Η συνήθως φειδωλή σε δηλώσεις που αφορούν το έργο της, Αμερικανίδα καλλιτέχνης Κάρα Γουόκερ, από τις πιο δυνατές φωνές κατά του ρατσισμού και της δουλείας, που με τα έργα της επισημαίνει αδιάλειπτα τις χασματικές κοινωνικές και ταξικές διαφορές που αφορούν πρωτίστως το χρώμα και το φύλο είναι η επόμενη εικαστικός, η δέκατη όγδοη κατά σειρά, που της έχει ανατεθεί το μεγάλο έργο στην Turbine Hall της λονδρέζικης Tate από τις 2 Οκτωβρίου. Οι πληροφορίες για το έργο της βγαίνουν με το σταγονόμετρο, θα υπάρχει νερό, λέει η επιμελήτρια της έκθεσης Bolanle Tajudeen, -που είναι και η ιδρύτρια των Black Blossoms, ενός οργανισμού  που προβάλλει μαύρες καλλιτέχνιδες-, και ένα μεγάλο μέρος θα ασχολείται με το διατλαντικό εμπόριο σκλάβων, ενώ θα εξυφαίνεται μια σχέση μεταξύ μαύρων Αμερικανών και μαύρων Βρετανών. Η ίδια ήθελε πολύ να εκτεθεί το τεράστιο γλυπτό της από ζάχαρη, η Σφίγγα, αλλά ο τότε διευθυντής της Tate, του οποίου δεν αποκάλυψε το όνομα, της είπε ότι «οι αναθέσεις της Tate αφορούν μόνο πρωτότυπα έργα».

Η ανάθεση που της έγινε μοιάζει με βραβείο, η ίδια θεωρεί τις διαστάσεις του χώρου ακαταμάχητη πρόκληση, όπως είπε στον Γκάρντιαν. Η Κάρα Γουόκερ είναι η πρώτη μαύρη που μπαίνει στον χώρο και θα διαδεχθεί καλλιτέχνες όπως η Λουίζ Μπουρζουά, στην οποία έγινε η πρώτη ανάθεση το 2000, ο Άι Γουέι-Γουέι που γέμισε το πάτωμα της αίθουσας με εκατομμύρια πορσελάνινους ηλιόσπορους και τον Όλαφουρ Ελίασον με μία από τις πιο εμβληματικές εγκαταστάσεις που έγιναν  όλα αυτά τα χρόνια, στο Turbine Hall, το έργο του Weather Project.

Η Σφίγγα και τα παιδιά της στο εργοστάσιο ζάχαρης Domino

Το έργο της έρχεται να εγκατασταθεί στην καρδιά του Λονδίνου σε μια εποχή που η συζήτηση για την κληρονομιά της συστημικής βίας κατά των μαύρων Βρετανών, η αστυνομική βαρβαρότητα εναντίον τους και ο σχεδόν αυτονόητος καθημερινός ρατσισμός βρίσκονται πολύ ψηλά στην ατζέντα της συζήτησης και όχι μόνο στην τέχνη. Στο στόχαστρο άλλωστε, βρέθηκε και η ίδια η Tate, πριν από λίγο καιρό, όταν αναφέρθηκαν οι αποικιακές συνδέσεις της Βρετανίας με το εμπόριο των σκλάβων, το όνομα του χρηματοδότη και δωρητή των πρώτων έργων της Tate στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν ο Henry Tate, ιδιοκτήτης της εταιρείας ζάχαρης Tate & Lyle. Τον Αύγουστο, η Tate δημοσίευσε μια δήλωση σχετικά με αυτό το ζήτημα στο διαδικτυακό της τόπο: «Ο Henry Tate ήταν 14 χρονών το 1833, όταν ψηφίστηκε ο νόμος για την κατάργηση του εμπορίου σκλάβων. Έκανε τα χρήματά του από μια αλυσίδα παντοπωλείων στο Λίβερπουλ και στη δεκαετία του 1870 από τα εργοστάσια ζάχαρης στο Λίβερπουλ και στο Λονδίνο. Ποτέ δεν ήταν ιδιοκτήτης φυτειών στην Καραϊβική ή αλλού. Καθ ‘όλη τη διάρκεια της ζωής του έκανε και πολλές γενναιόδωρες δωρεές σε φιλανθρωπικές οργανώσεις, ιδιαίτερα εκείνες που ασχολούνται με την υγεία και την παιδεία».

Το περασμένο διάστημα, δυο εκθέσεις στο Λονδίνο, η Soul of a Nation, για την εποχή της μαύρης εξουσίας στις ΗΠΑ και Get Up, Stand Up Now στο Λονδίνο για την κουλτούρα των μαύρων στη Βρετανία τα περασμένα πενήντα χρόνια, άνοιξαν ξανά τη συζήτηση σχετικά με τους μαύρους δημιουργούς και την τέχνη τους, η οποία πλέον έχει τους δικούς της «ειδικούς» και εμπειρογνώμονες ακόμα και σε δημοπρασίες. Η Κάρα Γουόκερ δηλώνει κάπως αντίθετη σε αυτές τις κατηγοριοποιήσεις της «μαύρης τέχνης» και στην πραγματικότητα δεν έχει άδικο, αφού συντελεί στη δημιουργία ενός ακόμα -έστω και φαινομενικά αθώου- διαχωρισμού.

Η ίδια έχει ζήσει στο πετσί της αυτή την έννοια από τα σχολικά της χρόνια όταν οι συμμαθητές της την αποκαλούσαν «μαϊμού». Η μετακόμιση της οικογένειάς της -οικογένειας ακαδημαϊκών- από το Στόκτον της Καλιφόρνια στη συντηρητική και ρατσιστική Τζόρτζια στην οποία δρούσε η Κου-Κλουξ-Κλαν, όταν η ίδια ήταν 13 ετών, ήταν η πιο τραυματική εμπειρία της νεαρής έφηβης. Στο σχολείο ήταν απομονωμένη λόγω χρώματος, αισθανόταν ανεπιθύμητη και ακόμα και σήμερα η ουσία της τέχνης της εδράζει σε αυτή την περίοδο της ζωής της, στη νοοτροπία των πολιτειών στον νότο των ΗΠΑ, στα αγεφύρωτα ταξικά χάσματα, στον κοινωνικό και εκπαιδευτικό αποκλεισμό των φτωχών και των μαύρων, στον ρατσισμό και στην ιστορία της δουλείας.

Η Κάρα Γουόκερ ανέτρεξε σε προφορικές παραδόσεις και γραπτά τεκμήρια για να μάθει την ιστορία της φυλής της, ήταν αυτές οι ιστορίες που την έκαναν να δημιουργήσει τα αναγνωρίσιμα και ίσως πιο χαρακτηριστικά έργα της, τα καταπληκτικά χάρτινα κοπτικά της σχέδια που είναι εμπνευσμένα από τα εικονογραφημένα βιβλία της Βικτωριανής Αγγλίας και αφηγούνται ιστορίες δουλείας, σεξισμού και καταπίεσης με έναν τρόπο ανεπανάληπτο. Οι ασπρόμαυρες φιγούρες της όταν προβάλλονται, στροβιλίζονται υπαινίσσονται με τον πιο παιγνιώδη, ανάλαφρο τρόπο τη φρίκη και τον τρόμο της καθημερινότητας των σκλάβων στην Αμερική.

Μόνο η Κάρα Γουόκερ έχει κατορθώσει να βάλει στο ίδιο καρουζέλ τον ρομαντισμό, τη σεξουαλική επιθυμία, τα βασανιστήρια και τους εφιάλτες να στροβιλίζονται εννοιολογικά και να μοιάζουν με τον τίτλο της έκθεσής της το 2007 στο Whitney Museum of American Art: My Complement, My Enemy, My Oppressor, My Love, όταν με 200 έργα σε εκείνη την έκθεση αφηγήθηκε το σκότος της ανθρώπινης εμπειρίας και  την έννοια της φυλετικής υπεροχής. Πριν από δέκα χρόνια είδαμε ένα δείγμα αυτής της δουλειάς της στην ομαδική έκθεση «Ύμνος στη Σκιά», στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς.

Η Κάρα Γουόκερ σπούδασε στην Ατλάντα και στο Rhode Island School of Design, ωστόσο στο έργο της πέρα από την αισθητική δεν παραλείπει να υπερτονίζει το πρωτόγονο, τις παραμορφωμένες φιγούρες, με τις εξπρεσιονιστικές ρίζες του έργου της να συνδέονται με την υπονόμευση των εννοιών, τον σαρκασμό της εξουσίας, τη σάτιρα και το σαρκαστικό χιούμορ. Οι ιστορίες που πλάθει είναι συμβολικές, βαθιά ανθρώπινες, εξαιρετικά προκλητικές και βαθύτατα πικρές. Με τον τρόπο της αντιφάσκει στις κοινώς αποδεκτές αφηγήσεις της ιστορίας, δίνοντας τη δική της διάσταση που θυμίζει τις καρικατούρες του Γκόγια και του Χόγκαρθ και τον τρόπο με τον οποίο ο Μαρκ Τουέιν σάρκαζε τις κοινωνικές τάξεις και την εξουσία των ισχυρών.

Παρόλο που το έργο της έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις και αντεγκλήσεις μεταξύ κριτικών και καλλιτεχνών -καθώς δεν είναι λίγοι όσοι υποστηρίζουν ότι διαιωνίζει τα φυλετικά στερεότυπα-, σήμερα είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Η κατάργηση της δουλείας είναι ένα ιστορικό γεγονός αλλά η βία κατά των μαύρων στην Αμερική, την πατρίδα της, δεν έχει τέλος. Η Κάρα Γουόκερ έχει πάρει ανοιχτά θέση για τις δολοφονίες Αφροαμερικανών από αστυνομικούς, μάλιστα το 2014, όταν κανείς δεν είχε πιστέψει ότι ο Τραμπ θα ήταν ο επόμενος Αμερικανός Πρόεδρος των ΗΠΑ είχε δηλώσει ότι οι συγκεκριμένες δολοφονίες του Michael Brown και του Tamir Rice είχαν γίνει γιατί στο πρόσωπό τους οι αστυνομικοί έβλεπαν τον Μπαράκ Ομπάμα. «Φοβάμαι ότι ο δολοφονήθηκαν ως πληρεξούσιοι του μαύρου προέδρου», είχε πει. «Την ελπίδα την έχει αντικαταστήσει ο φόβος», συνήθιζε να λέει σχεδόν προφητικά αφού λίγο αργότερα ο Τραμπ θα έκανε πράξη τον φόβο της για τις διακρίσεις.

Η Κάρα Γουόκερ θα μπορούσε να είναι μια «στρατευμένη» στην τέχνη της, αν τα έργα της δεν ήταν τόσο ποιητικά. Ασχολείται με τα ίδια θέματα που είναι ανεξάντλητα και με όλους τους τρόπους. Σχέδια, κολάζ, θέατρο σκιών, βίντεο. Η φυλή, το χρώμα του δέρματος, ο τρόμος των αδύναμων, η σεξουαλικότητα, παίρνουν σάρκα και οστά στα έργα της που σε κάνουν να σκεφτείς «κάτι γίνεται εδώ» καθώς αναγνωρίζεις τη δύναμη και την τόλμη να εκφράζεται τόσο ουσιαστικά και καίρια μέσα από ζαχαρένια γλυπτά, χάρτινα σχέδια κάνοντας τις ζοφερές ιστορίες της εικαστική ποίηση.

Το 2014 η Κάρα Γουόκερ εγκατέστησε το πρώτο δημόσιο γλυπτό της μια πελώρια, ζαχαρένια Sugar Baby στο εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο ζάχαρης Ντόμινο στο Μπρούκλιν. Τη συνόδευαν τα Sugar Babies, παιδιά επίσης από ζάχαρη, επιχρωματισμένα με παχύρρευστο σιρόπι μελάσας. Πολλοί λένε πως της έμοιαζε. Μία Αφροαμερικανή, μία «Νέγρα», όπως θα έλεγαν στην εποχή που το εργοστάσιο ζάχαρης λειτουργούσε, σιωπηλή, δυνατή, αδιαπέραστη. Μία από τους χιλιάδες βασανισμένους κακοπληρωμένους μαύρους εργάτες του εργοστασίου που δούλευαν στην επεξεργασία του ευγενούς προϊόντος πριν φτάσει πάλλευκο, ραφινέ, στις μεγάλες κουζίνες του κόσμου. Περίπου 130.000 άνθρωποι πέρασαν τις πόρτες του παλιού εργοστασίου ζάχαρης, ένα χώρο ποτισμένο από τη μυρωδιά της για να ακουμπήσουν τα γλυπτά της Γουόκερ και ένα κομμάτι της ιστορίας τους πριν χαθεί μαζί με την κατεδάφιση του εργοστασίου.

Η Τόνι Μόρισον από την Κάρα Γουόκερ στο New Yorker

Σε λίγο καιρό οι επισκέπτες της Tate Modern θα συναντήσουν από κοντά το έργο της που για άλλη μια φορά, θα αφορά την εξουσία, τον πόνο και την ηδονή, τη διαστροφή των σχέσεων, τις υποταγμένες συμπεριφορές, τις στερημένες από ευκαιρίες υπάρξεις όχι μόνο στον αμερικάνικο νότο αλλά και στην καρδιά της αυτοκρατορίας που το φιλοξενεί. Τον Αύγουστο του 2019, το έργο της “Quiet As It’s Kept” στο εξώφυλλο του New Yorkerή ταν ένας φόρος τιμής στην Τόνι Μόρισον, που διάβασε όταν ήταν 24 ετών, ένα καλοκαίρι στην Ιταλία. «Κάθε φορά που παίρνω αυτό το μυθιστόρημα για να ξαναδιαβάσω, αισθάνομαι το θερμό αεράκι εκείνου του καλοκαιριού», λέει. Η τελευταία της ανάμνηση, ένα «στιγμιότυπο ευτυχίας» είναι από τις διακοπές της στην Ελλάδα το περασμένο καλοκαίρι, όταν βρέθηκε στην παιδική χαρά ενός μικρού χωριού. Εκεί, ανάμεσα σε πλαστικούς κύκνους, έζησε κάτι ειλικρινές και ζωντανό, κάτι που διέλυσε για μια στιγμή τη μόνιμη λύπη της.

Στο Λονδίνο, δυο ημέρες μετά τα εγκαίνια του έργου της στην Tate, στις 4 Οκτωβρίου, η γκαλερί Sprüth Magers θα παρουσιάσει την πρώτη αναδρομική έκθεση με βίντεο έργα της στο Ηνωμένο Βασίλειο. Θα προβληθούν οκτώ ταινίες με την πρωτοποριακή καλλιτεχνική πρακτική της σε επιμέλεια του Αμερικανού συγγραφέα και θεατρικού κριτικού Hilton Als. Οι πολύπλοκες και σουρεαλιστικές ταινίες της μέσα από μια παγκοσμίως αναγνωρίσιμη εικονογραφία απεικονίζουν τη σκληρή πραγματικότητα της μαύρης αμερικανικής εμπειρίας, μέσα από άσεμνα, σαγηνευτικά και εφιαλτικά σενάρια και ασπρόμαυρες καρικατούρες. Μπορεί να φαίνεται υπερβολικό αλλά οι εκθέσεις της είναι ίσως το πιο πολυαναμενόμενο γεγονός του φετινού χειμώνα στη βρετανική πρωτεύουσα.