Εμφύλιος και λογοτεχνία… Αυτό που με παρακίνησε να πάρω το βιβλίο ήταν κάτι πιο βαθύ από ιστορική περιέργεια ή λογοτεχνική αναζήτηση. Η γενιά μου δεν ανήκει σε αυτή του εμφυλίου, ούτε της μεταπολίτευσης, αλλά σε αυτή του «Τσοβόλα δώστα όλα». Των γονιών μου όμως τα βιώματα, ναι, αυτά σίγουρα είχαν επηρεαστεί από τον πιο σκληρό, παρανοϊκό και υστερικό πόλεμο, αυτόν του εμφυλίου. Και κάτι οι αναφορές τους στην Πρωτοπορία και τα τεύχη της Επιθεώρησης Τέχνης στο σπίτι, κάτι που ο εμφύλιος ήταν ως μη γενόμενος στην ιστορία που μαθαίναμε, κάτι οι σημερινές ταμπέλες φρονημάτων που επανέρχονται και πολλαπλασιάζονται μέσω των ΜΜΕ, ένιωσα ότι το συγκεκριμένο βιβλίο μπορεί να είναι πολύ ενδιαφέρον, μιας και, όπως αναφέρεται στην εισαγωγή του συγγραφέα «Το αίμα νερό δεν γίνεται – πώς να γίνει μελάνι;»

Ο Δημήτρης Ραυτόπουλος (1924-) κριτικός λογοτεχνίας, δημοσιογράφος, δοκιμιογράφος, υπήρξε ένας από τους ιδρυτές της Επιθεώρησης Τέχνης (1955-1967). Αριστερός διανοούμενος ο ίδιος, ποτέ δεν χαρίστηκε στην αριστερά, ασκώντας πάντα οξεία κριτική στην έλλειψη αυτοκριτικής και στο δογματισμό της. Στο πρόσφατο βιβλίο του «Εμφύλιος και λογοτεχνία» (Πατάκης 2012) παρατίθενται άρθρα και δοκίμιά του για συγγραφείς και ποιητές, των οποίων το έργο συνάντησε με κάποιο τρόπο τον Εμφύλιο, ανάμεσά τους οι Δημήτρης Χατζής, Άρης Αλεξάνδρου, Στρατής Τσίρκας, Θανάσης Βαλτινός, Ρέα Γαλανάκη, Τάσος Λειβαδίτης, Μισέλ Φάις, Τίτος Πατρίκιος, Αλέξανδρος Κοτζιάς, κ.ά.

Ο Ραυτόπουλος αναλύει συγκεκριμένα έργα τους με τη γνωστή του κριτική ματιά και τα τοποθετεί σε όλες τις διαστάσεις του χωροχρόνου, αυτού για τον οποίον γράφτηκαν, κι αυτού, στον οποίο ζει ο δημιουργός τους. Παράλληλα προσδίδει κατά κάποιο τρόπο στους δημιουργούς μια θεατρικότητα, καθιστώντας τους δραματικούς ήρωες σε ένα έργο, όπου έχουν γίνει εκατέρωθεν πολλά λάθη. Αποκαθιστώντας τους, απομυθοποιώντας τους – συχνότερα -, ή συμπονώντας τους για τις αδυναμίες τους- αλλά με την κάπως υπαινικτική ματιά εκείνου που σκηνοθετεί ή παρατηρεί τα πράγματα, αναδεικνύοντας πικρίες, εσωτερικές τριβές, ματαιοδοξίες, μεταστροφές και ακυρώσεις. Στο βιβλίο γίνονται αναφορές σε έργα ή λόγια μεγάλων, όπως του Πάστερνακ για την οργάνωση που είναι ο θάνατος της τέχνης ή του Ρικάρ για τη σχέση της μνήμης με την Ιστορία. Πολύ ενδιαφέροντα εξάλλου τα σχόλια του Ραυτόπουλου που πλαισιώνουν κάθε δοκίμιο, π.χ. για την ατομική μας ευθύνη και τους άλλους, τους «πάνω». Για την πολιτιστική αγορά, τα media και την επικοινωνία. Για τις λέξεις τις περατές, που γεμίζουν και αδειάζουν νόημα. Για τον ρατσισμό και το πώς «οι τότε υπερέλληνες βάφτιζαν τους αντίπαλους Εαμοβούλγαρους ή Σλαβοκομμουνιστές ώστε να μπορούν να τους σκοτώνουν ελληνοπρεπώς». Για την προδοσία: «Πολύ πιο γενικευμένη, σ’ αυτή την υπερανθρώπινη κωμωδία, είναι η παραλυτική αδράνεια και η ανανδρία, η εγκατάλειψη, το κλείσιμο της πόρτας, η άρνηση». Για τη στρατευμένη ποίηση που απέτυχε να βοηθήσει την προπαγάνδα, αλλά «πέτυχε να αχρηστέψει την ποίηση, να την καταστήσει αναξιόπιστη και φτηνή».

Συμφωνώ με τα περισσότερα απ’ όσα με διαυγές πνεύμα και επιμονή υποστηρίζει ο Ραυτόπουλος για το συντηρητισμό, για τις εμμονές της παραδοσιακής κομμουνιστικής αριστεράς και για τα τεράστια λάθη της, που ποτέ δεν παραδέχθηκε. Ωστόσο, αυτό είναι ένα μόνο από τα ζητήματα του εμφυλίου – και της λογοτεχνίας – και η επιμονή σε αυτό και μόνο με αφήνει με την εντύπωση, ότι κι εδώ έχουμε την άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος: Μια εμμονή και αδιαλλαξία σε συγκεκριμένα ζητήματα που μένει ίδια όλα αυτά τα χρόνια και γίνεται, με τη σειρά της επίσης, όλο και πιο αυταρχική και συντηρητική. Αναρωτιέμαι, τέλος, εάν δεν κατορθώσαμε στα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση να απαλλαγούμε από συμπλεγματικά φορτία, πόσο χειρότερα μπορεί να γίνουμε τώρα που απελευθερώνονται τα πιο βίαια και ποταπά ένστικτά μας;

Πληροφορίες:
Οι Εκδόσεις Πατάκη σάς προσκαλούν στην παρουσίαση του νέου βιβλίου του Δημήτρη Ραυτόπουλου «Εμφύλιος και λογοτεχνία» την Τρίτη 19 Μαρτίου 2013 στις 19:00 στο ξενοδοχείο Athens Plaza (ημιώροφος).

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:
Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου – Ομότιμη καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ, Λίζυ Τσιριμώκου – Καθηγήτρια Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ και ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος