Μια πρόσφατη αναγγελία του αναπληρωτή υπουργού Πολιτισμού Κωνσταντίνου Τζαβάρα για διαδικασίες «απόδοσης λογαριασμού» ήρθε να ταράξει ελαφρώς τα λιμνάζοντα νερά των ξεχασμένων θεατρικών επιχορηγήσεων που πια συζητιούνται συχνά σαν αστείο. Ζητήσαμε τη γνώμη ανθρώπων που σχετίζονται με τη μια ή την άλλη ιδιότητα με το θεσμό σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε αν στην φτωχή Ελλάδα του 2012 ο πολιτισμός είναι πολυτέλεια ή ανάγκη.

Μια παλιά υπόσχεση
Όταν  ξεκίνησα  τις συνεντεύξεις  με  τις  επιχορηγούμενες ομάδες,  αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι οι περισσότεροι καλλιτέχνες αγνοούσαν το ακριβές ποσό της επιχορήγησης τους, σε μια εποχή που οι περισσότεροι κρατάμε ημερολόγια οφειλών. Προφανώς και δεν πρόκειται για αδυναμία μνημονικού αλλά για βέβαιη παραίτηση από το ενδεχόμενο του να πάρουν τα χρήματα που το κράτος τους «υποσχέθηκε».

Η υπόσχεση αυτή είναι  ιστορία παλιά και πονεμένη. Το Υπουργείο Πολιτισμού συστήθηκε το 1971. Το 1979 καθιερώθηκαν οι θεατρικές επιχορηγήσεις και το 1983 συστηματοποιήθηκαν. Ο στόχος της καθιέρωσης τους, όπως μου λέει ο επίτιμος διευθυντής του υπουργείου Πολυχρόνης Πολυχρονόπουλος, ο οποίος τις έζησε εν τη γενέσει τους, ήταν να υποστηριχθεί το θέατρο ρεπερτορίου που τότε επισκιαζόταν από το μπουλβαρ και τις επιθεωρήσεις. Από τότε μέχρι σήμερα έχουν δοθεί χρήματα σε πολλά θέατρα και ομάδες υποστηρίζοντας το σκοπό αυτό άλλοτε με κριτήρια δίκαια και διαδικασίες διαφανείς άλλοτε με σχέσεις ανταλλακτικές και αναμενόμενες για τις οποίες έχουν κατηγορηθεί πολλάκις οι γνωμοδοτικές επιτροπές.

Πώς όμως γίνεται η διανομή των ποσών στα θέατρα; «Υπάρχουν οι λεγόμενοι επώνυμοι κωδικοί σε κάθε υπουργείο» μου εξηγεί ο κος Πολυχρονόπουλος. «Έτσι λοιπόν, για το ΥΠΠΟ ονοματίζονται οι πιστώσεις του Εθνικού Θεάτρου, της Λυρικής σκηνής, το Κέντρο Βιβλίου, η Εθνική Πινακοθήκη, υπάρχουν και κάποιοι άλλοι κωδικοί που τους λέμε χαριτολογώντας «κουβάς», επειδή καλύπτουν ανάγκες πολλαπλών πολιτιστικών φορέων. Σε αυτά μετέχουν τα πάντα. Με μια πράξη του υπουργού κατανέμονται τα ποσά στο ελεύθερο θέατρο. Είναι στην αποκλειστική αρμοδιότητα του και ευθύνη πως θα τα διανείμει. Έχουμε δύο χρόνια να επιχορηγήσουμε θιάσους γιατί δεν υπάρχουν χρήματα». Ποιός ο λόγος λοιπόν να προκηρύσσονται επιχορηγήσεις όταν δεν πιστεύουν ούτε οι ίδιοι ότι θα δώσουν τα χρήματα; «Κοιτάξτε να δείτε, στην Ελλάδα εάν σταματήσει μια προκήρυξη μετά το πράγμα τελειώνει. Έχουμε δώσει μάχες με υπουργούς που δεν είναι ενημερωμένοι για τη σημασία των επιχορηγήσεων. Καλύτερα να υπάρχει έστω ο θεσμός…»

image1
Πολυχρόνης Πολυχρονόπουλος, επίτιμος διευθυντής του υπουργείου και Ειρήνη Μουντράκη, μέλος της γνωμοδοτικής επιτροπής των επιχορηγήσεων 2011-2013

Ανάγκη ή πολυτέλεια;
Από την άνοιξη του 2012 ξέρουμε και επίσημα ότι εξήντα επτά θίασοι θα μοιράζονταν 2.015.000€. Στην  κορυφή βρίσκονται το θέατρο του Νέου Κόσμου με 95.000€ και στη χαμηλότερη βαθμίδα η θεατρική εταιρεία Τεχνηέντως με 15.000€.Τα ποσά αυτά δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητα σε καιρούς που η ανεργία σκαρφαλώνει στα ύψη και ακόμα και οι ίδιοι οι υπάλληλοι του Υπουργείου φοβούνται ότι θα χάσουν τη δουλειά τους. Είναι λοιπόν αναγκαία η κρατική αυτή βοήθεια στον πολιτισμό ή είναι άλλη μια πολυτέλεια του εορταστικού παρελθόντος;

Απευθύνω την ερώτηση στην Ειρήνη Μουντράκη, μέλος της γνωμοδοτικής επιτροπής των επιχορηγήσεων 2011-2013, η οποία όπως και τα υπόλοιπα μέλη της επιτροπής εργάστηκαν χωρίς να αμειφθούν. «Ειδικά σε περιόδους κρίσης είναι απαραίτητες οι επιχορηγήσεις. Γιατί τώρα περισσότερο από ποτέ τις έχουν ανάγκη οι καλλιτέχνες και τα θέατρα για να μπορέσουν να συνεχίσουν να υπάρχουν και να παράγουν έργο. Φυσικά, θα πρέπει να προσαρμοστούν στα δεδομένα της εποχής. Είναι απαραίτητο όμως να βρεθεί ο τρόπος κάποιες προσπάθειες να λαμβάνουν τη βοήθεια της πολιτείας :νέες ομάδες, η ελληνική δραματουργία, σχέδια αποκέντρωσης, ανανεωτικές πρωτοβουλίες και η συμμετοχή ελληνικών παραγωγών σε διεθνή φεστιβάλ ή πρότζεκτ».

Οι γνωμοδοτικές επιτροπές διορίζονται από τον εκάστοτε υπουργό με διετή θητεία. Μέχρι πρότινος οι επιτροπές αυτές λειτουργούσαν εν είδει δημοσίων υπαλλήλων. Κατά καιρούς έχουν κατηγορηθεί για μεροληψία αλλά και για αδιαφορία. Από το ότι επαναλαμβάνουν τη χρηματοδότηση σε μεγάλα «κατεστημένα» θέατρα έως και το ακριβώς αντίθετο, ότι αφήνουν ιστορικά θέατρα να μαραζώσουν και να κλείσουν.

Για την τελευταία επιτροπή πηγές του υπουργείου σχολιάζουν ότι απαρτίστηκε από καταξιωμένα πρόσωπα του χώρου. Υποθέτω λοιπόν πως για ένα μέσο συνετό άνθρωπο η πίεση που θα του ασκείται φορώντας αυτή την ιδιότητα είναι μεγάλη. «Προσωπικά αισθάνομαι ένα έντονο αίσθημα ευθύνης και επικεντρώνομαι σε μια προσπάθεια να είμαι δίκαιη τόσο απέναντι στους καλλιτέχνες, τη δουλειά και την πορεία τους όσο και απέναντι στα πιστεύω μου αλλά και στις ανάγκες και τις προτεραιότητες που θέτει η δεδομένη στιγμή.» μου λέει η Ειρήνη Μουντράκη. «Στη διάρκεια της τελευταίας επιτροπής, με πρόεδρο τον κ.Τσατσούλη, αυτό ήταν και το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο όλοι εργαστήκαμε. Από το Υπουργείο δεν υπήρξε καμία παρέμβαση στις προτάσεις μας. Υπήρξαν ωστόσο αρκετές αντιδράσεις από θιάσους, κυρίως από αυτούς που θεώρησαν ότι αδικήθηκαν και ότι δεν επιχορηγήθηκαν αρκετά. Όμως η επιχορήγηση δεν είναι κεκτημένο δικαίωμα εφ’ όρου ζωής. Αν επιχορηγούνται πάντα οι ίδιοι δεν θα υπάρξει ποτέ χώρος για νεότερους. Επίσης, η επιχορήγηση είναι ένας τρόπος για να βελτιώνεται η δουλειά σου, να ανανεώνεται και να προχωράει. Δεν δίνεται για να καλύψει αποκλειστικά πάγια έξοδα του θεάτρου ή του φορέα. Δεν πιστεύω σε αυτού του τύπου τις επιχορηγήσεις».

Επιχορηγούμενοι
Διαβάζοντας τη λίστα των επιχορηγούμενων ομάδων θα μπορούσε να πει κάποιος ότι πραγματικά η γκάμα των επιλογών είναι μεγάλη. Από τα πιο γνωστά και καταξιωμένα θέατρα μέχρι τις πιο εναλλακτικές ομάδες που όμως παράγουν εδώ και χρόνια έργο στο ελεύθερο θέατρο και κάποιες από αυτές απολαμβάνουν πλέον και τα χειροκροτήματα του κοινού στο εξωτερικό. Στρέψαμε λοιπόν το βλέμμα μας στους τελευταίους.

image2
Αγγελική Παπαθεμελή και Δημήτρης Ξανθόπουλος από την ομάδα Pequod

Οι Pequod ιδρύθηκαν το 2009 από τον Δημήτρη Ξανθόπουλο και την Αγγελική Παπαθεμελή με τη σύμπραξη του συγγραφέα Βαγγέλη Χατζηγιαννίδη. Το «Διπλό Βιβλίο» τους ανέβηκε πέρυσι στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών ενώ ταξίδεψε και στο Παρίσι στο Theater de la Ville. Μου εξηγούν ότι ούτως ή άλλως ακόμα και αν πάρει κάποιος την επιχορήγηση θα πρέπει να έχει φροντίσει να καλύψει την παραγωγή με δικά του έξοδα αφού τα χρήματα φτάνουν πάντα ετεροχρονισμένα. «Δεν θεωρούμε ότι είναι υποχρέωση  του κράτους αλλά το κράτος μας το πρότεινε. Εμείς σχεδιάσαμε την παραγωγή σκεπτόμενοι ότι αυτά τα λεφτά μπορεί να μην έρθουν  αλλά το κάναμε γιατί πιστέψαμε ότι μπορούσαμε. Κάνεις ένα προγραμματισμό τον οποίο  σου ανατρέπει ένας άλλος παράγοντας και αυτά τα λεφτά θα τα χρησιμοποιήσεις για να αποπληρώσεις το χρέος σου».

image3
Χρήστος Πασσαλής, Αγγελική Παπούλια και Γιώργος Βαλαής από τους Blitz

Μια άλλη επιχορηγούμενη ομάδα που επιχορηγήθηκε και που τα τελευταία χρόνια είναι υπερδραστήρια σε παραγωγές είναι οι Blitz. Από το 2004 ο Γιώργος Βαλαής, η Αγγελική Παπούλια και ο Χρήστος Πασσαλής δίνουν το δικό τους θεατρικό στίγμα που τους καθιέρωσε. Τους εντοπίζω στη Γαλλία όπου βρίσκονται σε περιοδεία με τρεις παραστάσεις λίγο πριν τους υποδεχτεί το Βερολίνο. Μου λένε ότι ο θεσμός των επιχορηγήσεων τους έχει βοηθήσει στο παρελθόν. Από τις έξι φορές που αιτήθηκαν τις τρεις έλαβαν χρήματα. Στο ερώτημα αν μπαίνουν στη διαδικασία σύγκρισης με άλλες επιχορηγούμενες ομάδες απαντούν. «Δεν μπήκαμε ποτέ στην παγίδα της σύγκρισης, γιατί κάθε θίασος έχει άλλες δυναμικές και προτείνει διαφορετικό αριθμό παραγωγών. Η διανομή ήταν πάντα άδικη κατά τη γνώμη μας και ιδιαίτερα για καλλιτέχνες που εμφανίστηκαν την τελευταία δεκαετία».

471930-316-1(10)
Δανάη Σαριδάκη, Τζορτζίνα Δαλιάνη από την ομάδα Όπερα και Ειρήνη Δράκου από την Ομάδα Ασίπκα

Η παράσταση «Οι Έμποροι των Εθνών» της ομάδας Όπερα ανέβηκε πέρυσι στη Στέγη και περιόδευσε στην υπόλοιπη Ελλάδα αφήνοντας πίσω της διθυραμβικές κριτικές. Τα βασικά μέλη της είναι ο Θοδωρής Αμπαζής, η Δανάη Σαριδάκη, η Τζορτζίνα Δαλιάνη και  άλλοι καλλιτέχνες που κατά καιρούς συνεργάζονται με την ομάδα που ιδρύθηκε το 2000. «Ο θεσμός των επιχορηγήσεων μας έχει βοηθήσει πολύ. Παρ’όλα αυτά, έχουμε καταφέρει να κάνουμε παραστάσεις με μηδενικό αρχικό κεφάλαιο χάρη στην προσφορά των συνεργατών μας. «Οι Έμποροι Των Εθνών» κατάφεραν να πραγματοποιηθούν χάρη στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών και στο ότι ο κόσμος αγάπησε την παράσταση και ήρθε να τη δει. Κατά τα άλλα δεν έχουμε πάρει ούτε τα χρήματα από το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Καβάλας το οποίο είναι συμπαραγωγός μας και έχουμε ακόμα απλήρωτους ηθοποιούς και συντελεστές.»

Η Ομάδα Ασίπκα αποτελείται από τους Δημήτρη Μπίτο και Ειρήνη Δράκου. Είναι η πρώτη φορά που τους υποσχέθηκαν» χρήματα, όπως μου λέει η Ειρήνη, για την παράσταση «Σιωπηλές Φωνές». «Δεν πιστεύω ότι θα πάρουμε τα χρήματα αλλά κάποιες φορές ελπίζω. Έχω κάνει κάποια τηλεφωνήματα στο υπουργείο, μια υπάλληλος μου είπε ότι κινδυνεύουμε να χάσουμε τη θέση μας και δεν μπορούμε να σας δώσουμε  πληροφορίες…». Μου εξηγεί πόσο δύσκολο είναι να κάνεις θέατρο όταν δεν έχεις χρήματα και αναγκάζεσαι να παίξεις πολλαπλούς ρόλους, ως καλλιτέχνης και ως παραγωγός.

Η Έλλη Παπακωνσταντίνου της ομάδας ODC ξεκίνησε από τη Μ. Βρετανία τo 2002. Εκεί επιχορηγήθηκε από το British Council και το National Lottery και επαναδραστηριοποιήθηκε στην Ελλάδα το 2010 με μόνιμα μέλη της εκτός από την ίδια τους Βάλια Παπαχρήστου, Adrian Frieling και Pauline Huguet. Η ίδια τονίζει ότι δεν προγραμματίζουν τις παραγωγές τους βασιζόμενοι στις επιχορηγήσεις. «Ποτέ δεν έκανα κάτι τέτοιο. Για πολλά χρόνια ήμουν αντίθετη στο θεσμό όπως εφαρμοζόταν στην Ελλάδα χωρίς χάραξη στόχων πολιτισμικής πολιτικής, με την λογική του συσσιτίου, με λογικές του τύπου: “με επιχορήγησες τόσα χρόνια, είμαι κατεστημένος, αν δεν με ξαναεπιχορηγήσεις θα σε εκθέσω στον τύπο κ.λπ.” Κάπου στην πορεία ξεχάστηκε ότι πρόκειται για δημόσιο χρήμα και ότι αν δεν υπάρξει πολιτική δεν έχει νόημα αυτή η διαδικασία. Δεν πιστεύω ότι θα πάρουμε τα χρήματα. Το μνημόνιο καταργεί ρητά τις επιχορηγήσεις και οι πολιτικοί ιθύνοντες όφειλαν να μας ενημερώσουν αντί να μας ρίξουν στάχτη στα μάτια και να μας οδηγήσουν σε διαδικασίες αξιολόγησης!».

471930-316-1(8)
Έλλη Παπακωνσταντίνου της ομάδας ODC

Η νέα τάξη πραγμάτων
Ο κος Πολυχρονόπουλος μου δίνει τη δική του εξήγηση για όλα τα παραπάνω. «Τα Υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού από το 1971 και εντεύθεν ετοποθετούντο στη μέση περίπου της σειράς τάξης των Υπουργείων. Με πράξη του 2011 το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού κατέβηκε ακόμη πιο κάτω και συγκεκριμένα στην 15η και τελευταία θέση. Πρόκειται προφανώς για παραδρομή…».

Τη Δευτέρα 10 Δεκεμβρίου βρέθηκα στο Μουσείο Μπενάκη για να παρακολουθήσω την  εκδήλωση για τα είκοσι δύο χρόνια της πολιτιστικής έκδοσης Επίλογος. Εκεί μεταξύ άλλων βραβεύτηκε ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος και μοιράστηκε μαζί μας μια ιστορία. Όταν το 2009 η πόλη Λ’ Άκουιλα της Ιταλίας συγκλονίστηκε από τον καταστροφικό σεισμό,  έπρεπε να αποφασίσουν, αν μέσα στην κρίση που ζούσε η πόλη τους θα είχε νόημα να συνεχίσουν το θεσμό βράβευσης των ποιητών. Η απόφαση τους ήταν ομόφωνα θετική και κάλεσαν τον Πατρίκιο για να τον βραβεύσουν. Εκεί κλείνει το λόγο του κάπως έτσι. «Ποτέ δεν είναι οι μέρες ποιητικές, για αυτό χρειάζεται ποίηση»

Φωτογραφίες: Χρίστη Φωτεινή (εκτός 2ης, 5ης και 8ης)