Είχαν οι αρχαίοι Έλληνες υπηρέτριες-ρομπότ; Είχαν κατασκευάσει αυτοκίνητα; Υπήρχε κινηματογράφος; Αυτόματο ξυπνητήρι; Υπολογιστής; Υπήρχαν, και είναι κάτι που ποτέ δεν μάθαμε στην ιστορία και στα κείμενα που διδαχθήκαμε στο σχολείο.

Στο όμορφο νεοκλασικό της Αποστόλου Παύλου στο Θησείο, όπου στεγάζεται το παράρτημα του Μουσείου Ηρακλειδών, φιλοξενείται μέχρι τον Γενάρη η έκθεση «Οι σημαντικότερες εφευρέσεις των αρχαίων Ελλήνων» με τριάντα πέντε από τα συνολικά 350 εκθέματα του Μουσείου Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας. Πρόκειται για εφευρέσεις των αρχαίων Ελλήνων με σκοπό να διευκολύνουν, να ομορφαίνουν και να εξελίσσουν τη ζωή τους και τις επιστήμες. Ιδρυτής του μουσείου, που εδρεύει στο Κατάκολο, είναι ο Κώστας Κοτσανάς, εκπαιδευτικός, που έχει αφιερώσει ουσιαστικά όλη του τη ζωή στην έρευνα και την ανακατασκευή των εφευρέσεων. Μου εξηγεί πώς ξεκίνησε: «Όταν ήμουν φοιτητής στη σχολή μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών είχα μια τυχαία συζήτηση με τον καθηγητή μου Ανδρέα Δημαρόγκωνα για τους αυτόματους τροχούς τον Αριστοτέλη. Έτσι μου δόθηκε το έναυσμα για να ξεκινήσω το ταξίδι στην αρχαία ελληνική τεχνολογία». Όλα τα αντικείμενα έχουν επεξηγηματικές περιγραφές με αναφορά σε πηγές. «Όλα αυτά τα αντικείμενα έχουν λειτουργήσει στην αρχαιότητα. Περιγράφονται με λεπτομέρειες και ακριβείς διαστάσεις στα αρχαία συγγράμματα. Για μερικά μάλιστα, όπως για τα κινητά θέατρα που βλέπουμε στην έκθεση, έχουν γραφτεί ολόκληρα βιβλία. Ανατρέχω στο πρωτότυπο ή και στα μεταφρασμένα κείμενα της αρχαίας ελληνικής, λατινικής και αραβικής γραμματείας, σε αγγειογραφικές πληροφορίες και στα ελάχιστα ευρήματα. Το πιο σημαντικό κομμάτι της δουλειάς μου είναι η έρευνα και η μελέτη και ακολουθούν ο σχεδιασμός και ανακατασκευή, με πρώτη ύλη κυρίως το ξύλο και το μέταλλο».

_EZN5936_view
Κώστας Κοτσανάς, εκπαιδευτικός & ιδρυτής του Μουσείου Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας

Σε μια ξενάγηση μιας περίπου ώρας βλέπουμε μεταξύ άλλων έναν κομψό οινοχόο που αναμιγνύει το κρασί με το νερό, αλλά και την κούπα του Πυθαγόρα που κάνει πράξη το “παν μέτρον άριστον”: Αν βάλεις κρασί πάνω από το προβλεπόμενο όριο, τότε θα χυθεί ολόκληρο! Ανακαλύπτουμε το τέχνασμα που έκανε τις πύλες του ναού να ανοίγουν αυτόματα μετά την πετυχημένη θυσία. Στο χώρο δεσπόζει η αυτόματη θεραπαινίδα του Φίλωνος: Μια υπηρέτρια-ρομπότ του 3ου αι. π.Χ. που σερβίρει οίνο και νερό, επίσης στη σωστή δοσολογία. Λίγο πιο κάτω βλέπουμε ένα ανυψωτικό μηχάνημα που βοηθά να σηκώσουμε δεκάδες κιλά, μια πυροσβεστική αντλία κι έναν πολυβόλο καταπέλτη. Πολλές από τις εφευρέσεις βασίζονται στη δύναμη του νερού: Το ξυπνητήρι ακριβείας του Πλάτωνος με τα κεραμικά δοχεία και το υδραυλικό ρολόι με κτύπους του Αρχιμήδη με τα μάτια του προσωπείου να αλλάζουν χρώμα κάθε ώρα που περνά. Ένα κινητό κουκλοθέατρο και το αυτόματο σταθερό θέατρο του Ήρωνος, δηλαδή ο πρώτος κινηματογράφος, εκτίθενται σε πραγματικό μέγεθος. Με δείκτες τον ήλιο και τη σελήνη λειτουργούσε ο μηχανισμός των Αντικυθήρων, ένας υπολογιστής, ουσιαστικά, από τον οποίον οι αρχαίοι αντλούσαν πληροφορίες κυρίως για αστρονομικά και ημερολογιακά γεγονότα.

_EZN5793_copy_1600x1068
Διαδραστική ξενάγηση στο Μουσείο Ηρακλειδών

Εκτός από το Μουσείο αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, στο Κατάκολο λειτουργεί επίσης το Μουσείο Αρχαίων Μουσικών Οργάνων και Παιχνιδιών, ενώ στην αρχαία Ολυμπία βρίσκεται το Μουσείο Αρχιμήδη, τα οποία λειτουργούν εθελοντικά, με ελεύθερη είσοδο και δωρεάν ξενάγηση σε μεμονωμένους επισκέπτες ή και σχολικές ομάδες.

Παράλληλα, 50 εκθέματα αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας βρίσκονται από τον Ιούνιο στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ υπό την αιγίδα του Κέντρου ελληνικών σπουδών. Επίσης γίνονται περιοδεύουσες εκθέσεις, όπως αυτή στο Μουσείο Ηρακλειδών και στην ΔΕΘ μέχρι τον Γενάρη. Στα Τρίκαλα, στα πλαίσια του καινοτόμου προγράμματος “Λεωφορείο χωρίς οδηγό” θα εκτεθεί “Το αυτοκίνητο στην αρχαία Ελλάδα – από τους τροχούς του Ηφαίστου μέχρι το αυτοπλοηγούμενο του Ήρωνος”, ενώ από τις 12 Οκτωβρίου εκθέματα αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας ταξιδεύουν στη Χάγη, τη Βιέννη και τη Βασιλεία.

_EZN5807_copy_1600x1068
Ο αστρολάβος του Πτολεμαίου

«Σκοπός του μουσείου και των εκθέσεων είναι να αναδειχθεί η σχετικά άγνωστη πτυχή του αρχαιοελληνικού πολιτισμού και της τεχνολογίας και να δείξουμε ότι η τεχνολογία των αρχαίων Ελλήνων, λίγο πριν το τέλος του αρχαίου ελληνικού κόσμου είναι συγκλονιστικά όμοια με τις απαρχές της σημερινής τεχνολογίας. Από τη μηχανή του αυτοκινήτου με τα γρανάζια, τους οδοντωτούς τροχούς, τους υδραυλικούς ελεγκτές και τις βαλβίδες, μέχρι το ρομπότ του Φίλωνα, τον κινηματογράφο κλπ, διαπιστώνουμε ότι οι αρχαίοι είχαν ανακαλύψει πολύπλοκους μηχανισμούς – παρακαταθήκη για το δυτικό τεχνολογικό πολιτισμό που τα επανάκτησε μετά από 1500 χρόνια πολιτιστικής ωρίμανσης. Όλοι γνωρίζουν τον Ντα Βίντσι, αλλά δεν έχουν ακούσει για τον Κτησίβιο ή τον Φίλωνα, απ’ όπου εμπνεύστηκαν οι επόμενοι. Σε μια δύσκολη περίοδο για τη χώρα μας, βλέπουμε λοιπόν ότι τελικά ο δυτικός πολιτισμός χρωστάει στους Έλληνες πολλά περισσότερα από ότι νομίζουμε».

Η έκθεση στο Μουσείο Ηρακλειδών, που έχει τεθεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, εμπλουτίστηκε πρόσφατα με δυο νέα εκθέματα –τον περιστρεφόμενο φθεγγόμενο «μελαγκόρυφο» και το «μαγικό χορό»–, αλλά και μια νέα φωτογραφική ενότητα όπου η φωτογράφος Ανθή Ξενάκη απαθανατίζει την τεχνολογία του 6ου π.Χ. αιώνα στα αρχαία εργαστήρια επεξεργασίας μεταλλεύματος του Λαυρίου.

_EZN5896_copy_1600x1068
Το αυτόματο σπονδείο με κερματοδέκτη (ο πρώτος αυτόματος πωλητής στην ιστορία) και το αυτόματο άνοιγμα των θυρών του ναού μετά τη θυσία

Σε αυτά όπως και σε πολλά από τα εκθέματα φαίνεται να κρύβεται μια μαγεία: Οι φιγούρες που χορεύουν στο μαγικό κουτί, το πουλί που κελαηδά μαγικά, η κρήνη απ’ την οποία ξεπηδά μαγικά το νερό… «Είναι μια μαγεία που κρύβει φυσική», χαμογελά ο κ. Κοτσανάς. «Βλέπουμε όλες τις αρχές των επιστημών: αισθητική αγωγή, μαθηματικά, μουσική, φυσική, ιστορία, μηχανική… Οι αρχαίοι είχαν τις ίδιες ανάγκες με μας, απλά τις κάλυπταν με διαφορετικό τρόπο. Αντί για ηλεκτρισμό είχαν τη ρομποτική και τους αυτοματισμούς. Ό,τι και αν σκεφτούμε, γινόταν και στην αρχαία Ελλάδα. Όλοι έχουμε την εντύπωση ότι η τεχνολογική εξέλιξη είχε μια αύξουσα καμπύλη με μόνη στασιμότητα στον μεσαίωνα. Υπήρξε όμως αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας τον 3ο και 4ο αι. και μετά πτώση, οπισθοχώρηση, ώσπου το 1500 μ.Χ. φτάσαμε στο ίδιο επίπεδο με πριν».

Σε τι οφειλόταν αυτή η μεγάλη πρόοδος του 3ου κι 4ου αιώνα και πώς ανακόπηκε η πορεία της; «Πιστεύω ότι η πρόοδος οφείλεται στον Αριστοτέλη που εμπότισε το πνεύμα του Αλέξανδρου ώστε να είναι καινοτόμο, φιλοπερίεργο, να αγαπά τις επιστήμες και να θέλει να τις εφαρμόσει ακόμα και στις εκστρατείες, όπου έπαιρνε μαζί του αστρονόμους, πολεοδόμους, φυσιοδίφες. Γνώριζε ότι όποιος έχει την επιστήμη και την τεχνολογία έχει πλεονέκτημα στον πόλεμο και αλλού. Το ίδιο και οι διάδοχοί του. Οι Πτολεμαίοι έχτισαν κι αυτοί μουσείο, πολυτεχνείο με την περίφημη βιβλιοθήκη, κι έκαναν τεράστια πρόοδο. Φανταστείτε ότι βάσει διατάγματος αφαιρούσαν τα συγγράμματα απ’ όποιο πλοίο προσέγγιζε την Αλεξάνδρεια, τα αντέγραφαν και τα επέστρεφαν. Αυτό βέβαια οδήγησε στην απαγόρευση εξαγωγής παπύρου, ώστε οι άλλοι να μην έχουν μέσο μεταφοράς πληροφορίας, που με τη σειρά της οδήγησε στην ανακάλυψη της περγαμηνής. Ενισχυτικός παράγοντας ήταν ότι η φαραωνική Αίγυπτος δεν υπήρξε δουλοκτητική, κι έτσι έπρεπε να υπάρχουν μηχανές κι αυτοματισμοί στη θέση των ανθρώπων. Οι επόμενοι όμως δεν ακολούθησαν αυτό το πνεύμα και δεν στάθηκαν στο ύψος των πρώτων φωτισμένων Πτολεμαίων. Επιπλέον οι οικονομικο-πολιτικές συνθήκες, το ρωμαϊκό δουλοκτητικό σύστημα και οι θρησκευτικοί φανατισμοί οδήγησαν στο να χαθούν 1500 χρόνια τεχνολογικής εξέλιξης».

Αναπληρώνοντας τον χαμένο χρόνο λοιπόν ταξιδεύουμε σε μια ιστορία λιγότερο γνωστή, βλέποντας εκπληκτικά χρηστικά αντικείμενα, για να διαπιστώσουμε ότι η εφευρετικότητα είναι ζήτημα φιλομάθειας, περιέργειας ή και χιούμορ, και όχι απαραίτητα υλικών μέσων.

Info:
Το Μουσείο Ηρακλειδών διοργανώνει σειρά ξεναγήσεων στην έκθεση «Οι σημαντικότερες εφευρέσεις των αρχαίων Ελλήνων» σε συνεργασία με τον επιμελητή της έκθεσης Κώστα Κοτσανά.
Πληροφορίες-Κρατήσεις: Καθημερινά & σαββατοκύριακο 10:00-18:00, T: +302110126486 / E: [email protected]