Η 4η Μπιενάλε της Αθήνας εγκαινιάστηκε πριν από δύο περίπου εβδομάδες και αμέσως έγινε σημείο αναφοράς της καθημαγμένης οικονομικά πρωτεύουσας. Με τίτλο AGORA, φιλοξενούμενη κατά το μεγαλύτερο μέρος της στο εμβληματικό κτίριο του Χρηματιστηρίου στην οδό Σοφοκλέους, και έχοντας ένα παράλληλο πρόγραμμα που περιλαμβάνει από εικαστικά και μουσικά δρώμενα μέχρι πολλές πολιτικοοικονομικές συζητήσεις, παρουσιάσεις, αναλύσεις και στρογγυλά τραπέζια, μοιάζει να έχει πιάσει τον σφυγμό των πολιτών, να εκφράζει την άμεση ανάγκη για επαναδιαπραγμάτευση των κοινωνικών ζητημάτων, για αλλαγή στον τρόπο που παίζεται το πολιτικό παιχνίδι, για δημιουργία μιας υγιούς οικονομίας, για αποκλεισμό των φασιστικών μορφωμάτων από την πολιτική ζωή, για επαναδημιουργία ενός κράτους δικαίου. Η συνύπαρξη καλλιτεχνών, έργων τέχνης, τεχνοκρατών και πολιτών σε ένα σκηνικό με τη βαρύνουσα σημασία του «ναού του χρήματος» ο οποίος αλώνεται καθημερινά από σκέψεις και ιδέες για την σύσταση ενός κοινωνικού κράτους, δημιουργεί μια γιορταστική ατμόσφαιρα, δίνει την εντύπωση στον επισκέπτη ότι συμμετέχει σε κάτι σημαντικό που ξεπερνά τις απλές ρητορείες, που θα μπορούσε και να δρομολογήσει εξελίξεις. Νομίζω ότι είναι η πρώτη φορά που βλέπω στην Αθήνα μια ιδιωτική πρωτοβουλία -χωρίς το γνωστό καπέλωμα των κομμάτων- να καταφέρνει να παράγει κοινωνικό λόγο και να κατορθώνει αυτή την συσπείρωση.

Η επιτυχία αυτή σε κοινωνικό επίπεδο δεν είναι τυχαία αφού οι δύο συν-διευθυντές της Μπιενάλε της Αθήνας αποφάσισαν εξαρχής να δημιουργήσουν για φέτος μια συμμετοχική πλατφόρμα όπου μέσα από τον διάλογο πολλών συνομιλητών που δεν προέρχονται αποκλειστικά από τον χώρο των εικαστικών, θα αναδύονταν όλα αυτά τα ζητήματα. Γι’ αυτό άλλωστε δημιούργησαν παράλληλα συμμετοχικές πλατφόρμες όπως τα hashtags #AB4AGORA & #AthensBiennale και το Open Call, που δίνουν αβάντα στην ανταλλαγή απόψεων. Και τώρα τι; είναι ο υπότιτλος της φετινής Μπιενάλε και η απάντηση σ’ αυτό το τι μοιάζει ότι θα έχει συλλογικότητα.

Από τη δική μου πλευρά το «και τώρα τι;» θα παραμείνει -ίσως κοντόφθαλμα- στο πεδίο των εικαστικών. Γιατί όσο κι αν χαίρομαι που η τέχνη κάποιες φορές καταφέρνει να διαδραματίσει έναν πιο άμεσο ρόλο στο κοινωνικό γίγνεσθαι, από την άλλη δεν ευχαριστιέμαι με τα έργα που τα κοινωνικά μηνύματα τους δεν αποδίδονται με εικαστικό τρόπο, κάτι που δυστυχώς συμβαίνει όλο και πιο συχνά σε παγκόσμια κλίμακα. Αναζητώ έργα που μετουσιώνουν σε εικαστικό λόγο την αρχική σκέψη ή πληροφορία, χρησιμοποιώντας την φόρμα, το χρώμα, και την σύνθεση, και όχι έργα βασισμένα σχεδόν αποκλειστικά στην ιδέα, στο περιεχόμενο… Όταν το αρχικό/αρχειακό υλικό παραμένει σχεδόν ακατέργαστο δεν θεωρώ ότι το αποτέλεσμα είναι εικαστικό… Και αναστατώνομαι όταν ακούω σε στρογγυλά τραπέζια θεωρητικών της τέχνης ότι η αισθητική πλέον δεν έχει καμία σημασία, ότι η ιδέα πρυτανεύει.

Έτσι από τα έργα της 4ης Μπιενάλε ξεχωρίζω το “Τourism: The Acropolis” (1994) της Laurie Simmons,  τα άτιτλα γλυπτά του Πέτρου Τουλούδη και του Νίκου Τρανού, τις φωτογραφίες και την εγκατάσταση με τίτλο «Σε ανώμαλο έδαφος» (2013) του Ζάφου Ξαγοράρη, τον πίνακα “The Concept” (2013) του Πάνου Παπαδόπουλου, τις φωτογραφικές συνθέσεις του Geof Oppenheimer. Γιατί αυτοί οι καλλιτέχνες προσπάθησαν να μετουσιώσουν την αρχική τους ιδέα σε έργο τέχνης∙ τολμούν και εκτίθενται. 

Φωτογραφία άρθρου: Πάνος Παπαδόπουλος | The Concept, 2013 | λάδι και μαρκαδόρος σε καμβά, 120 x 100 εκ. | Ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη

H 4η Μπιενάλε της Αθήνας «Agora» διαρκεί έως την 1η Δεκεμβρίου 2013.