Με την Europeana, ένα πρωτότυπο έργο για τα εφηβικά όνειρα, που αποκαλύπτει την ομορφιά, την τρυφερότητα και τις ανησυχίες της εφηβείας μέσα από τις αφηγήσεις ασυνόδευτων προσφυγόπουλων κάνει πρεμιέρα η Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, εγκαινιάζοντας τη θεατρική περίοδο 2019-20 με μια παράσταση στην οποία συμμετέχουν εξήντα νέοι από διαφορετικές κοινότητες και χώρες. Η διεθνής αυτή παραγωγή έχει τιμηθεί με την υποτροφία Ίψεν από τα σημαντικά ομώνυμα νορβηγικά βραβεία, αποτελεί συμπαραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής της ΕΛΣ με τα Βραβεία Ίψεν και τη Lineculture και θα παρουσιαστεί για τρεις παραστάσεις στις 26, 27 και 28 Σεπτεμβρίου 2019.

Περφόρμερ, σκηνοθέτης και ηθοποιός η Ραφίκα Σαουίς κατέγραψε τις ελπίδες και τα όνειρα εκατόν πενήντα προσφυγόπουλων που σαν σύγχρονοι πρωταγωνιστές της Οδύσσειας έρχονται από αφιλόξενους τόπους σε εμπόλεμη κατάσταση και διασχίζουν τον κόσμο αναζητώντας μια νέα πατρίδα. Η δημιουργός συνέδεσε την ιστορία τους με το έργο του Ερρίκου Ίψεν Ο μικρός Έγιολφ, έργο που φανερώνει το τρομακτικά άγνωστο που κρύβεται κάτω από την επιφάνεια των ανθρωπίνων σχέσεων και φέρνει τους πρωταγωνιστές του ενώπιον της ευθύνης να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητα τους, να ορίσουν την κατεύθυνση και την ποιότητα του συναισθήματός τους με φόντο τον χαμό του μικρού Έγιολφ στα βάθη της θάλασσας.

Οι ολοένα και μεγαλύτερες ροές προσφύγων σήμερα, φέρνουν σε πρώτο πλάνο τον προβληματισμό για το επισφαλές μέλλον των ανήλικων που απροστάτευτοι όσο ποτέ άλλοτε, πολλές φορές εντελώς μόνοι λειτουργούν για όλους μας σαν ένα σήμαντρο αφύπνισης. Η Ραφίκα Σαουίς ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια μια έρευνα επισκεπτόμενη τις μονάδες πρώτης υποδοχής για ανήλικους ασυνόδευτους πρόσφυγες. Επισκέφτηκε Κέντρα σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου και από το 2018 δημιούργησε σταδιακά μια πλατφόρμα εφήβων με διαφορετική κοινωνική και εθνική προέλευση με στόχο να δημιουργηθεί μια πλατφόρμα ονειροπόλησης, όπου οι ίδιοι οι έφηβοι οραματίζονται το μέλλον που θέλουν και προσδιορίζουν ελεύθερα την ταυτότητά τους. Η παράσταση εξελίσσεται σε μια παιδική χαρά στο κέντρο μιας τυπικής πόλης του δυτικού κόσμου. Εκεί συναντιούνται ενήλικοι και έφηβοι από διαφορετικές κοινότητες με έναν σούπερ ήρωα. Από αυτό το σουρεαλιστικό συναπάντημα δημιουργείται το περίγραμμα ενός σκοτεινού παράδεισου, στον οποίο οι έφηβοι είναι ελεύθεροι να χαρτογραφήσουν μια νέα εποχή έναν αιώνα ακριβώς από τη γέννηση του φασισμού που αιματοκύλισε την υφήλιο.

Λίγες ημέρες πριν από την πρεμιέρα συναντήσαμε τη δημιουργό του έργου και μας αφηγήθηκε την εμπειρία της:

Ποια ήταν τα χειρότερα στρατόπεδα από αυτά που συναντήσατε στη Μεσόγειο και τι είδατε εκεί;

Όταν το 2016 άρχισα να επισκέπτομαι μονάδες πρώτης υποδοχής, εντός και εκτός Ελλάδος, ακόμα υπήρχε αναλγησία στην αντιμετώπιση της ροής που συνέβαινε ειδικά στην Ελλάδα καθώς δεν υπήρχε η ετοιμότητα και η γνώση πώς να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η πολύ μεγάλη ροή, η δεύτερη μεγαλύτερη μετά το τέλος του B’ Παγκοσμίου Πολέμου. Έτσι οι εικόνες σε όλες τις προσφυγικές δομές πρώτης υποδοχής ήταν απελπιστικές. Ειδικά τους καλοκαιρινούς μήνες στη Λέσβο για παράδειγμα οι μονάδες πρώτης υποδοχής ανήλικων προσφύγων γέμιζαν τόσο πολύ που τα παιδιά δεν είχαν ούτε τους στοιχειώδεις κανόνες υγιεινής. Κοτέτσια θα τα έλεγε κανείς. Τα παιδιά δεν γνώριζαν τα δικαιώματά τους, νόμιζαν ότι ήταν υπό κράτηση και ξέμεναν στην πρώτη υποδοχή εξαιτίας της τρομερής γραφειοκρατίας που υπάρχει παντού ακόμα και σήμερα στο θέμα αυτό. Τα ανήλικα ασυνόδευτα είναι παιδιά που έχουν σηκώσει στις πλάτες τους το ηθικό βάρος να διασώσουν τους γονείς τους και τη λοιπή οικογένειά τους αφού κάνοντας το ταξίδι μπορούν να φτάσουν στην επιθυμητή χώρα και να ζητήσουν οικογενειακή επανένωση και το αντίστοιχο κράτος να ταξιδέψει τους γονείς ώστε να είναι με το παιδί έως την ενηλικίωση του. Όμως η γραφειοκρατία καθώς και τα κριτήρια ώστε να επαληθευτεί αυτό το νομικό δικαίωμα είναι τόσα πολλά που τελικά δυστυχώς πολλά παιδιά ανακαλύπτουν ότι ταξίδεψαν επί ματαίω και δεν θα δουν ποτέ τους γονείς τους ή ίσως μετά από αρκετά χρόνια. Και αυτό είναι σκληρό.

Ποιο ήταν το πρώτο πράγμα που σας έκανε εκεί εντύπωση σχετικά με τους ανήλικους πρόσφυγες;

Με τους ανήλικους πρόσφυγες τίποτα. Παιδιά κανονικά που προσπαθούν να γλιτώσουν από τον πόλεμο. Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι ότι τα παιδιά δεν ενημερώνονταν από τις αρμόδιες ανθρωπιστικές υπηρεσίες για τα δικαιώματά τους και πώς μπορούν πρακτικά να προστατευτούν σε περιπτώσεις που κινδυνεύουν. Όλη η μέριμνα άρχιζε και τέλειωνε σε χαρούμενα παιχνίδια και δραστηριότητες για παιδιά, που εννοείται υποστηρίζουν την ψυχολογία τους αλλά το πρόβλημα δεν έγκειται εκεί.

Πείτε μου κάτι κοινό που συνδέει όλα αυτά τα παιδιά.

Το σημαντικό στοιχείο σε αυτό το έργο, είναι ότι είναι ένα έργο που δημιουργήθηκε από το μοίρασμα πολλών εφήβων από διαφορετικές κοινότητες, ομάδες και εθνικότητες που άνοιξαν έναν διάλογο σε εργαστήρια που οργανώσαμε καλλιτέχνες μαζί, ώστε να βρουν το κοινό τους τόπο και να αναπτύξουν, εάν γινόταν αυτό, συναίσθηση  χωρίς να βάζουμε τους πρόσφυγες απέναντι μας και να είναι: αυτοί και εμείς. Όλα λοιπόν τα νεαρά άτομα μπορεί να έχουν νιώσει την απώλεια με διαφορετικό τρόπο, τον εκφοβισμό, την απειλή, την καταπίεση, την απόρριψη, τη βία και τελικά όλοι αισθάνονται τρομερή μοναξιά και το εμείς βοηθά πολύ.

Τι νοσταλγούν και τι θυμούνται περισσότερο και αυτό τα κάνει πιο δυνατά;

Το μοίρασμα, η ζωή, η συνέχεια της κανονικότητας, η κατανόηση είναι όλα στοιχεία που βοηθούν την ένταξη κάθε ανθρώπου σε κάθε ομάδα, κοινωνία, σχολείο, φιλία κλπ.

Υπάρχει ένας συγκεκριμένος τόπος, η Ευρώπη, στην οποία θέλουν να φτάσουν και τι θέλουν, τι ονειρεύονται να κάνουν εκεί;

Ονειρεύονται να διασώσουν την οικογένειά τους με την οικογενειακή επανένωση και να συνεχίσουν τη ζωή τους. Να μην σταματήσουν το σχολείο, να μην περιθωριοποιηθούν, να μην μεγαλώσουν σαν να είναι οι απόκληροι της κοινωνίας.

Ποια είναι η πιο συγκλονιστική στιγμή που ζήσατε κάνοντας αυτές τις καταγραφές;

Όλες και όλων των εφήβων από όλες τις κοινότητες. Κάθε λέξη που επιλέγουν να μοιραστούν αν είναι σημαντική γι’ αυτούς, είναι και για εμένα.

Αυτά τα παιδιά σε όλη την περιπλάνησή τους έχουν μια πλημμελή εκπαίδευση και φροντίδα πολλές φορές. Είδατε κάποια που έχουν ιδιαίτερες ανησυχίες, θέλουν να μορφωθούν ή τα περισσότερα έχουν μπει σε ένα παιχνίδι επιβίωσης;

Θέλουν πολύ, αλλά λόγω της γραφειοκρατίας και των συστημικών δομών που έχουν βρεθεί βάζουν τη ζωή τους στο μεταίχμιο για αρκετό καιρό και εκεί μάλλον πρέπει να βρουν μηχανισμούς επιβίωσης για να μην εγκαταλείψουν την ελπίδα ότι η ζωή τους θα γίνει ξανά κανονική.

Τι είναι αυτό που είναι αδύνατον να καταλάβουν οι μεγάλοι για αυτά τα παιδιά;

Νομίζω ότι ο καθένας επεξεργάζεται τα πάντα ανάλογα με το ποιος είναι και τις μνήμες και εμπειρίες του. Δεν μπορώ να ξέρω. Ωστόσο υπάρχει μια τάση να στιγματίζονται αυτά τα παιδιά σε μια συγκεκριμένη κατηγορία, όπως πολλά παιδιά επίσης.

Τι πιστεύετε ότι μπορούμε να κάνουμε εμείς για να έχουν μια καλύτερη ζωή;

Νομίζω όπως είπε ένας έφηβος που συμμετέχει στην παράσταση, είναι σημαντικό να είμαστε πολλοί προσεκτικοί όλοι σε κάθε περίπτωση μεταξύ μας τι λέμε και πώς το λέμε γιατί μπορεί πολύ εύκολα να πληγώσουμε κάποιον, κάποια, κάποιο. Οπότε είναι σημαντική η ενσυναίσθηση και η τρυφερότητα.

Με το έργο σας τι θέλετε να δείξετε και πώς θα μπορούσατε να βοηθήσετε σε αυτή την υπόθεση που έχει έναν κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα και ξεπερνά κάθε άλλο θέμα στην εποχή μας;

Είναι ένα έργο που έχει δημιουργηθεί αποκλειστικά από τον διάλογο που άνοιξαν οι έφηβοι μεταξύ τους. Μιλάνε με νέους κοινωνικούς ήρωες, Μιλούν για τις αγκυλώσεις του ενήλικου κόσμου. Μιλούν για όλους αυτούς και όλες αυτές τις δομές  που αντιπροσωπεύουν ρόλους γονεϊκής προστασίας. Επιτυγχάνουν τον σκοπό τους.

Αισθάνονται ασφυξία ή προστασία τα παιδιά; Μιλούν για τους εφιάλτες τους, για όλους τους ηγεμονικούς ρόλους των ηρώων και προτύπων που τους πλασάρονται. 

Μιλούν για το εμείς και μιλούν αυτά. Εμείς απλώς τους δίνουμε τον χώρο να εκφραστούν και τους ακούμε πολύ προσεκτικά για να μάθουμε από αυτούς γιατί έχουμε ξεχάσει όπως λέει ο Πήτερ Πάν. Είναι σημαντικό ότι όλοι οι συντελεστές και συνεργάτες ήμασταν στα εργαστήρια – πλατφόρμες εφήβων, η Δάφνη Αντωνιάδου, η Γιώτα Αργυροπούλου, ο Μιχάλης Αργυρού, ο Αντώνης Βολανάκης, o Σταύρος Γασπαράτος, ο Γιάννης Καρούνης, η Παρασκευή Λυπημένου και όλοι εξαιρετικοί καλλιτέχνες και συνάδελφοι που και αυτό ενισχύει μια κοινότητα. Επίσης, και η Polyphonica.

Info παράστασης:

Europeana | 26, 27, 28 Σεπτεμβρίου 2019 | Εναλλακτική Σκηνή Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ΚΠΙΣΝ