Με τον Ηρακλή Μοσκώφ είχαμε μιλήσει πριν από δυο περίπου χρόνια, όταν ξεκινούσε την πρωτοβουλία σχεδιασμού του πρώτου Break the chain festival. Ο Ηρακλής είναι Εθνικός εισηγητής για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, ένας θεσμός που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα πριν από 4 χρόνια στα πρότυπα των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Πέρα απ’ αυτό, για μένα που τον γνωρίζω και πριν από τη θέση αυτή, είναι ένα άτομο που με εκπλήσσει με το πώς καταφέρνει ακόμα να μένει ο ίδιος έκπληκτος – και θυμωμένος – μπροστά στην απατεωνιά κι ίσως ακόμα περισσότερο στην απάθεια και τη συνενοχή.

Τότε, το 2015, η καμπάνια ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης σχετικά με την εμπορία και εκμετάλλευση ανθρώπων αναζητούσε συμμάχους και υποστηρικτές παντού. Το προσφυγικό κύμα έσκαγε, χωρίς κανείς να ξέρει τι διαστάσεις και διάρκεια θα έχει. Ο πολύς δε κόσμος, συνέδεε κυρίως την εμπορία και εκμετάλλευση ανθρώπων με το sex trafficking, ενώ είναι πολλά περισσότερα απ’ αυτό. Ο Μοσκώφ μου είχε μιλήσει τότε για την ανάγκη παρέμβασης στην εκπαίδευση, για την ανάγκη να σπάσει το αφήγημα και ο κύκλος της εμπορίας και της ζήτησης που συνδέεται με όλους μας, για τις απαραίτητες συμπράξεις και συνέργειες, για τη βελτίωση και εξορθολογισμό του θεσμικού πλαισίου.

Το δεύτερο Break the chain φεστιβάλ συνδέθηκε, αναπόφευκτα, με την προσφυγική κρίση. Φέτος το Break the chain γίνεται τριών ετών και πραγματοποιείται στις 1 και 2 Δεκεμβρίου με την αιγίδα του ΟΠΑΝΔΑ σε χώρους της Αθήνας, όπως η Δημοτική βιβλιοθήκη, η Παιδική Δημοτική βιβλιοθήκη, η Πειραιώς 260 ή το Σεράφειο. Φέτος το επίκεντρο είναι το εργασιακό τράφικινγκ, οι πτυχές του οποίου δεν είναι ευρύτερα γνωστές, καθώς δεν είναι πάντα συνέπεια της εμπορίας ανθρώπων, αλλά αφορά τους απάνθρωπους όρους εργασιακής απασχόλησης, σε τομείς όπως η γεωργία, ο τουρισμός η οικιακή εργασία ή η εστίαση. Η κινητικότητα των ανθρώπων, το μεταναστευτικό και το προσφυγικό, εντείνουν τις συνθήκες εκμετάλλευσης.

Μετά λοιπόν από την παλιότερη κουβέντα μου με τον Ηρακλή Μοσκώφ, επανέρχομαι και τον ρωτάω: Τι έγινε μέσα σε αυτά τα χρόνια, πού βρισκόμαστε;

«Τα τελευταία 4 χρόνια που έχω αναλάβει, δίνουμε έμφαση στην προσπάθεια για ‘national ownership’. Τι σημαίνει αυτό; Η χώρα και η κοινωνία δεσμεύεται για τη συμμετοχή της σε διεθνείς οργανισμούς και πολύ σημαντικές διεθνείς συμβάσεις, που θέτουν ένα πλαίσιο. Το μεγάλο όμως ζήτημα είναι ο τρόπος που κατανοούμε αυτό το πλαίσιο και πώς το εφαρμόζουμε σε επίπεδο επαγγελματικής και πολιτικής κουλτούρας. Ο πήχης είναι ψηλά στα νομοθετήματα, αλλά πώς τα κατανοούμε στην πράξη; Πώς τα εφαρμόζουν οι διωκτικές αρχές, η κοινωνία, το κανονιστικό πλαίσιο; Λέμε ότι το τράφικινγκ είναι ένα αόρατο έγκλημα γιατί υπάρχει έλλειμμα κατανόησης για το τι είναι και ποιον αφορά, ποιος είναι ο ρόλος και η ευθύνη του καθενός μας. Έχουμε όλοι ευθύνη στην πλημμελή εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου».

Ο Μοσκώφ μου μιλά για τις εξελίξεις, αλλά και τις χρήσιμες συνεργασίες: «Το θέμα του τράφικινγκ αφορά φυσικά τις διωκτικές αρχές, αλλά και τις προνοιακές αρχές και δομές κοινωνικής αλληλεγγύης ως προς την προστασία. Αυτό που καλούμαστε να κάνουμε και έχει αρχίσει να λειτουργεί μέσα στο ΕΚΚΑ (Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης) είναι ο εθνικός μηχανισμός αναφοράς, ένας ‘οδικός χάρτης’ για να αναγνωρίζουμε τα πιθανά θύματα. Η λέξη-κλειδί εδώ είναι τα «πιθανά», καθώς τα πιστοποιημένα θύματα έχουν πια λάβει την έννομη προστασία που προβλέπεται. Μιλάμε πια και με τα νοσοκομεία, όπου φτάνουν και καταγράφονται τα θύματα, με υπουργεία, οργανώσεις και βέβαια με επαγγελματίες. Ένα σημαντικό κομμάτι είναι οι εργαζόμενοι στον ευρύτερο χώρο και στην πρώτη γραμμή του προσφυγικού και μεταναστευτικού, κυρίως στην υποδοχή και ταυτοποίηση των προσφύγων και που καλούνται να συμβάλουν στην ταυτοποίηση πρώτου επιπέδου. Αυτό δεν θα οδηγήσει αναγκαστικά στο δικαστήριο, αλλά θα θεμελιώσει μια προδικαστική διαδικασία που θα προστατεύσει το θύμα ώστε να ενδυναμωθεί και ίσως να προχωρήσει σε μαρτυρική κατάθεση».

Η καινοτομία που εφαρμόζει ο Εθνικός Εισηγητής, μέσα και από καμπάνιες σαν το Break the chain, είναι η σύμπραξη δημόσιου με ιδιωτικό τομέα. «Παρεμβαίνουμε σε επιχειρήσεις, ώστε να υπάρχει πιστοποίηση στις εφοδιαστικές αλυσίδες των προμηθευτών, ότι δεν διακινούνται προϊόντα από ανθρώπους-θύματα εκμετάλλευσης. Να καλλιεργηθεί έτσι συνείδηση στους εργαζόμενους αλλά και καταναλωτική συνείδηση στους πολίτες, που θα απέχουν από την αγορά τέτοιων προϊόντων. Είναι η ζήτηση, ο κρίκος της αλυσίδας που πρέπει να σπάσουμε. Συμπράττουμε βέβαια και με τον δημόσιο τομέα: Λειτουργεί πλέον στη Βουλή υποεπιτροπή για το τράφικινγκ. Τρέχει επίσης η πρωτοβουλία με τη Γενική Γραμματεία Ισότητας για την αναθεώρηση του θεσμικού πλαισίου για την πορνεία. Εμείς προωθούμε το σκανδιναβικό μοντέλο που δεν δέχεται ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι παρεχόμενη υπηρεσία. Είναι ένα δύσκολο debate, με αντιρρήσεις από διάφορους χώρους ανεξαρτήτως ιδεολογίας».

Είναι η ζήτηση, ο κρίκος της αλυσίδας που πρέπει να σπάσουμε

Ένα άλλο ζήτημα είναι η πρόληψη. «Απευθυνόμαστε στην ευρύτερη κοινωνία μέσω της τέχνης, του πολιτισμού, της εκπαίδευσης. Ο Εθνικός Εισηγητής είναι μέλος του συμβουλίου καταπολέμησης μισαλλοδοξίας και ρατσισμού του υπουργείου παιδείας. Η βασική μας όμως προσπάθεια είναι να μπει με κάποιο τρόπο στο σχολικό πρόγραμμα η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση. Απευθυνόμαστε στους δημοσίους υπαλλήλους μέσα από το Εθνικό Κέντρο και την Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης, στο Σώμα Επιθεωρητών Εργασίας, αλλά και στις επαγγελματικές ενώσεις, ώστε να εντάξουμε το θέμα στα προγράμματα επιμόρφωσης των δημοσίων υπαλλήλων. Έχουμε κάνει πρόγραμμα για την πορνεία με τη Γαλλία που επίσης εφαρμόζει το σκανδιναβικό μοντέλο και τώρα είμαστε σε συνεργασία με την αγγλική πρεσβεία για ένα πρόγραμμα κατάρτισης».

«Το ενδιαφέρον είναι», συνεχίζει ο Μοσκώφ, «ότι εκεί που ήμασταν φωνή βοώντος εν τη  ερήμω, τώρα όλοι οι μεγάλοι φορείς έχουν αναγνωρίσει τη διασύνδεση smuggling και trafficking, τη διασύνδεση πολλών παραγόντων, την εκμετάλλευση σε χαμηλό επίπεδο, την πιο ‘βουβήεκμετάλλευση, όπως η εξαναγκαστική εγκληματικότητα. Για παράδειγμα,  πολλά παραμελημένα παιδιά, παιδιά του δρόμου, είναι ο εύκολος στόχος να στρατολογηθούν από κυκλώματα για μικροεγκλήματα, να γίνουν τσαντάκηδες, βαποράκια, κλπ. Έχουμε αυτό το παράδοξο με το χαμογελαστό τράφικινγκ. Από την παλιότερη περίοδο βαρβαρότητας, τώρα υπάρχει μια συναλλαγή, μια συναίνεση των θυμάτων που γίνονται μέρος του εγκλήματος. Αυτή η μορφή θυματοποίησης και εγκληματικότητας ταυτόχρονα δεν έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τις ελληνικές αρχές».

Το φετινό Break the Chain λοιπόν εστιάζει στις πτυχές του εργασιακού τράφικινγκ, που συνδέεται και με την προσφυγική κρίση. «Νομίζω ότι το θέμα της μετανάστευσης το βλέπουν οι άνθρωποι σαν απειλή. Υπάρχει μια θεμελιώδης αντίφαση στον τρόπο που οικοδομείται μια φοβική αντίληψη και προκατάληψη απέναντι στους ξένους και στο πώς αυτό αντανακλά στην ελλιπή αρωγή των συνανθρώπων μας. Τους αντιμετωπίζουμε σαν απειλή για εμάς αλλά δεν έχουμε πρόβλημα να δημιουργήσουμε αφηγήματα που οδηγούν στην εργασιακή τους εκμετάλλευση. Χρειαζόμαστε το εργατικό δυναμικό τους, τους χρειαζόμαστε να κάνουν τις βρωμοδουλειές. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει ισχυρό κίνημα εναντίον της οιονεί εξαναγκαστικής εργασίας, δεν διαμαρτυρόμαστε ότι κανείς τους ‘στίβει’ στη δουλειά, γιατί υπάρχουν συμφέροντα απ’ όλες τις πλευρές. Και οι ίδιοι ακόμα αποτελούν μέρος αυτής της αλυσίδας, αποδεχόμενοι ότι αλλού θα ήταν χειρότερα. Αυτό όμως πρέπει να το αποδεχτούμε σαν δικαιολογία; Να οικοδομήσει η κοινωνία μας την όποια της ευμάρεια στην εκμετάλλευση των ξένων; Αυτά είναι εξόχως πολιτικά ζητήματα και βλέπω ότι όχι μόνο δεν τα λέμε, αλλά τα δαιμονοποιούμε κιόλας. Όπως χειριζόμαστε την τρομοκρατία στο δημόσιο λόγο, για να μην μιλήσουμε τώρα για το ρόλο των media. Ο φόβος της τρομοκρατίας από ‘τους ξένους’ καπελώνει τα πάντα, ενώ η πλειοψηφία των ανθρώπων που μετακινούνται ψάχνει μια καλύτερη ζωή. Αυτό που δεν αγγίζουν καν οι πολιτικοί είναι ότι οι κοινωνίες μας ποτέ δεν θα είναι αμιγείς, ακόμα και δημογραφικά είναι αυταπόδεικτο: Η Ευρώπη γερνάει, η Αφρική γεννάει. Η κινητικότητα των ανθρώπων κινεί τον πολιτισμό μας εδώ και χιλιάδες χρόνια. Και ο πολιτισμός κινείται με αντιφάσεις. Αυτό δεν θα αλλάξει ποτέ, αλλά δε σημαίνει ότι πρέπει να μένουμε βουβοί στην αδικία που βλέπουμε!»

Δείτε αναλυτικά το πρόγραμμα του Φεστιβάλ Break the Chain 3  που πραγματοποιείται 1 και 2 Δεκεμβρίου 2017