Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης παρουσίασε τη νέα του περιοδική έκθεση με τίτλο «Ιδανικές “μορφές” κι αγαπημένες». Η έκθεση είναι εμπνευσμένη από το αρχείο του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιητή Κ. Π. Καβάφη, προς τιμήν των 150 χρόνων από τη γέννησή του, με τη συνεργασία του Ιδρύματος Ωνάση και του Αρχείου Καβάφη.

Το Αρχείο Καβάφη διαμορφώθηκε από τον ίδιο τον ποιητή με σκοπό να αποτελέσει σύμβουλο και οδηγό της μελλοντικής έρευνας του έργου του, αλλά και να διασφαλίσει την επαφή του με όλον τον κόσμο. Πέρασε από τον κληρονόμο του ποιητή, Αλέκο Σεγκόπουλο, στον Γ. Π. Σαββίδη ο οποίος και ανέλαβε την επιμέλεια και την έκδοσή του. Από το 2012, το Ιδρύμα Ωνάση διαχειρίζεται το Αρχείο Καβάφη, με μεγάλο αριθμό δράσεων και πρωτοβουλιών.

Εν μέσω πληθώρας εκδηλώσεων προς τιμήν του Κ. Π. Καβάφη, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης βάζει το δικό του λιθαράκι παρουσιάζοντας μια πρωτότυπη ερμηνεία του έργου του. Η δημιουργική πρόταση του Νίκου Σταμπολίδη σε συνδυασμό με τη σκηνογραφική επιμέλεια του Στέλιου Κόη είχε ως αποτέλεσμα μια εναλλακτική έκθεση-εικονογράφηση των ποιημάτων του Καβάφη. Εναλλακτική διότι η εικονογράφηση δεν επιχειρείται οπτικά μέσα από περιγραφικά στριπάκια κόμικ, αλλά νοητά μέσα από αρχαιολογικά αντικείμενα.

Εύλογο είναι τα κείμενα του Καβάφη ως «ιστορικού ποιητή» να αποτελούν πεδίο μελέτης της Ελληνιστικής εποχής, την οποία και προτιμά γιατί είναι κατά τον ίδιο «η πιο ανήθικος και ελευθέρα». Αυτήν ξεχωρίζει και με αυτήν επιλέγει να συνδιαλεχθεί, μετατρέποντας τον εαυτό του, ίσως και άθελά του, σε ένα ολόκληρο πεδίο γνώσης, σκέψης και μετάδοσης που την αφορά.

Η έκθεση εμπνέεται το όνομά της από το ποίημα «Φωνές» και το στίχο «Ιδανικές φωνές κι αγαπημένες», επιχειρώντας να μετατρέψει την αίσθηση που προκαλούν τα έργα του ποιητή σε νοητές εικόνες. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στο μυαλό του καθενός όταν αναγιγνώσκει κάτι. Πρόκειται για μια μεταμοντέρνα εικονογράφηση με τόσες μορφές, όσες και οι επισκέπτες της έκθεσης.

Η έκθεση προσφέρει στους επισκέπτες μια νέα ανάγνωση 27 ποιημάτων του Καβάφη. Μια ανάγνωση που αναδιαμορφώνεται συνεχώς. Καθένας δημιουργεί τη δική του οπτική γωνία, μέσα από τη φαντασία και την παιδεία του, χωρίς να υπάρχει σωστή ή λάθος ερμηνεία. 27 διαφορετικές εγκαταστάσεις, άλλοτε πιο σύνθετες κι άλλοτε πιο απλές, συνδυάζονται με 67 αρχαία αντικείμενα και πλαισιώνονται από 27 επιλεγμένα ποιήματα του ποιητή. Παρουσιάζοντας τα καβαφικά κείμενα παράλληλα με τα αρχαία αντικείμενα γίνεται προσπάθεια υπαινικτικής παρουσίασης του πραγματικού νοήματος των ποιημάτων. Η σκηνογραφία της έκθεσης αποδεικνύεται σημαντικό εργαλείο βάζοντάς κάθε επισκέπτη στο κλίμα από το πρώτο βήμα του στο εσωτερικό χώρου του κτηρίου και συνοδεύοντάς τον μέχρι και την έξοδό του.

Πίσω από τις βελούδινες κουρτίνες του φουαγιέ του Μεγάρου Σταθάτου ξεπροβάλλει το Μαρμάρινο αγαλματίδιο νέου που κρατεί δάδες (1ος αι. μ.Χ.). Κι ενώ ο επισκέπτης πλησιάζει το έργο, ξαφνικά συνειδητοποιεί πως η ποίηση του Καβάφη έχει κυριεύσει το χώρο. Ο γραφικός του χαρακτήρας έχει σκορπιστεί στους τοίχους του Μεγάρου. Κι όταν φτάσει σε απόσταση αναπνοής από το νεαρό δαδούχο και κρατήσει στα χέρια του το ποίημα «Έτσι πολύ ατένισα», τότε ξεκινά ένα μαγικό ταξίδι «εικονογράφησης».

Την εμορφιά έτσι πολύ ατένισα,
που πλήρης είναι αυτής η όρασίς μου.

Γραμμές του σώματος. Κόκκινα χείλη. Μέλη ηδονικά.
Μαλλιά σαν από αγάλματα ελληνικά παρμένα·
πάντα έμορφα, κι αχτένιστα σαν είναι,
και πέφτουν, λίγο, επάνω στ’ άσπρα μέτωπα.
Πρόσωπα της αγάπης, όπως τάθελεν
η ποίησίς μου… μες στες νύχτες της νεότητός μου,
μέσα στες νύχτες μου, κρυφά, συναντημένα…

Τα μέρη και το περίγραμμα του σώματος που περιγράφει το ποίημα αναδεικνύονται μέσα από το όλον του αγάλματος με τη χρήση καθρεφτών που μέσα τους αντανακλώνται τα μέλη στα οποία αναφέρεται ο Καβάφης. 26 ποιήματα μένουν ακόμα να «εικονογραφηθούν».

Η έκθεση απλώνεται στους δύο ορόφους του Μεγάρου και αναπτύσσεται σε 5 ενότητες:
1. Ποιήματα με μυθολογικό περιεχόμενο: Από τον τρωικό κύκλο, το περιβάλλον του Αχιλλέα και τις σχέσεις θεών και θνητών.
2. Ποιήματα ιστορικής έμπνευσης: Εξετάζουν την ποικιλόμορφη περίοδο των ελληνιστικών χρόνων, με αφετηρία τον Μέγα Αλέξανδρο. Η ενότητα της πρώτης αίθουσας ξεκινά με τον Δημήτριο Πολιορκητή, βασιλιά της Μακεδονίας και τις σχέσεις του με τον Πύρρο της Ηπείρου, εστιάζει στην Αντιόχεια και τους Σελευκίδες, και κυρίως στους Πτολεμαίους της Αιγύπτου και τις διαπραγματεύσεις τους με ηγεμόνες του ελλαδικού χώρου. Ειδικότερα, γίνεται αναφορά στη σταδιακή επιρροή της Ρώμης στο περιβάλλον της κοσμοπολίτικης Αλεξάνδρειας επί Κλεοπάτρας και Μάρκου Αντωνίου και στην ατμόσφαιρα που διαμορφώθηκε στην περιοχή ύστερα από την καταναυμάχηση του στόλου τους στο Άκτιο. Στην ίδια ενότητα (δεύτερη αίθουσα) περιλαμβάνονται ποιήματα που αναφέρονται σε εξελληνισμένους «βάρβαρους» ηγεμόνες του Πόντου και της Παρθίας, στην περιοχή της Περσίας και Μεσοποταμίας, σε ρωμαϊκές προσωπικότητες της Δημοκρατικής περιόδου και των Αυτοκρατορικών Χρόνων, καθώς και σε σημαντικούς εκπροσώπους της ρητορικής (δεύτερης σοφιστικής) της Αδριάνειας περιόδου (2ος αι. μ.Χ.).
3. Ποιήματα με ψευδο-ιστορικό περιεχόμενο: Πρωταγωνιστές είναι φανταστικοί γλύπτες ή τεχνουργοί μετάλλινων έργων οι οποίοι δημιουργούν παραγγελίες για επώνυμους άρχοντες, κινούμενοι σε ένα ευρύ περιβάλλον του ελληνιστικού κόσμου, από τη Σικελία του Ιέρωνα, τυράννου των Συρακουσών, μέχρι την επικράτεια του Αντιόχου Δ΄ Επιφανούς της Συρίας και την πρώτη περίοδο της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Εξετάζεται η σχέση τέχνης και ζωής, η καλλιτεχνική ελευθερία και το ιδανικό στην τέχνη, σε συσχετισμό με τις αναγκαιότητες που μπορεί να υπαγορεύει η εκάστοτε εξουσία ή το προσωπικό όφελος, οικονομικό και κοινωνικό.
4. Ποιήματα «επιτύμβια», όπως έχουν χαρακτηριστεί από τους μελετητές: Πρωταγωνιστές νέοι, από το εθνικό ή το χριστιανικό περιβάλλον, που πέθαναν σε νεαρή ηλικία. Η ενότητα εικονογραφείται με γλυπτά, νεκρικά πορτρέτα Φαγιούμ των πρώτων μεταχριστιανικών χρόνων και επιτύμβιες στήλες.
5. Ποιήματα που παραπέμπουν στη λατρεία κατά την ύστερη αρχαιότητα με σαφείς αναφορές στις εθνικές και χριστιανικές πρακτικές αλλά και στη βίαιη, σε περιπτώσεις, μετάβαση από την αρχαία στη νέα θρησκεία. Η ενότητα κλείνει με το ποίημα «Στην Εκκλησία», το οποίο αναπολεί, μέσα από ένα μεταβυζαντινό περιβάλλον, το ιστορικό παρελθόν της ελληνοχριστιανικής θρησκείας.

Πρόκειται χωρίς αμφιβολία για μια έκθεση που αξίζει να επισκεφθεί κανείς για να θαυμάσει είτε τα αρχαιολογικά αντικείμενα είτε την αισθητική της. Πρόκειται για μια διαδρομή που δε φανερώνει τον εαυτό της μονομιάς, αλλά περιμένει να ανακαλυφθεί από τον επισκέπτη. Πόσο βαθιά φτάνει αυτός, πόσα κρυφά -παλιά ή νέα- νοήματα ανακαλύπτει, είναι κάτι που βρίσκεται στο χέρι του. Το μόνο σίγουρο είναι πως το μουσείο έχει φροντίσει να τον εξοπλίσει με την απαραίτητη «εργαλειοθήκη». Από τα περιγραφικά κείμενα -που περιλαμβάνουν το εκάστοτε ποίημα και τα ανάλογα αρχαιολογικά σχόλια-, μέχρι τη σκηνογραφία, είναι φανερό πως έχει διανύσει τη μισή απόσταση και περιμένει να διανύσει κι ο επισκέπτης την άλλη μισή… Σε μια εποχή που η πληροφορία σερβίρεται με περισσή ευκολία, οι «Ιδανικές “μορφές” κι αγαπημένες» έρχονται να μας υπενθυμίσουν πως τις αμφίδρομες σχέσεις τις απολαμβάνεις καλύτερα.

«Ιδανικές “μορφές” κι αγαπημένες»,
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης,
27/11/2013-30/03/2014