πολιτικό επίπεδο. Ο φασιστικός χαιρετισμός μάλιστα στην απονομή των μεταλλίων του αθλήματός της μπορεί να ερμηνευτεί ως πράξη εναγκαλισμού της φασιστικής ιδεολογίας, καθώς επεδίωκε να είναι αρεστή από την κυβέρνηση Χίτλερ που την ίδια στιγμή, από άλλο δρόμο, εν αγνοία της, την υπέσκαπτε… Δεν έβλεπε μακρύτερα ή δεν μπορούσε να δει μακρύτερα. Η Γκρέτελ Μπέρκμαν, στο άλλο άκρο, έριξε μαύρη πέτρα πίσω της αμέσως μετά τους αγώνες του Βερολίνου και δικαίως. Πληγώθηκε τόσο πολύ από το καθεστώς και τον επαίσχυντο τρόπο που την υπονόμευσε, που στην Αμερική όπου εγκαταστάθηκε δεν ήθελε να μιλάει πλέον καν γερμανικά! Φυσικά επέστρεψε με τιμές και δόξες στη σημερινή δημοκρατική Γερμανία για να συμμετάσχει στις τελετές ονοματοθεσίας ενός πρώην γηπέδου Αδόλφος Χίτλερ σε Γκρέτελ Μπέκμαν! Αλλά και στη μετά από 73 χρόνια αναγνώριση του ρεκόρ που επέτυχε και το οποίο οι φασίστες απέκρυψαν τότε για να καταφέρουν να την αποκλείσουν από τους Ολυμπιακούς του 1936…

Αυτές οι δυο γυναίκες γνωρίστηκαν ποτέ στην αληθινή ζωή;

Δεν υπάρχουν μαρτυρίες σχετικές, αλλά ασφαλώς και θα γνωρίζονταν γιατί ήταν οι μόνες Εβραίες Γερμανίδες αθλήτριες που έφτασαν στο προκριματικό στάδιο των Ολυμπιακών του 1936, η μία πέρασε και αγωνίστηκε, την άλλη την απέκλεισαν με δόλο, όπως ήδη είπαμε…

Πιστεύετε ότι ο συγγραφέας θέλει να αποκαταστήσει τη μνήμη της Μάγερ;

Το αντίθετο θα έλεγα… Απορεί και εξίσταται με την αφέλειά της… Επισημαίνει μάλιστα στο έργο τον ενεργό αντιστασιακό ρόλο που θα μπορούσε να παίξει στα σχέδια του Χίτλερ, ως κορυφαία αθλήτρια της ξιφασκίας στην Αμερική που βρισκόταν, αν είχε ενστερνιστεί το δίκαιο του εβραϊκού αγώνα απέναντι στη ναζιστική κόλαση. Ίσως το μόνο ελαφρυντικό που της βρίσκει ο συγγραφέας να είναι το νεαρόν της ηλικίας…

Από αυτό τον φανταστικό διάλογο μεταξύ τους τι είναι αυτό που κρατάτε σαν αίσθηση στο τέλος;

Σε εποχές τόσο ταραγμένες σαν αυτή της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία, δεν μπορεί κανείς να βάζει το προσωπικό συμφέρον πάνω από το συλλογικό. Ή όπως λέει η Γκρέτελ στο έργο: «Για τι πράγμα θα αγωνιστείς Ελέν; Μόνο για ένα μετάλλιο; Ένα κομμάτι μέταλλο; Αυτό θέλεις;»

Info παράστασης:

Αγώνες του Χένρι Νέιλορ |  22, 23 και 24 Νοεμβρίου | Θέατρο Σφενδόνη