Κοιτώντας το φετινό πρόγραμμα της Στέγης το μάτι μου πέφτει πάνω στο Transitions Festival και το όνομα του Dan Perjovschi. Ο Dan γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Ρουμανία, όπου κι έμεινε καθόλη τη δικτατορία του Τσαουσέσκου. Δεν είναι άγνωστος στο φεστιβάλ, αφού στην βαλκανική του έκδοση, τον περασμένο Μάρτιο, συστήθηκε στο κοινό μέσα από μια πολύ ιδιαίτερη διάλεξη. Αυτή τη φορά αφήνει το ρόλο του καλλιτέχνη-ομιλητή στο πλάι κι επιστρέφει στο ίδιο σημείο με σκοπό να αφήσει κυριολεκτικά το στίγμα του πάνω στις γυάλινες επιφάνειες του κτιρίου. Μα στις γυάλινες επιφάνειες; Τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Τον συναντώ στο φουαγιέ της Στέγης και αμέσως λύνεται η απορία μου: η γυάλινη, διαφανής και μέχρι πρότινος “καθαρή” πρόσοψη του κτιρίου έχει πλέον καλυφθεί με τα ειρωνικά και καυστικά σχέδια του. Μου ζητάει να τον περιμένω δέκα λεπτά και συγκεντρώνεται ξανά στα σχέδιά του, συμβουλεύεται πού και πού το σημειωματάριό του κι έπειτα, με τη βοήθεια του μαρκαδόρου του, αποτυπώνει προσεκτικά κάτι ακόμα σε μια άδεια γωνιά. Η “εικονογράφηση” της πρόσοψης τελειώνει κι εγώ δράττομαι της ευκαιρίας για μια συζήτηση μαζί του.

Γεννήθηκα το 1961, την ίδια χρονιά που χτίστηκε το τείχος του Βερολίνου. Αντίθετα με εσένα μεγάλωσα σε μια διαιρεμένη Ευρώπη, όχι πως ακόμα δεν είναι έτσι τα πράγματα βέβαια. Ξεκίνησα τις καλλιτεχνικές μου σπουδές κι όσο εμπλεκόμουν βαθύτερα με την τέχνη τόσο περισσότερο έμοιαζε να καταρρέει η κοινωνία γύρω μου, μέχρι που το αίσθημα έγινε αφόρητο και δυσβάσταχτο. Όλα ήταν ελεγχόμενα από το καθεστώς που την ίδια στιγμή χρησιμοποιούσε τον πολιτισμό ως εργαλείο προπαγάνδας. Μεγάλωσα μέσα σ’ ένα «γενικευμένο ψέμα», γι’ αυτό ίσως τώρα λέω την αλήθεια.

dan1

Η πανεπιστημιακή εκπαίδευση έφτανε μέχρι τον Πικάσο. Δεν μελετούσαμε τη Σύγχρονη Τέχνη. Είχα μια μικρή ιδέα σχετικά με το τι συνέβαινε από τον μεταϊμπρεσσιονισμό που είχαμε διδαχθεί τελευταία, αλλά δεν είχα καμία δομή για να εφαρμόσω τις ελάχιστες γνώσεις μου. Όταν έζησα στα δυτικά σύνορα της Ρουμανίας κοντά στην Ουγγαρία -όπου η πληροφορία κυκλοφορούσε ευκολότερα- είδα τη δουλειά μιας ομάδας καλλιτεχνών που γνώρισα τυχαία και ξεκίνησα να πειραματίζομαι. Μαθαίνοντας από εκείνους ξεκίνησα να κάνω διάφορα πράγματα, αλλά το περιβάλλον τότε δε βοηθούσε, δεν υπήρχε χώρος για «πολιτισμό». Ενστικτωδώς άρχισα να δείχνω την τέχνη μου στο σπίτι μου ή σε άλλες χώρους όπου δεν υπήρχε λογοκρισία και έλεγχος, κι έτσι άρχισε αργά να αλλάζει και να διαμορφώνεται η δουλειά μου.

Εκπαιδεύτηκα ως ζωγράφος, μα τώρα σχεδιάζω σε ασπρόμαυρο. Είναι λες και επαναστατώ ενάντια στη δομή, στο νόμο, στον εξαναγκασμό, είναι σαν να επαναστατώ ενάντια στην ιδέα που θέλει τη ζωγραφική «βασίλισσα του χορού», στην κορυφή της ιεραρχίας των μέσων παρέα με τη γλυπτική και στις τελευταίες θέσεις τις γραφικές τέχνες, τα καρτούν.

dan2

Δεν διάλεξα αυτό το στυλ ζωγραφικής, ήταν αποτέλεσμα μιας ζύμωσης δέκα χρόνων. Δεν μου άρεσε ο τρόπος που ζωγράφιζα, ήταν πραγματικά μέτριος κι έτσι ψάχνοντας να βρω κάτι άλλο δοκίμασα το σχέδιο, πρώτα σε χαρτί. Άρχισα να νιώθω πιο βολικά. Οι τεχνικές όμως που είχαμε διδαχθεί στο σχολείο τόσο στο σχέδιο όσο και στη ζωγραφική ή τη γλυπτική αποδείχθηκαν πολύ αργές για την επικαιρότητα, για τα γεγονότα που ξετυλίγονταν τριγύρω. Ήταν χρονοβόρες και χρειαζόμουν κάτι γρηγορότερο! Κάπως έτσι έφτασα στην τωρινή μορφή του σχεδίου μου. Δέκα χρόνια πριν τα σχέδιά μου ήταν μικρά και λίγα, ενώ τώρα γίνονται όλο και μεγαλύτερα, όλο και περισσότερα, μέσα σε όλο και μικρότερους χρόνους. Έτσι είναι η «αγορά» βλέπεις, σου ζητάει να παίξεις περισσότερους αγώνες τένις, περισσότερα ματς ποδοσφαίρου, μα εσύ έχεις το ίδιο σώμα, το ίδιο μυαλό και πρέπει να είσαι εφευρετικός για να αντεπεξέλθεις. Εγώ για παράδειγμα προσπαθώ να κάνω μεγαλύτερα και ισχυρότερα νοηματικά σχέδια.

dan3

Δεν είμαι ακτιβιστής, είμαι ένας σχολιαστής της καθημερινότητας με ακτιβιστικά στοιχεία στα σχέδιά του. Πολλές φορές αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την καλύτερη κατανόηση ενός ειδικού φαινόμενου, δεν με βλέπεις όμως στους δρόμους να διαδηλώνω. Δεν είμαι τέτοιο είδος χαρακτήρα, θα με χαρακτήριζα καλύτερα έναν «προμηθευτή σχεδίων». Αν ορίζω τον εαυτό μου ως «ακτιβιστή», τότε τι στο καλό κάνω εδώ στη Κέντρο Πολιτισμού του Ωνάση, σωστά; Γι’ αυτό λοιπόν δεν είμαι ακτιβιστής. Είμαι εδώ επειδή κάποιος μου παραχώρησε αυτό το φανταστικό χώρο και την ελευθερία να ζωγραφίσω ό,τι θέλω. Κι έτσι θα εκμεταλλευτώ μέχρι και το τελευταίο μέτρο για να σου πω κάτι!

Είμαι καλλιτέχνης με πολιτική ατζέντα, αλλά δεν θεωρώ τον εαυτό μου πολιτικοποιημένο. Με ενδιαφέρει η πολιτική και προσπαθώ πάντα να την κατανοώ μέσα από τη θέση μου. Κανένας στην Ελλάδα δεν έχει πρόβλημα με το κομμουνιστικό κόμμα, έτσι; Στη Ρουμανία το αντίστοιχο κόμμα ήταν εγκληματικό. Ενώ έχω αφήσει πίσω μου μια αριστερή δικτατορία, ο κόσμος των Τεχνών σήμερα τάσσεται «αριστερά». Είναι εξαιρετικά περίπλοκο για έναν καλλιτέχνη, κάποιον που δουλεύει με ιδέες, να «τοποθετήσει»  τον εαυτό του στον κόσμο. Υπό αυτή την έννοια είμαι πολιτικοποιημένος: προσπαθώ διαρκώς να κατανοήσω, να καταλάβω βαθύτερα, ακόμα και να «φιλοξενήσω» διαφορετικούς τρόπους σκέψης. Έχω φίλους που ανήκουν στην αριστερή πλευρά του πολιτικού φάσματος της χώρας μου, προσπαθώ μέσα από τα σχέδια μου να βγάζω κάποιο νόημα, αλλά πώς ορίζεται ένας πολιτικοποιημένος καλλιτέχνης; Προσπαθώ να απέχω από αυτόν τον χαρακτηρισμό γιατί δεν μπορώ να έχω την ευθύνη.

Όταν με προσκάλεσαν στην προηγούμενη – Βαλκανική – εκδοχή του φεστιβάλ τους είπα «Μα δεν είμαι Βαλκάνιος!». Είναι ένας πολιτικός ορισμός, κατασκευασμένος από κάποιον άλλον και διαφωνώ ρητά μαζί του, γιατί ενέχει ένα νόημα το οποίο αρνούμαι. Από τι καθορίζομαι λοιπόν; Με καθορίζει η γεωγραφία; Με καθορίζει η κοινωνική κλάση που έχω στη  χώρα μου; Με καθορίζει μήπως το ύψος μου; Τι είναι αυτό που με καθιστά Βαλκανικής ή Λατινοαμερικάνικης προέλευσης; Είναι το μέρος που μένω ή ο τρόπος που σκέφτομαι τα πράγματα; Η ταυτότητα είναι αποτέλεσμα συνειρμών και σε καμία περίπτωση δεν είναι μοναδική με την έννοια της μονάδας. Αυτή τη φορά είμαι καλεσμένος στην Λατινοαμερικάνικη εκδοχή του φεστιβάλ και πραγματικά δεν μπορώ να έχω ιδέα τι πραγματικά είναι η Λατινική Αμερική. Την έχω επισκεφθεί τρεις φορές μα δεν είναι αρκετές. Αυτό που εννοώ είναι πως ζω εδώ και είκοσι χρόνια σε μια πόλη της Ρουμανίας, μα δεν την ξέρω την πόλη. Ομοίως, η Αθήνα μοιάζει με χώρα και όχι με πόλη: μπορεί να περάσεις όλη σου τη ζωή εδώ και ποτέ να μην επισκεφθείς ορισμένα κομμάτια της. Είσαι Έλληνας; Είσαι μόνο Έλληνας; Αυτή ακριβώς είναι η ερώτηση που θέλει να θέσει το φεστιβάλ. Παράλληλα προσπαθεί να εδραιώσει μια σύνδεση μεταξύ των Βαλκανίων, της Λατινικής Αμερικής και της Κεντρικής Ευρώπης  μέσα από κοινά σημεία τους όπως τη δικτατορία και τη δημοκρατία, τον πλούτο και τη φτώχεια, τη μετάβαση.

Εδώ και τρεις ημέρες ζωγραφίζω δωρεάν σε κοινή θέα την πρόσοψη της Στέγης. Χθες είχε ένα σεμινάριο, πέρασαν πάνω από 100 άτομα από τον χώρο υποδοχής και δεν μου έριξε κανείς ούτε μία ματιά. Μερικές φορές είναι πολύ κουλ να σε αγνοούν, κανείς δεν νοιάζεται για σένα, κανείς δεν καταλαβαίνει αυτό που κάνεις κι αυτό είναι ό,τι πρέπει για να μείνεις «προσγειωμένος». Ο κόσμος δεν είναι εκπαιδευμένος, δεν ξέρει ότι μπορεί να συναντήσει την Τέχνη στα τζάμια. Δεν την βλέπει, είναι απλό! Έχει μάθει πως την Τέχνη την συναντά στις γκαλερί και θα τη δει μόνο εκεί. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι που καταλαβαίνουν! Ακόμα και χθες… Ζωγράφιζα το τζάμι κοντά στην περιοχή των καπνιστών. Είναι το ιδανικό κοινό: καπνίζουν και έχουν χρόνο. Τελικά, από τους είκοσι πρόσεξαν οι δύο, οι υπόλοιποι κάπνιζαν και μιλούσαν. Δεν είμαι νευριασμένος μαζί τους και δεν τους κρίνω, ίσως κι εγώ με τη σειρά μου να «καπνίζω» απέναντι σε άλλα θέματα, να μην τα βλέπω, να μην τα καταλαβαίνω.

Δεν σκέφτομαι από πριν τι θα σχεδιάσω. Αυτό είναι ελευθερία (δείχνοντας τη γυάλινη πρόσοψη)! Ήρθα εδώ χωρίς κάποιο πλάνο στο νου κι ακόμα και οι άνθρωποι που με κάλεσαν δεν μπορούσαν να φανταστούν το τελικό αποτέλεσμα και τη μορφή του. Συνήθως αντλώ θέματα από την επικαιρότητα, ακριβώς όπως κάνει κι ένας δημοσιογράφος, αλλά αυτή τη φορά λόγω του εξειδικευμένου θέματος αποφάσισα να επανασχεδιάσω κάποια γενικά σχέδια που «αγκαλιάζουν» το θέμα. Όσοι βλέπουν τα σχέδιά μου απευθείας «μιλούν» με την κατάσταση που περιγράφω, ενώ την ίδια στιγμή δεν περιμένω από κανένα να τα εγκρίνει. Αυτό είναι ελευθερία για μένα. Δεν μπορώ να σου δώσω κάποιο θεωρητικό ορισμό για την ελευθερία, γιατί πολύ απλά δεν είμαι θεωρητικός, είμαι χειρονάκτης ή, όπως σου είπα και πριν, είμαι ένας σχολιαστής. Τα σχέδια που βλέπεις πάνω στα τζάμια δεν είναι οι δικές μου ιστορίες∙ είναι οι δικές σου ιστορίες που εγώ μπορώ να απεικονίσω.

Τα σχέδιά μου φαίνονται σαν να έχουν σχεδιαστεί από κάποιον που δεν έχει γνώσεις πάνω στη ζωγραφική. Αυτό συμβαίνει γιατί θέλω και προσπαθώ να κρατάω τα επιτηδευμένα στοιχεία έξω από τα σχέδια μου. Φαίνεται σαν να μπορεί οποιοσδήποτε να τα σχεδιάσει και αυτό είναι το μήνυμα μου∙ ότι κατά κάποιο τρόπο ίσως μπορεί, αλλά θα πρέπει να βρει το δικό του τρόπο και τον δικό του τοίχο, τον δικό του καμβά για να το κάνει. Οι γνώσεις μας πάνω στην Τεχνολογία σταματούν στους υπολογιστές, έτσι δεν είναι; Αλλά παρ’ όλα αυτά τους χρησιμοποιούμε! Μπορούμε και τους χρησιμοποιούμε, όλοι μπορούν και τους χρησιμοποιούν. Έτσι συμβαίνει και με την Τέχνη, με τις παραστάσεις… Οι καλλιτέχνες πρέπει να στρώνουν το δρόμο και να θέσουν ως αποστολή τους τη δημιουργία μιας «γέφυρας». Να προσπαθήσουν να τραβήξουν τον κόσμο μέσα στις ιστορίες τους, όχι να τον προσβάλλουν. Να! Βλέπεις πώς έρχονται; (Κάποιος στέκεται και κοιτάει την ζωγραφισμένη πρόσοψη. Γέλια)

Το χιούμορ μας φέρνει κοντά, αλλά ταυτόχρονα μας δίνει χώρο και απόσταση για σκέψη. Είναι πολύ ενδιαφέρον υλικό, χωρίς αυτό θα τρελαινόμασταν και πραγματικά είναι τόσο εύκολο να τρελαθεί κανείς στις μέρες μας. Χρειαζόμαστε την απόσταση κι εγώ κατάφερα να τη βρω σε αυτού του είδους την έκφραση. Απέκτησα περισσότερη αυτοπεποίθηση μέσα από την επίδραση που έχει στους ανθρώπους. Χθες για παράδειγμα, ένας ψηλός μάτσο επόπτης του χώρου με πλησίασε και μου είπε ότι του άρεσε ένα σχέδιό μου για την Ελλάδα που έλεγε «Thank you for Democracy and the salad». Δεν θα περίμενες ποτέ ένα τύπο σαν κι αυτόν να σου πει κάτι τέτοιο. Μέσα από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν στα σχέδιά μου, συνθλίβονται όλα τα στερεότυπα. Αυτό κάνω λοιπόν, αυτή είναι η δουλειά μου, γκρεμίζω στερεότυπα!

Info: Τα σχέδια του Dan Perjovschi θα κοσμούν τη γυάλινη πρόσοψη της Στέγης Γραμμάτων & Τεχνών από τις 4 έως και τις 30 Νοεμβρίου, στα πλαίσια του Φεστιβάλ Transitions 2: Latin America.

Φωτογραφίες: Φωτεινή Χρίστη ©