Ο τίτλος της έκθεσης «Ιδανικές ‘μορφές’ κι αγαπημένες…» μνημονεύει τρεις λέξεις από το ποίημα Φωνές του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη. Ο υπότιτλος «Εικονογραφώντας ποιήματα του Καβάφη» με προδιέθεσε να επισκεφθώ την έκθεση για να συναντήσω μορφές που γέννησαν το ιστορικό καταστάλαγμα της λογοτεχνίας στην ποίηση του Αλεξανδρινού ιστοριοδίφη ποιητή.

Η έκθεση εγκαινιάσθηκε το 2013, που ήταν διπλή επέτειος της συμπλήρωσης 150 ετών από τη γέννηση και 80 ετών από τον θάνατό του Καβάφη. Είχα σίγουρα προσέξει τα δύο σχετικά λάβαρα σχεδιασμένα με σοβαρή ασπρόμαυρη παλέτα που αναρτώνται στην πρόσοψη του Μεγάρου Σταθάτου, παράρτημα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης – το πρώτο με τη μορφή του ποιητή ιχνηλατημένη στην πλευρά που σχηματίζει μία ακανόνιστη στίβα χάρτου, και το δεύτερο με τον τίτλο της έκθεσης στον γραφικό χαρακτήρα του ποιητή να διασχίζει το βλέμμα της κεφαλής κάποιου ηγεμόνα της ελληνιστικής περιόδου.

Δρασκέλισα τα σκαλοπάτια της εισόδου και αρχικά με τράβηξε το γλυπτό αντίκρι στο πάλαι ποτέ θερμοκήπιο του μεγάρου – το μαρμάρινο αγαλμάτιο νέου που κρατεί δάδες. Πολυκλείτεια στάση, μελαγχολικά γερμένο κεφάλι στραμμένο προς την φλόγα δάδας που πένθιμα αγγίζει το μνήμα – συμβολική αναφορά στον θάνατο. Αριστούργημα της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής περιτριγυρισμένο από σύγχρονα κάτοπτρα, που εστιάζουν σε επίμαχα σημεία του σώματος – την κεφαλή, το στήθος και την ήβη (κεντρική φωτογραφία). Ένας όμορφος τρόπος να θυμίσει ότι το γλυπτό έχει συγκεκριμένα ενεργειακά σημεία, που σχετίζονται με τις περιοχές που ψηλαφεί η έκθεση – το νου, τη ζωή και την ηδονή. Πιο πέρα στο φόντο, τέσσερα επιπλέον κάτοπτρα συλλαμβάνουν την προσωρινή σχέση μου με τον νέο και με ενσωματώνουν στην έκθεση – ένα έμβλημα της ματαιότητάς μου. Εμπρός μου διατίθεται και προτείνεται σιωπηλά στο επάνω μέρος μίας στίβας χάρτου ένα φύλλο αποκλειστικά για εμένα τυπωμένο με ένα ποίημα του Καβάφη:

Την εμορφιά έτσι πολύ ατένισα,
που πλήρης είναι αυτής η όρασίς μου.
Γραμμές του σώματος. Κόκκινα χείλη. Μέλη ηδονικά.
Μαλλιά σαν από αγάλματα ελληνικά παρμένα·
πάντα έμορφα, κι αχτένιστα σαν είναι,
και πέφτουν, λίγο, επάνω στ’ άσπρα μέτωπα.
Πρόσωπα της αγάπης, όπως τάθελεν
η ποίησίς μου…. μες στες νύχτες της νεότητός μου,
μέσα στες νύχτες μου, κρυφά, συναντημένα…


«Η διορία του Νέρωνος».
Νέρων / Σέρβιος Σουλπίκιος Γάλβας, πε. 60 μ.Χ. Φωτό © Μεγακλής Ρογκάκος, 2014

Μάλιστα, πλεόν του ποιήματος, το φύλλο περιλαμβάνει και φιλολογικό σχολιασμό του από τους επιμελητές, που αναφέρει -μεταξύ άλλων- πως η περιγραφή επιμέρους στοιχείων συνθέτει μία συνολικά μυθική ή θεϊκή παρουσία. Υπέροχο ζευγάρωμα ποίησης και γλυπτικής. Ήταν το πρώτο από 27 ζεύγη (σε κάποια ποιήματα αντιστοιχούν ομάδες έργων τέχνης) που συνάντησα στην έκθεση, με παρόμοιας ποιότητας σχέση, όλα συνοδευμένα από ένα διαφορετικό ποίημα στην στίβα του. Από όλη την έκθεση αξίζει να μνημονεύσω τουλάχιστον τα εξής δέκα: 1) το τμήμα κανθάρου του Νεάρχου με το ποίημα Τα άλογα του Αχιλλέως, όπου ο Ζεύς ενθαρρύνει τα ευγενή ζώα να αφήσουν τον θρήνο, 2) την κεφαλή θεοποιημένου Αλεξάνδρου με το ποίημα Στα 200 π.Χ., για το πολιτιστικό αμάλγαμα που έφερε στον κόσμο η τότε τάξη πραγμάτων, 3) την κεφαλή Τύχης με το ποίημα Παλαιόθεν Έλληνες, για την παλαιότητα της Αντιόχειας που συγγένευε με το μυθικό Άργος, 4) το ειδώλιο νέγρου μουσικού με το ποίημα Το 31 π.Χ. στην Αλεξάνδρεια, που αναφέρεται σε ψευδές ειδήσεις μέσα από τα μάτια ενός ασήμαντου πραγματευτή, 5) τις κεφαλές του αυτοκράτωρα Νέρωνα και του εχθρού του, Σερβίου Σουλπικίου Γάλβα, με το ποίημα Η Διορία του Νέρωνος, για τον σχετικό με αυτούς αινιγματικό χρησμό του Μαντείου των Δελφών, 6) τις κεφαλές του Ηρώδη του Αττικού και του αγαπημένου τροφίμου του, Πολυδευκίωνα, με το ποίημα Ηρώδης Αττικός, που αναφέρεται στην άκριτη πειθώ των θαυμαστών του πρώτου, 7) την κεφαλή Διονύσου με το ποίημα Η συνοδεία του Διονύσου, για τον πεζό στόχο ενός ξακουστού τεχνίτη, 8) τον χάλκινο καλυκωτό κρατήρα με το ποίημα Τεχνουργός κρατήρων, όπου ο τεχνίτης παρακαλεί τη μνήμη του να αποδώσει πιστά την αναπαράσταση, 9) το επιτύμβιο μνημείο του Σεργίου, της Τετραδίας και του Ιωάννου με το ποίημα Εν τω μηνί Αθύρ, για την δυσανάγνωστη επιγραφή που την ερμηνεία της εμποδίζει ο πόνος των φίλων, και 10) τα εκκλησιαστικά αντικείμενα από το Μουσείο Μπενάκη με το ποίημα Στην εκκλησία, για την ιστορικότητα του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού που υστερεί σε ανανέωση.


Εικαστική δημιουργία Πραξιτέλη Τζανουλίνου στην Αίθουσα #3. Φωτό © Μεγακλής Ρογκάκος, 2014

Οι συζεύξεις επιτυγχάνουν τον στόχο της έκθεσης να αναδειχθεί η συγγένεια ανάμεσα στη λογοτεχνία και τις εικαστικές τέχνες. Αυστηρότερη εκδοχή του εν λόγω εγχειρήματος, διότι εστίαζε αποκλειστικώς στην σχέση των ποιημάτων του Καβάφη με ιστορικές προσωπογραφίες όπως απαντώνται στη νομισματολογία, ήταν η έκθεση «Νομίσματα και Ποίηση, ο Έλληνας Ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης» που επιμελήθηκε ο Δρ. Στέφανος Γερουλάνος στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη το 2006. Εδώ, όμως, το επιμελητικό δαιμόνιο απελευθερώνεται και περιλαμβάνει πέρα από περίοπτα γλυπτά (κεφαλές, προτομές, αγαλματίδια, ειδώλια, συμπλέγματα μορφών), σκεύη, αγγεία, νεκρικά πορτρέτα, επιτύμβιες στήλες, εικόνες και νομίσματα. Για την ευφάνταστη και εμπεριστατωμένη επιλογή τους αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στους επιμελητές της έκθεσης – τον καθηγητή Νικόλαο Χρ. Σταμπολίδη, και τις αρχαιολόγους Μαρία Δόγκα-Τόλη και Μιμίκα Γιαννοπούλου. Επιπλέον, η έκθεση ξεχωρίζει για τη μεθοδική ομαδοποίηση των έργων στις αίθουσες του μουσείου, που αντιστοιχούν σε πέντε σαφείς ποιητικές ενότητες: 1) μυθολογική ποιήματα που αντλούν το θέμα τους από τον τρωικό κύκλο, 2) ποιήματα ιστορικής έμπνευσης που εξετάζουν την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, 3) ποιήματα με ψευδο-ιστορικό περιεχόμενο με φανταστικούς πρωταγωνιστές, 4) επιτύμβια ποιήματα με πρωταγωνιστές νέους που πέθαναν πρόωρα, και 5) ποιήματα με αναφορά στη μετάβαση από τον παγανισμό στον χριστιανισμό.


Εικαστική δημιουργία Στέλιου Κόη στο ισόγειο του κλιμακοστασίου. Φωτό © Μεγακλής Ρογκάκος, 2014

Εξαιρετικό εύρημα της έκθεσης είναι η μεγεθυμένη αναπαραγωγή ως επί το πλείστον γνώριμων στίχων της Καβαφικής ποίησης με τον γνήσιο γραφικό χαρακτήρα του ποιητή που διαπερνά τους τοίχους όλων των αιθουσών του ισογείου και συνεχίζει στο κλιμακοστάσιο. Είχα την οικεία αίσθηση ότι βρίσκομαι εντός μίας μήτρας τα τοιχώματα της οποίας καλύπτονται από τη λογοτεχνία του Καβάφη, που κάθε της λέξη έχει θέση και νόημα. Επιπλέον, ο καλλιτεχνικός επιμελητής της έκθεσης, Στέλιος Κόης, σκηνοθέτησε μία συγκινησιακά φορτισμένη εγκατάσταση, απολύτως ταιριαστή στο σκεπτικό των εκθεμάτων. Μία στίβα χάρτου εμπρός από το κλιμακοστάσιο μοιάζει να παραδίδεται σε έναν αέρα που παίρνει πολλές από τις επάνω στρώσεις της και τις σηκώνει προς τον πρώτο όροφο. Στο κεφαλόσκαλο του πρώτου ορόφου ορθώνεται τοίχος επάνω στον οποίο σκορπισμένα φύλλα χαρτιού αρχίζουν συνολικά να συνθέτουν την προσωπογραφία του ποιητή. Τέλος, στον πρώτο όροφο του μουσείου, η μυθολογική ενότητα ποιημάτων υποστηρίζεται από ένα σκηνικό με εργαλεία γλυπτικής και προπλάσματα από το εργαστήριο του γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνου. Πρόκειται για καταπληκτική έκθεση, με μεστό περιεχόμενο εξαιρετικά σκηνοθετημένο που αξίζει να την επισκεφθεί, είτε κυριολεκτικά είτε εικονικά, όλος ο κόσμος.

Ιδανικές “μορφές” κι αγαπημένες | 27 Νοεμβρίου 2013 – 30 Μαρτίου 2014 | Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

*Κεντρική φωτογραφία του άρθρου «Έτσι πολύ ατένισα». Αγαλμάτιο Νέου που Κρατεί Δάδες, 50 μ.Χ. Φωτό © Μεγακλής Ρογκάκος, 2014.