Αν υπάρχει κάτι που είναι βέβαιο πως ενδιαφέρει τον σερ Antony Gormley στα 45 χρόνια της καλλιτεχνικής του διαδρομής, είναι σίγουρα η εμπλοκή και η σύνδεση του θεατή με το έργο του. Ο 69χρονος γλύπτης με σπουδές αρχαιολογίας, ανθρωπολογίας και ιστορίας της τέχνης, επιχειρεί κάθε φορά με τις ανθρωπόμορφες φιγούρες του να μας προκαλέσει να επανεξετάσουμε, να αμφισβητήσουμε και να επανατοποθετήσουμε τη σχέση μας με το ανθρώπινο σώμα, με το δικό μας σώμα, τη στάση του, την απραξία, την παρατήρηση, τη γέννηση, τη φθορά  και το θάνατο, για να ερμηνεύσουμε και να κατανοήσουμε εκ νέου τη μυστηριώδη ανθρώπινη φύση.

Οι ανθρώπινες φιγούρες του Gormley, από τις ακτογραμμές του Ηνωμένου Βασιλείου μέχρι τις στέγες του Μανχάταν αναγνωρίζονται από όλο τον κόσμο. Βραβευμένος το 1994 με το Turner Prize είναι ο δημιουργός ενός από τα πιο διάσημα σύγχρονα γλυπτά στον κόσμο, του περίφημου Angel of the North, του οποίου μια μακέτα σε ανθρώπινο μέγεθος πουλήθηκε το 2011 από τον οίκο Christie’s στο Λονδίνο για 3,4 εκατομμύρια λίρες Αγγλίας.

Ο Antony Gormley στη Δήλο

Ο Antony Gormley, ένας από τους πιο διάσημους γλύπτες του Ηνωμένου Βασιλείου, με τις βιωματικές εγκαταστάσεις του, το δικό του σώμα ως μοντέλο και τη θεωρία «το σώμα είναι ένας τόπος», αυτή τη φορά, -για πρώτη φορά στη μακραίωνη ιστορία του νησιού-, στήνει στη Δήλο μια έκθεση σύγχρονης τέχνης. Ο χαρακτηρισμός μοιάζει τετριμμένος, ο Gormley κάνει πολύ περισσότερα. Οι 29 ανθρώπινες μορφές, γλυπτικές εγκαταστάσεις σε ανθρώπινο μέγεθος, δε στέκουν απλώς αλλά ιχνηλατούν την ανθρώπινη παρουσία του παρελθόντος και του παρόντος, τη διαδρομή του περιηγητή-εξερευνητή επισκέπτη του νησιού, από το βραχώδες ακρωτήριο μέχρι την κορυφή του όρους Κύθνος, από τις στέρνες, τα μονοπάτια και τα σημάδια των εμπορικών καταστημάτων μέχρι το Αρχαιολογικό μουσείο.

Οι μορφές του Gormley δανείζονται το βλέμμα και το αίσθημα του επισκέπτη για τον τόπο, καθώς μοιάζουν να θαυμάζουν και να ταυτίζονται, να συμμερίζονται την απορία, την αναζήτηση, να αναστοχάζονται πάνω στην έννοια της φθοράς, της αέναης ύπαρξης και της σύνδεσής μας με  τα ερείπια. Το στοίχημα του καλλιτέχνη, είναι προφανώς το αίσθημα που θα δημιουργήσει στον επισκέπτη. Τα έργα του πρέπει να τα ανακαλύψεις, φανερώνονται και εξαφανίζονται στον γρανιτένιο αυτό βράχο του Αιγαίου, τους ιερούς του χώρους αλλά και τους χώρους, όπου άνθιζε το εμπόριο, λατρεύτηκαν παλιοί και νέοι θεοί, κρυμμένα σχεδόν μέσα στην αγορά, εκτεθειμένα στα στοιχεία της φύσης, ισορροπώντας στην άκρη του λιμανιού.

Η ιστορία της πρώτης έκθεσης έργων σύγχρονης τέχνης στη Δήλο

Το 2017, η διευθύντρια του ΝΕΟΝ και επιμελήτρια της έκθεσης Ελίνα Κουντούρη επισκέφθηκε τη Δήλο. Η ιδέα της ήταν πως σε ένα νησί γεμάτο μύθους, τελετές, θρησκείες, πολιτική πολυπολιτισμικότητα και εμπόριο, η σύνδεση με τα έργα του Gormley ήταν ιδανική.

«Το έργο μάς συνδέει με το χρόνο και τη φύση, με τον ριζοσπαστικό τρόπο του Gormley που εμπλέκει με σεβασμό το κοινό να αλληλεπιδρά με την τοπογραφία του νησιού, αλλά και να καθιερώνει μια σωματική και πνευματική σύνδεση με τη συλλογική μας μνήμη», σημειώνει η κ. Κουντούρη. Η ιδέα της υλοποιήθηκε με δυο χρόνια σκληρής δουλειάς και αρμονικής συνεργασίας.

Η ομάδα του ΝΕΟΝ, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων με τον έφορο Δ. Αθανασούλη μπορούν σήμερα να υπερηφανεύονται ότι σε ένα νησί με παγκόσμια αίγλη, κόσμημα της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς προσφέρουν την ευκαιρία στον επισκέπτη να διαβάσει το παρελθόν σε μια άλλη διάσταση και ένα άλλο επίπεδο, επισυνάπτοντας και την αδιαμεσολάβητη και προσωπική εμπειρία της σύνδεσής του με τη σύγχρονη τέχνη.

Ελίνα Κουντούρη – Antony Gormley, ο καλλιτέχνης και η επιμελήτρια του έργου

Τι μας είπε ο Antony Gormley ή η γνωριμία με έναν σπουδαίο άνθρωπο της τέχνης

Στη συνέντευξη τύπου μια μέρα πριν την επίσκεψή μας στη Δήλο, ο Antony Gormley μάς εντυπωσίασε πραγματικά με τη φιλοσοφημένη σκέψη, τη στοχαστική ματιά, το συναίσθημα που ανακαλεί χωρίς κανένα αισθητικό κόσμημα, την πνευματικότητα με την οποία διαχειρίζεται το έργο του σε έναν τόπο που έχει μελετήσει σχολαστικά και βαθιά. Η παρουσία του και ο σεβασμός του απέναντι στο χώρο, τη φύση, το χρόνο και την ιστορία του, λειτούργησαν σαν υπενθύμιση του πνευματικού ρόλου ενός καλλιτέχνη σήμερα, όταν βρίσκεται σε διαρκή αναζήτηση της ανοιχτής ερμηνείας του έργου του ως αντικειμένου διαρκούς επαναδιαπραγμάτευσης.

Ο Gormley θεωρεί τη δυνατότητα να δημιουργήσει σύγχρονα έργα και να μπει σε μια συνομιλία με τη γεωλογία και την ιστορία ενός τόπου μοναδική, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για τη Δήλο. Λάτρης των Κυκλάδων, έφτασε στη Δήλο πρώτη φορά μια καλοκαιρινή μέρα του Αυγούστου, σε ένα τοπίο ξερό, άνυδρο, έφτασε πάλι ξανά πριν από λίγο καιρό στο ανοιξιάτικο τοπίο της, σε ένα «κήπο ολάνθιστο», όπως ανέφερε, για να περιδιαβεί, συγκλονισμένος από το φως του, σε έναν τόπο στον οποίο η ιστορία είναι διαρκώς παρούσα και να κάνει το δικό του προσωπικό ταξίδι στην ατμόσφαιρα του νησιού που μοιάζει να έχει υλική υπόσταση. Τα 29 έργα μπορεί κάποιος να τα διαβάσει και ως «στάσεις» μιας διαδρομής στα πολλά και πλούσια στρώματα της ιστορίας του νησιού.

«Πάντα λάτρευα τις Κυκλάδες και όλο αυτό τον πλούτο που συναντάμε, στις διάφορες περιόδους της ιστορίας. Την ομορφιά και την απλότητα τις συναντάμε και μέσα στο αρχαιολογικό μουσείο της Δήλου, όπου μέσα σε ένα απέριττο περιβάλλον διασταυρωνόμαστε με αφηγήσεις μέσα στην κατανυκτική σιωπή των ακέφαλων αγαλμάτων που εκτείνονται παντού, που στέκονται με τεράστια αξιοπρέπεια. Είναι η ανθρώπινη ιστορία στη Δήλο αυτή που βλέπουμε και δεν ερχόμαστε να μιμηθούμε τη συνέχεια αυτής της εικόνας», λέει ο Gormley.

«Κάνω με αυτή τη δουλειά νύξεις, “διεγείρω” με έναν τρόπο το χώρο της αρχαιότητας για να μας βοηθήσει ενδεχομένως να αισθανθούμε τη δική μας σχέση με τη ζωή, το παρελθόν και το περιβάλλον. Αυτή είναι η διαφορά και η διαστολή την οποία θα δείτε ανάμεσα στα αρχαία γλυπτά και τις δικές μου εγκαταστάσεις. Ουσιαστικά πρόκειται για μια μετατόπιση του θεατή. Από την αναπαράσταση των εν τάξει δεδομένων εικόνων και τις ιεραρχικές σχέσεις που υπάρχουν, στις οποίες το υποκείμενο  μέσω της αρχαίας τέχνης υπηρετεί ουσιαστικά τις προϋπάρχουσες δομές της κοινωνίας, φτάνουμε στο σύγχρονο έργο, όπου ο επισκέπτης γίνεται ουσιαστικά το υποκείμενο, το οποίο μέσω αυτής της εγκατάστασης αυτής θα σκεφτεί εκ νέου ποια είναι η θέση του στο χώρο, τη φύση, το χρόνο και την ιστορία».

Καπέλο, αθλητικά παπούτσια, νερό και ανοιχτό μυαλό

Η τέχνη την οποία συνάντησε ο Gormley στη Δήλο και προϋπήρχε για αιώνες απεικόνιζε μια ποικιλία επανα-αποδόσεων των ανθρωπίνων δυσκολιών και των ανθρωπίνων επιτευγμάτων πάνω σε δεδομένες ιστορίες, αφηγήσεις που ήταν κοινά αποδεκτές. Αυτό που ζητά, είναι να αισθανθούμε και να προσεγγίσουμε το έργο του με ανοιχτό μυαλό, να δούμε τι είναι αυτό το πείραμα που κάνει και τι μπορεί να αποφέρει. «Είναι εξαιρετικά σημαντικό νομίζω να αισθανθείτε αυτή την τεράστια διάκριση που υπάρχει ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη που δημιούργησα εγώ εκεί και την αρχαία τέχνη που βρήκα επιτόπου», αναφέρει. «Το δικό μου έργο αποκτά νόημα ως τρόπος συνδιαλλαγής και συζήτησης με το θεατή και ανάλογα με το νόημα που θα του δώσει ο θεατής, μπορεί να αποκτήσει και σημασία. Δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι έχει οποιαδήποτε αξία το έργο μου παρά μόνο αν φτάσει να μπει στη διαδικασία αντίληψης του θεατή.

«Δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι έχει οποιαδήποτε αξία το έργο μου παρά μόνο αν φτάσει να μπει στη διαδικασία αντίληψης του θεατή»

Η δουλειά μου δεν διατρανώνει και δεν προβάλλει βεβαιότητες, θέτει μόνο ερωτήματα: τι είναι η ζωή, τι είναι το σώμα, ποια είναι η σχέση του σώματος και του πνεύματος, ποια είναι η σχέση μεταξύ δυο σωμάτων και τι είδους είναι εκείνο το περιβάλλον που τους επιτρέπει να επιβιώσουν και ενδεχομένως να ευημερήσουν. Έτσι λοιπόν υπάρχουν μόνο ερωτήσεις, η δουλειά μου είναι ανοιχτή πρόσκληση σε έναν αναστοχασμό επάνω σε όλα αυτά τα θεμελιώδη ζητήματα».

Οι γλυπτές ανθρώπινες φιγούρες του Gormley, είναι οι νέοι «κάτοικοι» της Δήλου. Στα ρηχά του λιμανιού, στα δωμάτια της Συνοικίας του Θεάτρου, στην είσοδο του Σταδίου, στην Αγορά των Κομπεταλιαστών, στο λόφο του Κύθνου, πάνω από τα ακίνητα νερά μιας στέρνας ξαναγράφουν την ανθρώπινη ιστορία, όπως διαδραματίστηκε σε αυτό τον τόπο. Έχουν να πουν ιστορίες επιβίωσης και καταστροφών, ιστορίες λατρείας και ύβρεως, ιστορίες εξουσίας, κυριαρχίας και εμπορίου. Οι νέοι«φρουροί» της Δήλου ανοίγουν ένα μονοπάτι σε ένα πολύ προσωπικό ταξίδι ανάγνωσης, όχι μόνο του περιβάλλοντος και της ιστορίας αλλά και του χρόνου.

Στις Κυκλάδες, ο άνεμος και το αλάτι, ο ήλιος, η θάλασσα και η υγρασία της νύχτας διαβρώνουν τα σιδερένια γλυπτά του Gormley και η ιστορία της φθοράς τους έχει να πει πολλά για τη φύση του ανθρώπου, το αναπόδραστο τέλος, το θάνατο της ύλης. Γράφουν την ιστορία του ανυπεράσπιστου γυμνού σώματος δίπλα στο κλέος, την αρμονία και την αθανασία των αρχαίων ευρημάτων. Ο Gormley κάνει μια δήλωση με το έργο του: αυτός ο τόπος ανήκε και ανήκει πάντα στον άνθρωπο. Ανήκει σε όλους. Θεούς, ήρωες και θνητούς.

Info:

Ο αρχαιολογικός χώρος της Δήλου φιλοξενεί φέτος για πρώτη φορά έκθεση σύγχρονης γλυπτικής τέχνης από τον Βρετανό καλλιτέχνη Antony Gormley, προϊόν σύμπραξης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και του ΝΕΟΝ.

Από τις 2 Μαΐου έως 31 Οκτωβρίου 2019, οι ανθρωπόμορφες γλυπτικές εγκαταστάσεις του θα «επαναποικίσουν» το νησί της Δήλου μετά από χιλιάδες χρόνια, στο πλαίσιο της έκθεσης SIGHT.

Η επιμέλεια είναι της Ελίνας Κουντούρη, Διευθύντριας του ΝΕΟΝ και της Iwona Blazwick, OBE, Διευθύντριας της Whitechapel Gallery του Λονδίνου.