Όπερες έχουν γραφτεί για ήρωες και τραγικές ηρωίδες, με κωμικά και σοβαρά θέματα, το Powder her face όμως είναι μια αλλιώτικη όπερα, ευφυής και τολμηρή, προκλητική και αιχμηρή που με αφορμή την πολυτάραχη, σκανδαλώδη ζωή της δούκισσας Μάργκαρετ Κάμπελ του Αργκάιλ, ρίχνει φως στα ήθη μιας εποχής και σε έναν κόσμο που τρελαίνεται να κοιτάζει από την κλειδαρότρυπα την περιπετειώδη ζωή μια γυναίκας που όπως λέει ο συνθέτης Τόμας Άντες: «παγιδεύεται σε έναν κόσμο αρωμάτων, φαντασίας και ανάμνησης».

Η όπερα εξιστορεί τη λαμπερή άνοδο και την τραγική πτώση της δούκισσας Μάργκαρετ Κάμπελ του Αργκάιλ από τη δεκαετία του ’30, τότε που η ίδια υπήρξε μία από τις πιο πολυφωτογραφημένες γυναίκες στον κόσμο, έως τα τελευταία χρόνια της ζωής της στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Την περίοδο του πολύκροτου διαζυγίου της από τον σύζυγό της Δούκα του Αργκάιλ, κατηγορήθηκε ότι είχε 88 εξωσυζυγικές σχέσεις. Το όνομά της έγινε συνώνυμο της αχαλίνωτης σεξουαλικής επιθυμίας, ενώ ο Βρετανός μυθιστοριογράφος Φίλιπ Χένσερ με το καυστικό λιμπρέτο του διερευνούν στο έργο τη σχέση φύλου, πολιτικής και εξουσίας, με μια κυνική κοινωνική σάτιρα για τον αμοραλισμό, την παρακμή της ανώτερης τάξης και τη δημοσιογραφία της κλειδαρότρυπας. Το Powder her face έγινε η πρώτη όπερα που έφερε στα λυρικά θέατρα του κόσμου μια άκρως τολμηρή άρια που πυροδότησε έντονες συζητήσεις, γνωστή ως blowjob aria.

Τολμηρή, προκλητική και αιχμηρή, η σπουδαία σύγχρονη όπερα Powder her face έρχεται να σκανδαλίσει το κοινό στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, σε πρώτη πανελλήνια παρουσίαση από τις 25 Οκτωβρίου σε σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ευκλείδη, Καλλιτεχνικού Διευθυντή της Εναλλακτικής Σκηνής.

Τον συναντήσαμε λίγες μέρες πριν την πρεμιέρα και μιλήσαμε για την Εναλλακτική Σκηνή και την όπερα Powder her face, που διεκδικεί μια σημαντική θέση στην ιστορική συνέχεια του είδους:

Έχετε αναλάβει την Εναλλακτική Σκηνή, θα θέλατε να μας πείτε τι έχει συμβεί σε μια σκηνή που πάντα έχει ενδιαφέρουσες προτάσεις που γίνονται θέμα συζήτησης, και είναι γεμάτη νέους, ενώ πολλοί από αυτούς φτάνουν για πρώτη φορά στη Λυρική.

Η Εναλλακτική Σκηνή θα κλείσει στο τέλος της φετινής χρονιάς τρία χρόνια λειτουργίας, στη διάρκεια των οποίων έχει ήδη πραγματοποιήσει πάνω από 90 παραγωγές τις οποίες παρακολούθησαν περισσότεροι από 100.000 θεατές. Αν και είναι προφανές πως τα ποσοτικά κριτήρια δεν αποδεικνύουν κάτι για τη συμβολή ενός θεσμού στην ανάπτυξη ενός ουσιαστικού πολιτιστικού διαλόγου, είναι ενδεικτικά της ζωτικότητας και της πολύπλευρης προσέγγισης του πεδίου του. Πιστεύω ότι στα τρία χρόνια λειτουργίας της η Εναλλακτική Σκηνή έχει συμβάλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη του μουσικού θεάτρου στη χώρα μας και στην αντίληψή του ως μίας τέχνης ζωντανής και ριψοκίνδυνης. Μία από τις βασικές αρχές, τις οποίες είχαμε εξαρχής θέσει με τον Γιώργο Κουμεντάκη, ήταν η αδογμάτιστη προσέγγιση του αντικειμένου μας, πέρα από τα στεγανά του «πειραματικού» ή του «ευπώλητου».

Ο Καλλιτεχνικός διευθυντής της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Αλέξανδρος Ευκλείδης

Ποιες είναι οι παραστάσεις που κατά τη γνώμη σας ενδιαφέρουν περισσότερο το κοινό, ποιες θέλει να έρθει να δει είτε για να ενημερωθεί είτε για να ψυχαγωγηθεί;

Η Εναλλακτική Σκηνή έχει επιλέξει μια αδογμάτιστη προσέγγιση του αντικειμένου της, του μουσικού θεάτρου. Έτσι, στον προγραμματισμό μας βρίσκονται δίπλα-δίπλα παραγωγές πειραματικού χαρακτήρα, νέες αναθέσεις, αλλά και κλασικά έργα, ακόμη και του λεγόμενου ελαφρού ή εμπορικού ρεπερτορίου. Το κοινό μας είναι, ως εκ τούτου, πολυσυλλεκτικό, κάτι που μας χαροποιεί ιδιαίτερα, καθώς εξαρχής επιθυμούσαμε να ανοιχτούμε σε νέες κατηγορίες κοινού και να φέρουμε στην Εθνική Λυρική Σκηνή θεατές που δεν είχαν έως τότε επαφή με το λυρικό θέατρο. Σε κάθε περίπτωση, η ίδια πίστη στη δυνατότητα ενός μουσικού θεάτρου για τη σύγχρονη εποχή βρίσκεται πίσω από την επιλογή ενός μιούζικαλ, η οποία αφορά άλλες κατηγορίες κοινού, μιας νέας όπερας σε ανάθεση της Εναλλακτικής Σκηνής ή μιας παραγωγής όπερας για παιδιά. Εξαρχής η πρόθεσή μας ήταν να έχουμε το πλαίσιο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής ως σημείο εκκίνησης, δηλαδή το μουσικό θέατρο σε μια πιο διεσταλμένη αντίληψή του από εκείνη της κλασικής όπερας, και να προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε νέες κατηγορίες κοινού. Μετά την πάροδο σχεδόν τριών ετών και έναν μεγάλο όγκο παραγωγών που έχουμε ήδη πίσω μας, πιστεύω πως κάτι έχουμε καταφέρει.

«Είναι η δύναμη της όπερας να συμβολοποιεί, να ενεργοποιεί, να μεγαλώνει ακόμη και ένα θλιβερό συμβάν σε ένα ξενοδοχείο»

Ανεβάζετε μια όπερα δωματίου που έκανε πάταγο όταν πρωτοανέβηκε εξαιτίας του θέματός της. Πιστεύετε σήμερα μπορεί κάτι τέτοιο να σκανδαλίσει το κοινό;

Ποιος σκανδαλίζεται σήμερα από μία σκηνή πληρωμένου σεξ σε ένα ξενοδοχείο μεταξύ μιας μεσήλικης γυναίκας και ενός νεαρού γκρουμ; Το ζήτημα δεν είναι το περιεχόμενο, αλλά το πλαίσιο: αυτό που κάνει «σκανδαλιστική» την περίφημη σκηνή της όπερας, μέρος μιας σκανδαλώδους ζωής, είναι το γεγονός ότι εκφράζεται με τα μέσα της όπερας, με γραμμένες νότες, με μουγκρητά και βογγητά βαλμένα με ακρίβεια στο πεντάγραμμο μίας (δυσκολότατης) άριας. Είναι η δύναμη της όπερας να συμβολοποιεί, να ενεργοποιεί, να μεγαλώνει ακόμη και ένα θλιβερό συμβάν σε ένα ξενοδοχείο. Πέραν του ανεκδοτολογικού γεγονότος πως πρόκειται για την πρώτη οπερατική πεολειξία, εκείνο που έχει σημασία είναι η ευφυής σύνδεση (η οποία ήταν απολύτως συνειδητή στους δημιουργούς του έργου) λυρικής φωνής και ερωτικής επιθυμίας, η ανάδειξη της στοματικής κοιλότητας ως πηγής απολαύσεων, φωνητικών και άλλων, αλλά και της σύνδεσης με ζητήματα έμφυλης ταυτότητας.

Πείτε μου γιατί τη διαλέξατε, για το θέμα, τη μουσική ή για να κάνετε κάποιο σχόλιο και ποιο είναι αυτό;

Το έργο αυτό εντάσσεται σε έναν από τους κύριους θεματικούς άξονες της Εναλλακτικής Σκηνής, αυτόν της πρώτης πανελλήνιας παρουσίασης κομβικών έργων του πρόσφατου οπερατικού ρεπερτορίου. Ήταν ένα έργο που υπήρχε εξαρχής στη βραχεία λίστα επιλογών που είχαμε καταρτίσει με τον Γιώργο Κουμεντάκη στις απαρχές του σχεδιασμού της Εναλλακτικής Σκηνής, τόσο λόγω της εξαιρετικά μεγάλης μουσικής του αξίας, όσο και λόγω της υποδειγματικής του δραματουργίας. Πρόκειται για ένα έργο μνημειώδους μουσικής δυσκολίας, που απαιτεί ένα καστ έξοχων και αφοσιωμένων τραγουδιστών, αλλά και μουσικούς πολύ υψηλού επιπέδου. Ευτυχούμε στην παραγωγή μας τόσο στο επίπεδο των τραγουδιστών, όσο και στη συνεργασία μας με το Ergon ensemble, ένα σύνολο ειδικών αποστολών και απαιτήσεων. Οφείλω, βεβαίως, να κάνω ειδική αναφορά στον μαέστρο Νίκο Βασιλείου, ο οποίος είναι ένας πραγματικός στυλοβάτης της Εναλλακτικής Σκηνής, ένας μουσικός με τεράστια πίστη στη σύγχρονη μουσική και με ακόμη μεγαλύτερες ικανότητες στο να την υπηρετεί. Σε κάθε περίπτωση, η επιλογή του έργου είναι μια προφανής χειρονομία, καθώς πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά έργα όπερας των τελευταίων δεκαετιών. Ταυτόχρονα, είναι ένα έργο που εξακολουθεί, 25 χρόνια μετά το πρώτο του ανέβασμα, να απευθύνεται αδιαμεσολάβητα στη σύγχρονη αισθητική και ευαισθησία.

Σε μια εποχή που υποτίθεται είμαστε απελευθερωμένοι κοινωνικά, αν το πιστεύετε αυτό, αλλιώς πείτε μου πώς βλέπετε την εποχή μας, εσείς τι θέλετε να υπογραμμίσετε, ποια είναι η σχέση που υπάρχει μέσα στο έργο και εσείς θεωρείτε επείγουσα να συζητηθεί; Τη σχέση μας με την ερωτική ελευθερία, τη σχέση μας με τους κοινωνικούς περιορισμούς, τον ρόλο του τύπου, κάτι άλλο και πώς το παρουσιάζετε;

Το Powder her face το αντιμετωπίζω ως μία αλληγορία για τη ματαιοδοξία. Είναι ένα έργο, άλλωστε, που οφείλει πολλά στις ηθολογίες του 18ου αιώνα, οι οποίες για να υποστηρίξουν το ηθικό τους επιχείρημα, δεν δίσταζαν να φλερτάρουν με την πορνογραφία. Στη σημερινή εποχή, βεβαίως, το έργο αυτό απηχεί εξαιρετικά επείγοντα ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη σεξουαλικότητα ή τη σχέση ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας. Μην ξεχνάμε πως δύο χρόνια μετά το ανέβασμα του έργου, μία πεολειξία σε ένα γραφείο του Λευκού Οίκου κόντεψε να γκρεμίσει τον ισχυρότερο άνδρα του πλανήτη, ενώ την ίδια εποχή εγκαινιαζόταν η εποχή του τηλεοπτικού Μεγάλου Αδελφού, που έκανε τις πολαρόιντ της Δούκισσας να ωχριούν. Η στοχαστική ματιά των Τόμας Άντες και Φίλιπ Χένσερ σε ζητήματα που βρίσκονταν το 1995 στο κατώφλι της πραγματικότητας καθιστά το διάλογο του έργου με τον σημερινό κόσμο εξαιρετικά ενδιαφέροντα.

Αυτή η ηρωίδα, σας είναι συμπαθής; Τη θεωρείτε και λίγο θύμα ή έρμαιο της δημοσιότητας και του συζύγου της; Υπάρχει μια άλλη πλευρά που θα θέλατε να δείξετε πέρα από την ερωτική της όρεξη και την απόφασή της να ζήσει με αυτό τον τρόπο χωρίς σεξουαλικούς φραγμούς;

Σε γενικές γραμμές δεν συμπαθώ ή αντιπαθώ τους χαρακτήρες των έργων που ανεβάζω. Προσπαθώ να δημιουργήσω μια αφήγηση που να εμπεριέχει ένα όσο το δυνατόν πυκνότερο δίχτυ κινήτρων για τις σκηνικές τους πράξεις. Με την πρωταγωνίστρια, Τζαστίν Βιάνι, μια εξαιρετική καλλιτέχνη που έχει ερμηνεύσει το ρόλο επανειλημμένα, συμφωνούσαμε πάντα ότι ακόμη και στη στιγμή της θλιβερής πτώσης της, η Δούκισσα συνεχίζει να συμπεριφέρεται ως ένα ματαιόδοξο, αδηφάγο πλάσμα, σε πλήρη άρνηση της πραγματικότητας. Προσπαθήσαμε να θέσουμε το ζήτημα της σεξουαλικής της ελευθεριότητας στο πλαίσιο της ευρύτερης καταναλωτικής της προσέγγισης της ζωής. Ήταν σημαντικό, επίσης, να εμπλουτίσουμε με μια πιο γυναικεία προσέγγιση τον ρόλο (ο οποίος είναι φτιαγμένος από άντρες και εμποτισμένος με την αντρική αντίληψη της γυναικείας σεξουαλικότητας). Η σεξουαλικότητά της την έκανε θύμα ενός συστήματος το οποίο ενστερνιζόταν απόλυτα και από την άποψη αυτή είναι μια τραγική μορφή, καθώς έπεσε στον λάκο που και η ίδια έσκαβε. Σε ό,τι αφορά, τώρα, τον χαρακτήρα που ενέπνευσε την όπερα, την Μάργκαρετ Κάμπελ, Δούκισσα του Αργκάιλ, θεωρώ πως οπωσδήποτε έπεσε θύμα των κοινωνικών στερεοτύπων της εποχής και της τάξης της. Διαβάζοντας, ωστόσο, την αυτοβιογραφία της κατάλαβα πως ουδέποτε αντιλήφθηκε ότι η αιτία των προβλημάτων της δεν ήταν ο (μέθυσος και προικοθήρας) σύζυγός της, αλλά η ίδια η αριστοκρατία, που βρισκόταν σε διαδικασία αποσύνθεσης. Έχει ενδιαφέρον ότι οι δημιουργοί της όπερας την βάζουν, σε προχωρημένη ηλικία, να κάνει μια επίδειξη ρατσιστικών, ξενοφοβικών, ομοφοβικών και άλλων απόψεων, για να αποφύγουν ακριβώς κάθε πιθανότητα ευμενούς αντιμετώπισης της πτώσης της. Όπως έχουμε δει, άλλωστε, κατά την πτώση του, ακόμη και ο Χίτλερ μπορεί να γίνει συμπαθής. Οι δημιουργοί του Powder her face ήταν ιδιαίτερα προσεκτικοί στο να διαχωρίσουν τον μηχανισμό της ιστορίας, από τα πρόσωπα που τυχαίνει να μπουν στα γρανάζια του και να συνθλιβούν.

Info:

Powder her face | 25 Οκτωβρίου – 09 Νοεμβρίου 2019 | Εναλλακτική Σκηνή Εθνικής Λυρικής Σκηνής