Το χαμόγελο στα χείλη των ανθρώπων λέει και αυτό τη δική του ιστορία. Και δεν λέει ποτέ ψέματα. Είναι από τις πρώτες σκέψεις που κάνει κάποιος όταν συνομιλεί με τον Αλέξανδρο Θεοδωρίδη, ένα άτομο που έχει συνδεθεί άρρηκτα με τη δράση τής μη κυβερνητικής οργάνωσης «Μπορούμε», δράση η οποία εμποδίζει καθημερινά την κατάληξη 24.000 μερίδων φαγητού στα σκουπίδια. Οργάνωση που δραστηριοποιείται από το 2011 κατά της σπατάλης τροφίμων και που προσφέρει σε ανθρώπους αυτό που δεν είναι πάντα αυτονόητο. Τροφή.

Για την τροφή, λοιπόν, και αυτή η συζήτηση. Για το φαγητό. Για τον πολιτισμό που κρύβει μέσα του ένα πιάτο φαγητό, για τον πολιτισμό που φέρει από πίσω της μια συνταγή, ένας ιδιαίτερος συνδυασμός που κάποιος τον σκαρφίστηκε από πολύ παλιά κι έδωσε την ευκαιρία σε εμάς, μέχρι και σήμερα, να απολαμβάνουμε τα οφέλη της δικής του ιδέας. Για τις ιστορίες των ανθρώπων που κρύβονται πίσω από τις δράσεις του «Μπορούμε», για τις ιστορίες των ανθρώπων που γεμίζουν χαρά από μια τούρτα και από λίγα (ή όχι και τόσο λίγα) αυγά, για τις μυρωδιές της πιπεριάς στη λαϊκή και για μια χωριάτικη σαλάτα που σε κάνει να κλαις από τη νοστιμιά.

το φαγητό ως γεφύρι ένωσης | η γεύση ως διαπολιτισμικό ταξίδι | το τραπέζι ως τόπος ειρήνης και επικοινωνίας

«Όταν ήμουν στο Λονδίνο και γνώριζα ανθρώπους από όλον τον κόσμο είχα βγάλει το εξής θεώρημα – ελπίζω να μη σου φανεί περίεργο. Στο Λονδίνο μπορείς να φας οποιαδήποτε κουζίνα θες, από ολόκληρο τον κόσμο. Η κολλητή μου ήταν Λιβανέζα, είχα φίλη Ιρανή και αυτό δεν είναι τυχαίο. Συζητούσαμε γιατί επιλέγουμε να πάμε να φάμε μεσανατολίτικα φαγητά. Γιατί επιλέγουμε ινδικό ή κινέζικο; Κάποια στιγμή είπαμε ότι αυτό που έχουν κοινό όλες αυτές οι κουζίνες που γουστάρουμε να τρώμε είναι ότι πρόκειται για πολιτισμούς χιλιάδων χρόνων ιστορίας. Συζητάμε over dinner που λένε, κλασικά, και καταλήγουμε πως ναι, ισχύει. Έχουν δοκιμαστεί πολύ οι γεύσεις, το τι ταιριάζει με τι, τι αρέσει σε περισσότερους. Θα σου πω, λοιπόν, για το κολοκυθάκι με το τζατζίκι. Κάποια στιγμή, για καλή μας τύχη, κάποιος το δοκίμασε. Για τους περισσότερους ανθρώπους είναι κάτι πάρα πολύ νόστιμο. Η χωριάτικη σαλάτα. Κάποιος δοκίμασε να συνδυάσει αυτά τα προϊόντα. Την έχουμε εντελώς της σειράς αλλά άμα φας χωριάτικη σαλάτα με πολύ καλά υλικά είναι κάτι μαγικό. Έχει τύχει να πάω σε ένα πολύ καλό εστιατόριο και δεν θα ξεχάσω ούτε εκείνη τη χωριάτικη ούτε την τιμή της! Έκανε 18€ και σκέφτηκα ότι πρέπει να την παραγγείλω για να δω το γιατί. Τρώμε και έκλαιγα. Δεν υπάρχει το πόσο νόστιμο ήταν. Μια ταπεινή, “ποταπή” χωριάτικη. Ο συνδυασμός αυτών των υλικών και η ποιότητά τους είναι το κλειδί».

Του απαντώ ότι οι συνταγές είναι σαν να έχουν αποκτήσει ψυχή. Διαπιστώνει ότι δεν θα μπορούσε να συμβαίνει διαφορετικά. Το φαγητό ήταν πάντα το μέσο της ένωσης, ο τρόπος να δείξεις τη φιλοξενία σου, την αγάπη σου, το νοιάξιμό σου. Έτσι όπως το καταλαβαίνω εγώ, το φαγητό μάλλον είναι ένα σύμβολο. Έτσι, Αλέξανδρε;

«Η έννοια της φιλοξενίας συνδέεται άμεσα με το “φίλεμα”. Το πρώτο πράγμα που θα κάνει κάποιος είναι να σου βγάλει κάτι να φας. Το 2003 ήμουν στο Αφγανιστάν και πήγαμε σε ένα χωριό έξω από την Καμπούλ. Υπήρχε μια συζήτηση για να δοθεί ένα κορίτσι για υιοθεσία στην Ελλάδα. Πήγαμε να μιλήσουμε με τον παππού του κοριτσιού για να μας δώσει την άδεια. Θέλω να σου πω ότι ενώ το χωριό ήταν μπροστά μας, εγώ δεν το έβλεπα. Ήταν όλο πλίθινο. Οριακά υπήρχαν έπιπλα, ο άνθρωπος είχε περάσει όλη του τη ζωή σε πόλεμο και οι Ταλιμπάν είχαν σφάξει όλη του την οικογένεια εκτός από το κορίτσι. Μιλάμε για αδιανόητη φτώχεια. Όλα γύρω ξερά. Και ο τύπος, μόλις φτάνουμε, μας βάζει τσάι και μας προσφέρει αποξηραμένα φρούτα. Μου είχε κάνει τρομακτική εντύπωση. Το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν αυτό. Γιατί αυτό ενώνει».

Συζητάμε για το πόσο ποτίζει το φαγητό και οι γεύσεις το ίδιο μας το DNA και πώς το κουβαλάμε αυτό μαζί μας, πόσο καθορίζει την υπόστασή μας, το ποιοι είμαστε και πώς ορίζουμε την ταυτότητά μας. Βρίσκει τη δική του ταυτότητα διχασμένη μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας, συνοδευόμενη με την εσάνς και τα έντονα αρώματα της μικρασιάτικης καταγωγής.

«Με έχει προβληματίσει πολύ αυτό που με ρωτάς – ειδικά όντας “μπάσταρδος” – με την έννοια ότι η μαμά μου είναι Γερμανίδα και ο μπαμπάς μου Έλληνας. Έχοντας μεγαλώσει στην Ελλάδα αλλά και έχοντας ζήσει δέκα χρόνια και στη Γερμανία, την Αγγλία και τις Βρυξέλλες, και με καταγωγή μικρασιάτικη! Στη μικρασιάτικη καταγωγή το φαγητό παίζει κεντρικό ρόλο, δεν είναι ούτε αστείο ούτε παίξε γέλασε, είναι κάτι πολύ σοβαρό! Για την ταυτότητα και το μέρος του πολιτισμού ολόκληρου. Δες μόνο την Πολίτικη Κουζίνα και θα καταλάβεις. Με αυτές τις αναφορές, εγώ μεγάλωσα με δύο κουζίνες. Έχει ενδιαφέρον να παρατηρείς διαφορές και στη συμπεριφορά των ανθρώπων, πόσο σημαντική είναι η τροφή. Στο εξωτερικό έλεγα ότι υπάρχει λόγος ρε παιδιά που στην Ελλάδα πριν 2.500 χρόνια είχαμε συμπόσιο. Κάθονταν να φάνε μαζί αλλά το φαγητό ήταν η αφορμή. Η ουσία ήταν να κάτσουν να συζητήσουν και να λύσουν προβλήματα φιλοσοφικά, του κόσμου. Δεν ξέρω κατά πόσο γράφει αυτό στον πολιτισμό αλλά σκέφτομαι ότι δεν μπορεί να μη γράφει».

σπατάλη τροφίμων & κουλτούρα

«Η πολιτισμική διαφορά είναι τεράστια προς την προσέγγιση στην τροφή. Αυτό το έχω ζήσει πολύ έντονα μεταξύ των δύο νοοτροπιών με τις οποίες μεγάλωσα. Η γερμανική πλευρά λέει ότι τρως αυτό που έχεις μπροστά σου, τελειώνεις το πιάτο σου. Είχα συμμαθητές που παίζαμε τα πρωινά και έλεγαν Τι έχουμε; Α, εγώ δεν θέλω αυτό και μαγείρευε η μάνα κάτι άλλο. Για μένα αυτό ήταν κάτι ανήκουστο.

Και φυσικά δεν πετάς τίποτα. Το saving food σε ευρωπαϊκές χώρες, ειδικά σε προτεσταντικές χώρες, είναι στο DNA. Το να μην είσαι σπάταλος εκεί είναι μέγιστη αρετή. Αν διαβάσεις τη φιλοσοφική προσέγγιση των προτεσταντών, θα καταλάβεις γιατί οι Ολλανδοί, οι Σουηδοί ή οι Δανοί πρωτοστατούν στο saving food. Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεσογειακοί λαοί τρέχουν πίσω από τους βόρειους. Για μας, η νοοτροπία είναι έλα εδώ και θα σου έχω ένα τραπέζι με 700 πιάτα. Ο γαμπρός μου σε τραπέζι έλεγε πες του να σταματήσει να παραγγέλνει και ο θείος μου έπαιρνε κι άλλα γιατί ο γαμπρός μου συνέχιζε να τρώει. Δύο τελείως διαφορετικές προσεγγίσεις στο φαγητό, η γερμανική και η ελληνική».

η ανθρωπογραφία πίσω από το «Μπορούμε» | εμπειρίες ανθρώπων για μια ζωή

Του εξηγώ ότι με γοητεύει η εικόνα δύο ανθρώπων που γνωρίζονται μπροστά από τον πάγκο της λαϊκής και συνδέονται διαλέγοντας τρόφιμα και μου διηγείται τις δικές του ιστορίες από τις λαϊκές αλλά και από τη δράση του «Μπορούμε» εν γένει. Μια ανθρωπογραφία που χωράει μέσα της δέκα ζωές. 

«Τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής μου ήταν σαν να έζησα δέκα ζωές από άποψη εμπειριών και ανθρώπων που έχω συναντήσει. Μπορώ να σου μιλάω μέρες για αυτές.

Έχουν έρθει οι διευθυντές της ελληνικής πρωτοβουλίας της Αυστραλίας που χρηματοδοτεί το πρόγραμμα της Λαϊκής εδώ και χρόνια – μιλάμε για ανθρώπους εκατομμυριούχους –, έχουν βάλει ένα γιλέκο του «Μπορούμε» καλοκαιριάτικα στη λαϊκή του Χαλανδρίου, με σαράντα βαθμούς ζέστη και μαζεύουμε ό,τι περισσέψει στο τέλος της λαϊκής. Έρχεται μια κυρία, συνταξιούχος αλλά όχι γιαγιά και μου λέει συγγνώμη, τι κάνετε εσείς εδώ;.

Μας έβλεπε με τα γιλέκα χαμογελαστούς και εύθυμους και ρώτησε. Της εξηγώ ότι έχουν έρθει εθελοντές από την Αυστραλία και μαζεύουμε αυτά που αλλιώς θα καταλήξουν στα σκουπίδια, για να τα δώσουμε σε φορείς. Η κυρία έχει μείνει με το στόμα ανοιχτό! Έβγαλα κινητό, της έδειξα την ιστοσελίδα, της έβγαλα την κάρτα, δεν με πίστευε.

Μα όντως έχουν έρθει από την Αυστραλία; Έχω έναν ξάδερφο στο Σίδνεϋ. 

Μιλάει με τους Αυστραλούς και όταν ξεκινάμε να φεύγουμε έρχεται από πίσω μου και μου λέει παιδί μου, έχετε τόσα πράγματα αλλά υπάρχει κάτι που δεν σας το δίνουν;. Της απαντώ ότι γενικά αυγά μας δίνουν σπάνια. Η κυρία πηγαίνει και παίρνει 200 αυγά και μου λέει πάρτε τα, μου φτιάξατε τη μέρα. Φύγαμε και η κυρία συζητούσε με τον αυγουλά, ο οποίος έβαλε και άλλα αυγά από μόνος του. Μόνο άμα το ζήσεις αυτό καταλαβαίνεις. Θυμήθηκα κι άλλη ιστορία, να την πω;».

το πάρτι | και μια μεγάλη τούρτα

«Μας παίρνει Κυριακή απόγευμα μια μαμά στεναχωρημένη γιατί ακυρώθηκε το πάρτι του γιου της, το οποίο ήταν να γίνει σε εξωτερικό χώρο. Τα φαγητά κατάφεραν και τα έδωσαν όλα αλλά έμεινε μια τεράστια τούρτα. Η μαμά πληκτρολόγησε σπατάλη τροφίμων online, μας βρήκε και μας ζήτησε βοήθεια. Μας δίνει τη διεύθυνση και παίρνουμε τηλέφωνο ένα φορέα κοντά στην περιοχή της με τον οποίο συνεργαζόμαστε και τους ενημερώνουμε ότι έχουμε μια μεγάλη τούρτα να τους δώσουμε. Βάζουν τα κλάματα. Μα, τι έγινε; Μας εξηγούν ότι έχουν ένα 7χρονο παιδί, το οποίο έχει γενέθλια αλλά δεν έχουν χρήματα να του πάρουν τίποτα, ούτε καν μια μικρή τούρτα.

Και έρχεστε εσείς και μας λέτε ότι έχετε μια πελώρια τούρτα για να φάνε όλα τα παιδιά;

Σκέψου πόσοι άνθρωποι χάρηκαν: Το παιδί που πήρε στα γενέθλιά του μια τούρτα, οι άνθρωποι από τον φορέα. Η μαμά που έδωσε την τούρτα, η οποία μας είπε ότι έχει να νιώσει τόσο καλά χρόνια. Μας πήρε πίσω τηλέφωνο και μας είπε πόσο χάρηκε και το παιδί της που δώσανε την τούρτα του. Δεν τελείωνε η αλυσίδα της καλής ενέργειας».

Του επισημαίνω ότι αυτές οι ιστορίες δεν φαίνονται στα νούμερα και στα στατιστικά. Και δεν πρόκειται απλά για μια ακόμη μερίδα φαγητού. Μου διηγείται μια ακόμη ιστορία που δείχνει πώς το φαγητό είναι κάτι πολύ περισσότερο από υλικά που έπεσαν σε μια κατσαρόλα.

«Τυχαίνει ένας εφοπλιστής να μας γνωρίζει και να μας έχει στηρίξει από την αρχή. Μέσω αυτού γνωρίσαμε έναν άλλον ο οποίος ήθελε να στηρίζει φορείς αλλά να μη φαίνεται. Μας ρώταγε πώς μπορεί να βοηθήσει και του λέγαμε. Πήγαινε ινκόγκνιτο, φοβερός άνθρωπος. Μας είπε ότι κάθε δύο χρόνια γίνονται τα Ποσειδώνια στην Ελλάδα και το τι σπατάλη τροφίμων γίνεται, δεν λέγεται. Τα βράδια, από τον Πειραιά μέχρι τη Βάρκιζα γίνονται πάρτι και κάθε εφοπλιστής θέλει να κάνει το πιο εντυπωσιακό. Αυτά τα πάρτι είναι κλειστά και οι ίδιοι άνθρωποι πάνε σε πέντε – έξι το ίδιο βράδυ. Πόσο να φάνε;

Μιλήσαμε με τη διοίκηση των Ποσειδωνίων και μας βοήθησαν. Είπαμε σε όλους αυτούς τους ανθρώπους να κάνουν αυτό που κάνουν αλλά από τη στιγμή που περισσεύει τόσο ωραίο φαγητό, κρίμα δεν είναι; Κάποια στιγμή μας καλεί η Ρέτο, οργάνωση που βοηθάει απεξαρτημένους με το να επισκευάζουν έπιπλα και να τα πουλάνε second hand. Τους είπαμε ότι γίνεται ένα πάρτι από αυτά στον Αστέρα Βουλιαγμένης και τους προτείναμε να πάνε όταν τελειώσει να πάρουν ό,τι έχει μείνει. Έχουμε στενή σχέση με τη Ρέτο, παίρνουν συχνά φαγητό από εμάς και για αυτό κουφαθήκαμε όταν την επόμενη μέρα μας πήραν τηλέφωνο για να μας μεταφέρουν αυτό που συνέβη όταν οι άνθρωποί τους έφαγαν αυτά που πήραν από την εκδήλωση. Φοβηθήκαμε ότι δηλητηριάστηκαν, πήγε το μυαλό μας απευθείας στο κακό. Μας είπαν ότι για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια αυτοί οι άνθρωποι ένιωσαν σημαντικοί, ιδιαίτεροι. Καταλαβαίνεις; Ορτύκια, χαβιάρι, αυγοτάραχο, απίστευτα φαγητά, χιλιάδων ευρώ. Αυτό φαίνεται στις μερίδες τροφίμων που σώζονται, φαίνεται στους αριθμούς; Όχι».

όραμα και στόχος | η αυτοκαταστροφή

«Μου λες για τον πολιτισμό και το πρώτο πράγμα που μου έρχεται στο μυαλό, έχοντας ζήσει και στη Βόρεια Ευρώπη, είναι ότι ο πολιτισμός δεν μετριέται μόνο με βάση το πόσα θέατρα έχει ή πόσα μουσεία αλλά και από το πόσο ισχυρή κοινωνία των πολιτών έχει. Πολιτισμός είναι και το πώς συμπεριφέρεσαι στον δρόμο, πώς συμπεριφέρεσαι σε άτομα τρίτης ηλικίας, πώς συμπεριφέρεσαι σε πρόσφυγες. Για μένα είναι και αυτά δείγματα ενός ανεπτυγμένου πολιτισμού. Εγώ χαίρομαι πολύ που τα τελευταία δέκα χρόνια έχει ανέβει η Κοινωνία των Πολιτών στην Ελλάδα, είναι κάτι που έλειπε πάρα πολύ. Έχουμε πολύ δρόμο ακόμα βέβαια.

Στην Ελλάδα δεν πεθαίνει κανένας της πείνας. Και μη τυχόν γυρίσει κανείς να το πει γύρω μου. Το θέμα μας είναι να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να μην είναι σε διατροφική ανασφάλεια. Να είναι Τετάρτη και να μην ξέρει ο άλλος αν θα έχει να ταΐσει το παιδί του την Κυριακή είναι τραγικό. Προσπαθούμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να ζουν με περισσότερη αξιοπρέπεια.

Ο τελικός μας στόχος είναι η αυτοκαταστροφή μας. Είναι να μην έχουμε λόγο ύπαρξης. Να μην υπάρχουν άνθρωποι που θα χρειάζονται τη βοήθειά μας. Να μην υπάρχει σπατάλη τροφής».

Ο Αλέξανδρος Θεοδωρίδης, συνιδρυτής και διαχειριστής της ΜΚΟ «Μπορούμε» συμμετέχει στη «Γενιά των 17», τηλεοπτική εκπομπή σχετικά με τη βιώσιμη ανάπτυξη που πρόκειται να προβληθεί στην ΕΡΤ3 σε παραγωγή της ελc productions.