Μισάνθρωπος, φριχτή αντισημίτης, αγενής, προσβλητική, ομοφυλόφιλη και ταυτόχρονα μισογύνης, αλκοολική, ήταν μερικοί μονάχα από τους χαρακτηρισμούς που συχνά αποδίδονταν στην Πατρίσια Χάισμιθ (1921-1995). Αυτά όμως τροφοδοτούσαν ένα μύθο που αφορούσε την ιδιωτική της ζωή, γιατί η συγγραφική της καριέρα υπήρξε λαμπρή, ενώ τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά της έγιναν το απόλυτο μέτρο σύγκρισης για το ψυχολογικό θρίλερ στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα και αποτέλεσαν έμπνευση για πολλές κινηματογραφικές ταινίες από σπουδαίους σκηνοθέτες. Με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννηση της Τεξανής συγγραφέως, αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στις κορυφαίες στιγμές της εργογραφίας της.

Με το μόλις πρώτο της έργο, το μυθιστόρημα Ξένοι στο Τρένο (1948), η Χάισμιθ απέκτησε σχεδόν στιγμιαία φήμη, ιδιαίτερα όταν δύο χρόνια αργότερα ο Άλφρεντ Χίτσκοκ επέλεξε να μεταφέρει το βιβλίο της στον κινηματογράφο σε σενάριο του Ρέιμοντ Τσάντλερ. Το αμέσως επόμενο μυθιστόρημα Η Τιμή του Άλατος (1952), η Χάισμιθ το εξέδωσε με το ψευδώνυμο Κλερ Μόργκαν, κι αυτό διότι είχε σαν θέμα του μια «παράνομη» λεσβιακή σχέση. Χρειάστηκε να περάσουν 38 χρόνια ώστε το μυθιστόρημα να κυκλοφορήσει ανοιχτά με το όνομά της και τον καινούριο τίτλο Κάρολ, το οποίο επίσης μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 2015. Σημαντικός σταθμός στην καριέρα της είναι και Τα Δύο Πρόσωπα του Ιανουαρίου (1964) άλλο ένα θρίλερ γύρω από ένα ερωτικό τρίγωνο που εκτυλίσσεται στην Ελλάδα.

Όμως το σημαντικότερο επίτευγμά της βεβαίως είναι η πενταλογία του Ρίπλεϊ: Ο Ταλαντούχος Κύριος Ρίπλεϊ (1955), Ο Ρίπλεϊ κάτω από το Χώμα (1970), Το Παιχνίδι του Ρίπλεϊ (1974), Το Αγόρι που Ακολουθούσε τον Ρίπλεϊ (1980) και Ο Ρίπλεϊ σε Βαθιά Νερά (1991). Αρκετά από τα μυθιστορήματα της πενταλογίας μεταφέρθηκαν επανειλημμένα στον κινηματογράφο σε διαφορετικές γλώσσες από σκηνοθέτες όπως ο Άντονι Μινγκέλα, ο Βιμ Βέντερς, η Λιλιάνα Καβάνι και ο Αντρέ Κλεμόν. Πρωταγωνιστής είναι ο ευφυής, χαρισματικός αλλά κοινωνιοπαθής Τομ Ρίπλεϊ, ο οποίος έχει το σπάνιο χάρισμα να είναι ταυτόχρονα γοητευτικός και συμπαθής αλλά και αδίστακτος που με ευκολία μπορεί να σκοτώσει, να εξαπατήσει και να εκβιάσει προκειμένου να επιτύχει τους στόχους του, στόχοι οι οποίοι σχετίζονται με την κοινωνική ανέλιξη και διατήρηση ενός εκλεπτυσμένου όσο και ακριβού τρόπου ζωής.

Το μυθοπλαστικό σύμπαν της Χάισμιθ βασίζεται σε μια ηθική κινούμενη άμμο. Οι βαθύτατα ελαττωματικοί έως και αρνητικοί χαρακτήρες μπλέκονται σε αυτό τον ηθικό βούρκο και με κάθε τους προσπάθεια να ξεφύγουν βυθίζονται όλο και πιο βαθιά. Έτσι, μια διάσταση απελπισίας τελικά επικαλύπτει τις επιλογές τους. Ο κόσμος, όπως τον αντιλαμβάνεται η Χάισμιθ, είναι αδιόρθωτα κυνικός, με τους ανθρώπους να χωρίζονται σε θύτες και θύματα, σε δεξιοτέχνες της χειραγώγησης και σε αφελείς, με την καλοσύνη και τις καλές προθέσεις συνήθως να συνθλίβονται.

Το σκηνικό πολλών βιβλίων της είναι συνήθως η Ευρώπη, κυρίως η Ιταλία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Βρετανία, η Ελλάδα, με την ίδια άλλωστε να ζει το μεγαλύτερο διάστημα της ενήλικης ζωής της στην Ευρώπη. Όσα εκ των έργων της δεν εκτυλίσσονται στην Ευρώπη εκτυλίσσονται συνήθως στη Νέα Υόρκη, στην οποία η Χάισμιθ μεγάλωσε και έκανε τα πρώτα επαγγελματικά της βήματα. Εκτός από είκοσι περίπου μυθιστορήματα, η Χάισμιθ υπήρξε ιδιαίτερα παραγωγική και στη φόρμα του διηγήματος, έχοντας εκδώσει οκτώ συλλογές διηγημάτων, με τον σπουδαίο Γκράχαμ Γκριν μάλιστα να εκθειάζει την τεχνική της στον πρόλογο που είχε γράψει για μία εκ των συλλογών αυτών.

Η ανάγνωση των αφηγημάτων της Χάισμιθ είναι υπόθεση που παρά την αναμφισβήτητη ψυχαγωγική της διάσταση (υπήρξε άλλωστε μετρ του σασπένς και της καλοστημένης πλοκής με τις αλυσιδωτές αντιδράσεις), είναι ταυτόχρονα και μια άβολη, σκληρή διαδικασία, αφού η ανελέητη χειραγώγηση της ανθρώπινης αδυναμίας βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο της αντίληψής της για τον κόσμο, στην οποία τελικά υποβόσκει ένας κυνικός μηδενισμός.

Παράλληλα, τα έργα της αποτελούν εύφορο έδαφος για ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις που εδράζονται σε μια ρευστή και αμφίσημη προβολή σεξουαλικών, μεταξύ άλλων, άλλων φαντασιώσεων. Σε κάθε περίπτωση, και ανεξαρτήτως των αμφιλεγόμενων προσωπικών της απόψεων, η Χάισμιθ παραμένει μία από τους πλέον αριστοτεχνικούς συγγραφείς μυστηρίου του εικοστού αιώνα.

PODpourri: Ακούστε τις Λογοτεχνικές διαδρομές με τον Κωστή Καλογρούλη, μια σειρά podcast για συζητήσεις γύρω από την παγκόσμια λογοτεχνία