Είναι μεγάλη παράσταση η ομηρική Ιλιάδα που βλέπει τα φώτα της σκηνής για πέντε μόλις παραστάσεις στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών. Μεγάλο το ομηρικό έπος (24 ραψωδίες, 15.692 στίχοι), μεγάλη η παραγωγή (πάνω και πίσω από τη σκηνή), μεγάλη η διάρκεια (πέντε ώρες στο σύνολο). Κυρίως όμως είναι μια «μεγάλη», δηλαδή σπουδαία παράσταση: σπουδαίο το ομηρικό έπος, σπουδαίος ο μόχθος του σκηνοθέτη και όλου του ανθρώπινου δυναμικού της, σπουδαία η μετάφραση που μας παρέδωσε ο Δ.Ν. Μαρωνίτης. Πότε σαν χείμαρρος πότε σαν ρυάκι, ο λόγος του Ομήρου απλώθηκε στην κατάμεστη αίθουσα της Αποθήκης Δ στην Πειραιώς 260 και μας ξεδίψασε. Θα έφτανε ακόμη και να κλείσει κανείς τα μάτια και να παραδοθεί στο λόγο των δύο δημιουργών (από κοινού δημιούργημα του Ομήρου και του Μαρωνίτη θα πρέπει να θεωρείται η Ιλιάδα)… ειδικά αφού ακούστηκε από τους συγκεκριμένους ηθοποιούς, που διαλέχτηκαν, θαρρείς, με μόνο κριτήριο τη φωνή τους. Ακόμη μεγαλύτερη ευτυχία, όμως, που ο στόχος δεν έμεινε εκεί.

Δεν ξέρω αν ο Λιβαθινός αποφάσισε να σκηνοθετήσει την Ιλιάδα όταν «ανακάλυψε» τη συγκεκριμένη μετάφραση, αν όμως ισχύει αυτό τότε ο κύριος Μαρωνίτης αξίζει διπλών συγχαρητηρίων: για τη μεταφραστική δουλειά του αυτή καθ’ αυτή αλλά και γιατί δημιούργησε την ευκαιρία στο ομηρικό έπος να αποδείξει τη θεατρικότητά του. Και να που, ύστερα από άλλες απόπειρες που έχουν προηγηθεί, σκηνικής γνωριμίας με τη μετάφραση (εδώ κι εδώ), ήρθε η ώρα για μια κανονική θεατρική εκδοχή. Αυτό το έπος, το αδικημένο θεατρικά σε σχέση με το «αδερφάκι» του την Οδύσσεια, αποδείχτηκε πράγματι, κατά τη διατύπωση του Μαρωνίτη, «προδρομική τραγωδία». Κι αυτό όχι τόσο -και σίγουρα όχι μόνο- χάρη στη διαλογική μορφή που έχουν κάποιες από τις ραψωδίες της, αλλά γιατί, σαν την αρχαία τραγωδία κι αυτή, μιλάει για κατορθώματα και πάθη μεγάλων ανδρών, για την αιώνια σύγκρουση του ανθρώπου με τη μοίρα του, για το ρόλο της θεϊκής παρέμβασης και τη σύγκριση του ανθρώπινου με το θεϊκό μέτρο. Γιατί ο λυρισμός αναμετράται με τη δραματική ένταση. Γιατί, ακόμη, οι ήρωές της δανείζουν τη σάρκα και την ψυχή τους στις μεταγενέστερες αττικές τραγωδίες και βλέποντάς την, αναγνωρίζεις μέσα της κομμάτια από τις Τρωάδες και την Εκάβη και τον Αίαντα…

Ναι, έχει πολλή αφήγηση η Ιλιάδα, όπως και οι τραγωδίες μας, εξάλλου. Θέατρο λόγου είναι το αρχαίο ελληνικό θέατρο και το μεγάλο στοίχημα είναι πώς θα το μετουσιώσεις σε κάτι ενδιαφέρον, εν μέσω μιας εποχής αβάσταχτα γρήγορης και εικονολατρικής. Ο Λιβαθινός είχε πολλούς συμμάχους σε αυτό το εγχείρημα: τη μετάφραση, τους ηθοποιούς, τις ιδέες του. Η σκηνοθεσία του φώτισε το «πολεμικό» έπος με χιούμορ, ευρήματα, (περιπαικτικούς ή ειρωνικούς) σχολιασμούς, ενώ αμείωτη κράτησε τη δραματική του ένταση. Σε ένα σκηνικό-στρατόπεδο/πεδίο μάχης (Ελένη Μανωλοπούλου) με λάστιχα αυτοκινήτων, σκαλωσιές και μεταλλικά τραπέζια, με την καθοριστική συμβολή της (ηχογραφημένης και ζωντανής) μουσικής, που συνόδευε και δημιουργούσε ατμόσφαιρα, το σχολιαστικό ρόλο των (ανδρικών) κοστουμιών που ανακάτευαν χρονολογίες και φυλές, δημιουργώντας μια ανδρική κοινότητα πολεμιστών και ηγεμόνων, ξεδιπλώθηκαν τα μεγάλα δραματικά γεγονότα του δέκατου χρόνου του Τρωικού Πολέμου – από ηθοποιούς που ήταν ταυτόχρονα ραψωδοί και δραματικά πρόσωπα, δηλαδή που αφηγούνταν και παράλληλα υποδύονταν, κι έδιναν, στιγμές στιγμές, την αίσθηση ότι «παίζουν θέατρο», εντείνοντας τη θεατρικότητα του εγχειρήματος. Αίσθηση που υποστηρίχτηκε και από τη συνολικότερη σκηνοθετική πρόθεση της μη νατουραλιστικής αναπαράστασης και των αισθητικών «αιφνιδιασμών».

Είναι τεράστιο το δραματικό και ιδεολογικό βάρος της Ιλιάδας, πολλά αυτά που μπορούν να περιγραφούν από τη θεατρική της αναπαράσταση, πολλές οι σκηνές που έμειναν στη μνήμη (όπως τα κοκκινόμαυρα μπαλόνια, ο χάρτινος στόλος των καραβιών, τα παλτά ως νεκροί πολέμου), μια η πρότασή μας: αυτή η παράσταση πρέπει με κάποιον τρόπο να ξαναπαιχτεί. Εδώ και έξω, αν είναι δυνατόν. (Και μάλλον σε ειδική παράσταση για τους ηγέτες μας.) Γιατί το μεγάλο αυτό έπος, αν θα έπρεπε να απομονώσουμε ένα μόνο στοιχείο, διδάσκει ήθος, και μάλιστα μέσα στην πιο άγρια συνθήκη, αυτή του πολέμου. Όσο για τα υπόλοιπα, για τη μετάφρασή του, τη σκηνική του ερμηνεία, για τις επιλογές του Γιώργου Λούκου στο τιμόνι του Φεστιβάλ Αθηνών, αυτή είναι η Ελλάδα που θέλουμε. Ακούει κανείς;

Η παράσταση «Ιλιάδα» επαναλαμβάνεται από τις 6 Νοεμβρίου στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, το οποίο ανοίγει ξανά την αυλαία του το φετινό φθινόπωρο έπειτα από σχεδόν 15 χρόνια.