Προτού αφήσει οριστικά το υπέροχο υπόγειο του Ωδείου Αθηνών, όπου φιλοξενείται μέχρι να ολοκληρωθεί η ανακατασκευή του πρώην εργοστασίου Φιξ, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης παρουσιάζει τη μεγάλη ομαδική έκθεση με τίτλο «Εκ Νέου: Μία Νέα Γενιά Ελλήνων Καλλιτεχνών» που επιμελήθηκαν τρεις γυναίκες – Δάφνη Βιτάλη, Δάφνη Δραγώνα και Τίνα Πανδή.

Η έκθεση διερευνά τις εικαστικές δυνατότητες και τα πεδία ενασχόλησης των καλλιτεχνών που γεννήθηκαν τη δεκαετία του ’80. Το εγχείρημα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι δεν είναι μόνο υγιές αλλά και ζητούμενο να σκύψει με έγνοια και φροντίδα το ελληνικό κατεστημένο στην ανερχόμενη γενιά καλλιτεχνών του. Αν και αναφέρεται στην εκθεσιακή πολιτική του, ο στόχος του μουσείου «να αναδείξει τις πιο ζωντανές και προωθημένες καλλιτεχνικές δυνάμεις και αναζητήσεις του τόπου, δίνοντας ταυτόχρονα την δυνατότητα δημιουργίας νέων έργων» μάλλον υλοποιείται τώρα για πρώτη φορά. Εδώ και 14 έτη, από το 2000, ήμασταν μάρτυρες είτε προσωπικών εκθέσεων από εδραιωμένους καλλιτέχνες της Ελλάδας και του εξωτερικού που δεν ενέχουν ρίσκο είτε ομαδικών εκθέσεων από έναν μικρό αριθμό καλλιτεχνών αναμφιβόλως του αμέσου κύκλου των επιμελητών. Η πραγματικότητα έδειχνε ότι πολλοί από τους νέους καλλιτέχνες που ανέρχονται την πυραμίδα της τέχνης στην Ελλάδα δεν είχαν επισημανθεί δεόντως από τους μηχανισμούς του ΕΜΣΤ. Προσφάτως το ΕΜΣΤ για πρώτη φορά έκανε ένα μεγάλο βήμα προς την σωστή κατεύθυνση, απευθύνοντας ανοιχτή πρόσκληση στην εικαστική κοινότητα σε μία προσπάθεια χαρτογράφησης της νέας γενιάς καλλιτεχνών. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα ντοσιέ 1000 περίπου προτάσεων, από το οποίο επιλέγησαν 34 πρωτοεμφανιζόμενοι καλλιτέχνες και 3 νέες καλλιτεχνικές ομάδες. Τέτοια πρακτική συστηματικής ενημέρωσης και προσεκτικής παρακολούθησης της σύγχρονης καλλιτεχνικής σκηνής από τους επιμελητές του ΕΜΣΤ είναι αξιέπαινη και αξίζει συνέχισης, καθώς μόνον έτσι μπορεί να διατηρήσει το ΕΜΣΤ την απαραίτητη επαφή με την σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία.

Έργο της Ράνιας Μπέλλου από την έκθεση στο ΕΜΣΤ. © Μεγακλής Ρογκάκος, 2013

Η έκθεση «Εκ νέου» παρουσιάζει 60 έργα –βίντεο, εγκαταστάσεις, ζωγραφική, σχέδια και περφόρμανς– εκ των οποίων τα 27 αποτελούν νέες καλλιτεχνικές προτάσεις. Η ανακοίνωση του ΕΜΣΤ αναφέρει ότι: «Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες ανοίγονται σε νέα διεπιστημονικά και διακαλλιτεχνικά πεδία, προκειμένου να προσεγγίσουν εκ νέου υλικά, έννοιες και καλλιτεχνικές πρακτικές σε περιόδους κρίσης και οικονομικής ύφεσης. Σχολιάζουν κριτικά τη σύγχρονη πολιτικο-οικονομική πραγματικότητα, αναμετρώνται με την πρόσφατη ιστορία, επαναφέρουν ζητήματα απεικόνισης συμβόλων και μνημείων της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Συγκροτούν ανοιχτές και αμφίσημες αφηγήσεις που συχνά εκκινούν από προσωπικές εμπειρίες και βιώματα. Αξιοποιούν ως πρώτη ύλη την ψηφιακή τεχνολογία και διερευνούν την κουλτούρα του Διαδικτύου εξετάζοντας με κριτική ματιά το ρόλο τους. Εκπρόσωποι μίας γενιάς που διαμορφώθηκε με (και από) την άυλη ψηφιακή τεχνολογία, γαλουχήθηκαν με την νέα συνείδηση της συν-δημιουργίας, της συνεργασίας, της διάχυσης της πληροφορίας και της γνώσης. Δημιουργούν συμμετοχικές κοινότητες, διερευνούν σύγχρονα ζητήματα που σχετίζονται με τις νέες συνθήκες οικονομίας και παραγωγής, την εργασία, τη βιωσιμότητα, την αυτονομία και τους εναλλακτικούς τρόπους διαβίωσης.»

Εάν τα παραπάνω ισχύουν, τότε, έστω και σε μέρος της, η έκθεση αποτελεί ενεργό μέρος του σύγχρονου δημιουργικού γίγνεσθαι και είναι επομένως απαραίτητη. Αυτό, όμως, θα το κρίνουν οι επισκέπτες και τελικά ο χρόνος.

Τα 60 έργα που επιλέγησαν από 1000 περίπου προτάσεις διαχωρίζουν εν γένει την θέση τους από παρελθοντικές πρακτικές και εικαστικές προσεγγίσεις και φανερώνουν μία τάση αυτοαναφορικότητας που αντλεί έμπνευση κυρίως από προσωπικά βιώματα και ορέξεις των δημιουργών. Αν και είναι ίδιον της σύγχρονης τέχνης, η αυτοαναφορικότητα δεν είναι πάντα αναγκαία ή ωφέλιμη. Μπορεί να επικοινωνηθεί επιτυχώς εφόσον διαπιστωθεί ένας γόνιμος διάλογος ανάμεσα στο εκτιθέμενο έργο και το σύγχρονο γίγνεσθαι, μία ποιότητα που επιτυγχάνει η πλειοψηφία των συμμετεχόντων εργών της έκθεσης. Σε κάθε περίπτωση, ευκταίο θα ήταν τα θέματα που παρουσιάζουν οι καλλιτέχνες να αφορούν και να εμπνέουν το κοινό, και τα έργα να επιδεικνύουν παρουσιαστική δύναμη και αντοχή στον χρόνο ή τη μνήμη.

Έργο του Πέτρου Μώρη από την έκθεση στο ΕΜΣΤ. © Μεγακλής Ρογκάκος, 2013

Δεδομένου του όγκου των προτάσεων, η σύλληψη και οργάνωση της έκθεσης οπωσδήποτε αποτέλεσε πρόκληση για τις τρεις επιμελήτριες στην οποία ανταπεξήλθαν επιτυχώς. Η έκθεση αναδεικνύει την καλλιτεχνική δυναμική που τώρα διαμορφώνεται στην Ελλάδα και προβάλλει την ελληνική καλλιτεχνική προοπτική στο μέλλον. Πρέπει, όμως, να αναρωτηθούμε, μπορούν οι καλλιτέχνες και τα έργα της εν λόγω έκθεσης να σταθούν στον ορίζοντα ενός διεθνούς καλλιτεχνικού περιβάλλοντος ή έχουν εκ προοιμίου καταδικασθεί αποκλειστικώς σε εγχώρια κατανάλωση; Κατά την γνώμη μου υπάρχει ελπίδα για το πρώτο, γιατί πολλά έργα πραγματικά αξίζουν, όπως ενδεικτικά από τους Ράνια Μπέλλου, Μαρία Τσάγκαρη, Ιωάννα Ξημέρη, και Πέτρο Μώρη. Σε αυτήν την περίπτωση οφείλει το ίδιο το μουσείο να υποστηρίξει την προώθηση αυτών των έργων στο εξωτερικό.

Σε καιρούς αλλαγής, όπου η πραγματικότητα αποδομείται, οι πρακτικές ξαναδοκιμάζονται, οι πειραματισμοί και οι αμφιβολίες τίθενται στο κέντρο αναζήτησης μίας καλλιτεχνικής ταυτότητας, φαίνεται πως η παρουσίαση της νέας γενιάς Ελλήνων καλλιτεχνών σηματοδοτεί με τον καλύτερο τρόπο την έναρξη του νέου κεφαλαίου του ΕΜΣΤ.

Η έκθεση «Εκ Νέου: Μία Νέα Γενιά Ελλήνων Καλλιτεχνών» φιλοξενείται στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης από τις 24 Οκτωβρίου 2013 έως τις 2 Μαρτίου 2014.

Η κεντρική φωτογραφία αποτελεί λεπτομέρεια από έργο της Ιωάννας Ξημέρη. © Μεγακλής Ρογκάκος, 2013

© Μεγακλής Ρογκάκος, 2013