Εμφανίζετε στο Σταυρό του Νότου. Τι περιλαμβάνει το πρόγραμμα σας;

Είναι ένα μικρό σχετικά σύνολο από αυτά που έχω παρουσιάσει στο παρελθόν. Έχει μια αφαιρετική λογική το πρόγραμμα, μια πιο ακουστική χροιά..Νομίζω ότι αυτή η ομάδα είναι η καλύτερη απ’ όσες έχουμε φιάξει. Κατέληξε να είναι μια πολύ λειτουργική ομάδα που διέψευσε αυτό που αρχικά ήθελα να κάνω με θετικό τρόπο. Είμαστε μια ομάδα που απολαμβάνει να παίζει μουσική, απολαμβάνει δηλαδή αυτό που κάνει.

Άλλωστε, έχετε ξεκινήσει από μια μουσική παρέα. Υπάρχει όμως μια κατάρα στην Ελλάδα και τα γκρουπ δεν αντέχουν. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Νομίζω ότι έχει να κάνει με βασικά χαρακτηριστικά του Έλληνα. Στη ρίζα της ύπαρξής μας έχουμε έναν αναρχοεγωκεντρισμο που δεν ευνοεί συμπράξεις και ομαδοποιήσεις, που οφείλουν να πλάσουν κανόνες για να λειτουργήσουν. Μας είναι δύσκολο να συναντήσουμε τον άλλον μέσα σε μια σχέση που δεν είναι προκαθορισμένη, αλλά οφείλει να οριοθετηθεί από το μηδέν. Μας είναι πιο εύκολο να υπάρξουμε μέσα σε μια θρησκευτική ομάδα με παραδομένους κανόνες, ή μέσα σε πολιτική ομάδα με προκαθορισμένη ιδεολογία,ή σε μια οικογένεια με ισχυρούς παραδοσιακούς κανόνες, ας πούμεε

Αυτός πιστεύετε ότι ήταν ο λόγος που διαλύθηκε το γκρουπ;

Οι Ποδηλάτες ήταν μια ευτυχής συγκυρία, δεν ήταν στρατηγική, ήταν συγκυρία που κατέληξε σε συνεργασία.Για να μην κάνουμε μεταβιβάσεις όμως, μάλλον εγώ δεν ήμουν ώριμος τότε, ούτε εμπιστευόμουν αρκετά τους άλλους. Δεν εξαιρώ τον εαυτό μου από την περιγραφή που έκανα δηλαδή, ήμουν και εγώ ένα προϊόν αυτής της ανεπαρκείας. Μπορούμε να πλάσουμε τους εαυτούς μας, αλλά δύσκολα σε σχέση με τους άλλους. Αυτό εκδηλώνεται σε κάθε έκφανση της ζωής μας… Νομίζουμε λίγο ότι όλα μας ανήκουν: τα πεζοδρόμια , η θέση στο δημόσιο…

Αυτή την περίοδο μουσικά προς τα πού κατευθύνεστε;

Όταν παίζω, παίζω ό,τι μου κατέβει και προσπαθώ να δω ποιο λάθος θα εμπιστευτώ.Τον τελευταίο καιρό παίζω πιο παραδοσιακούς δρόμους, αλλά η έννοια της παράδοσης πάντα με τρόμαζε. Φοβόμουν ότι από πίσω κρύβεται ένας συντηρητισμός, μια διάθεση ευσέβειας. Εγώ θέλω σε όλα αυτά να τους βγάλω και λίγο το μάτι. Όπως σε ποίημα που τη διαφορά την κάνει η λέξη που φαινομενικά δεν έχει θέση εκεί. Αυτή την περίοδο ασχολούμαι εντατικά με το συνθετικό κομμάτι, έχω κάνει αρκετές δοκιμαστικές ηχογραφήσεις για τον επόμενο δίσκο. Δεν ξέρω πότε θα βγει. Τώρα πια δε με αγχώνει ο χρόνος, δεν περιμένω να ζήσω από αυτό άλλωστε (γέλια). Πριν από ένα χρόνο έκανα τον τελευταίο δίσκο μου, έκανα και τον διπλό με τον Ζιώγαλα και τον Πορτοκάλογλου που πήγε καλά. Έχω δώσει ένα παρόν στη δισκογραφία, ας με γράψει ο απουσιολόγος και μια φορά (γέλια). Λέω ότι τα τραγούδια που γράφω τώρα είναι πιο εσωστρεφή, ο ήχος είναι πιο ακουστικός, αλλά όλα αυτά έχουν μόνο μια ιστορική αξία, όταν βλέπεις πώς σε διαψεύδει η πραγματικότητα, με την προσωπική σου, ολική συμμετοχή. Ίσως αυτό που θες να κάνεις να παραμένει αμετάβλητο, το κοστούμι αλλάζει.

Πότε νιώθετε ότι ένα τραγούδι είναι έτοιμο; Και τελικά τι είναι για σας ένα καλό τραγούδι;

Δεν υπάρχει μια επαρκής απάντηση σε αυτό. Καλό τραγούδι είναι αυτό που μπορεί να γυρίσει πίσω σε μενα, σαν ένα παιδί που το στέλνεις για ένα θέλημα και γυρίζει πίσω φέρνοντάς σου ένα μήνυμα. Βέβαια, όταν είσαι μόνος και γράφεις δεν ξέρεις αν θα γυρίσει πίσω και ίσως αυτό είναι μια ενδιαφέρουσα πλευρά. Ίσως τελικά δεν αποφασίζεις εσύ. Ίσως η σχέση σου με αυτό που κανείς να μην ολοκληρώνεται, αν δεν καθρεφτιστεί μέσα σε μια άλλη καρδιά. Μπορεί να στείλεις ένα τραγούδι στην αχανή θάλασσα,να μη γυρίσει σε σένα, εσύ να μη μάθεις τελικά ποτέ τι απέγινε, αλλά αυτό να αυτονομηθεί, να αποκτήσει μια δική του ζωή. Ένα τραγούδι που είναι κλειστό σε ερμηνείες μάλλον δεν είναι καλό τραγούδι, θα μπορούσες να πεις. Αλλά και τι είναι καλό;

Στα τραγούδια σας, κατά τη γνώμη μου, συνταιριάζετε δυο άκρα. Την αισιοδοξία και την εσωστρέφεια…

Παλιότερα το έκανα συνειδητά αυτό. Τα τραγούδια που έγραφα στους Ποδηλάτες αυτό ήταν. Προσπαθούσα και λίγο να διασκεδάσω τον εαυτό μου. Η μουσική ήταν πιο φωτεινή και ερχόταν σε αντίφαση με το στίχο που ήταν πιο εσωστρεφής. Αυτό πάντα σε ένα επίπεδο διαισθητικό με γοήτευε. Αυτή η διαρκής πόλωση παρήγαγε μια ενέργεια. Έχω κάνει ένα τραγούδι το «Γκομενάκι» που η μουσική του είναι πολύ μελωδική, αλλά οι στίχοι είναι σκληροί, κάποιο είπαν ότι είναι και κυνικοί. Τα τελευταία χρόνια όμως νομίζω ότι η διάθεση που μεταδίδει η μουσική μου δεν είναι πια τόσο “έξω καρδιά”.

Γιατί έχει συμβεί αυτό;

Πολλά (γέλια). Ο καθένας θέλει να πει κάτι, αλλά τελικά αυτό που κάνει ίσως λέει περισσότερα από αυτά που ήθελε ο ίδιος. Συνθέτω την φανταστική μου αυτοβιογραφία με τα τραγούδια μου. Δε βρίσκω τίποτα πιο βαρετό από το να διηγείται κανείς την πραγματικότητά του. Αν δε μιλήσει κανείς για τη φαντασία του, έστω και βιάζοντας την πραγματικότητα, ή μεγεθύνοντας ένα της κομμάτι, αγνοώντας όλα τα υπόλοιπα, δεν έχει νόημα.

Είστε και δημιουργός και ερμηνευτής. Όταν γράφετε ένα τραγούδι που δε θα το πείτε εσείς αγχώνεστε ότι κάτι θα χαθεί;

Πάντα κάτι χάνεται, το ζήτημα είναι τι θα έχει κερδιθεί, αν και δε μου είναι πάντα διαυγές αυτό. Όταν ξεκινώ να παίζω κάτι, δεν πάω από τον κεντρικό, προσπαθώ να βρω ποια παράκαμψη με εμπνέει. ΕΚ των υστέρων κρίνω για ποιον προορίζεται και πολλές φορές αυτός ο φόβος με οδηγεί στο να μην πω εγώ τραγούδια παρά στο να μη δώσω.

Αν κάποιος σας έλεγε να διαλέξετε υποχρεωτικά ανάμεσα στο να γράφετε ή να τραγουδάτε τι θα επιλέγατε;

Ελπίζω κάποιος να μην ήταν τόσο σκληρός. Η εύκολη απάντηση θα ήταν ότι θα επέλεγα να γράφω, αλλά ίσως να είναι ακόμα πιο βασανιστικό να έχεις την πολυτέλεια να γράφεις και να μην μπορείς να τραγουδήσεις.

Σήμερα η χώρα μας και όχι μόνο περνάει μια μεγάλη δυσκολία. Εσείς πώς βλέπετε όλη αυτή την κατάσταση; Σας έχει αγχώσει η κρίση;

Τώρα έχουμε στρέψει ένα μεγεθυντικό φακό στα πάντα. Παλιότερα συνέβαινε ότι συνέβαινε, αλλά οι άνθρωποι δεν είχαν τα μέσα για να το γνωρίζουν. Καταρχάς όμως πρέπει να ορίσουμε τι είναι κρίση. Άλλη κρίση διακρίνεις εσύ, άλλη εγώ, άλλη ένας τρίτος. Τι χαρακτηριστικά έχει; Μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι κρίση είναι αυτό που βιώναμε πριν από την κρίση και τώρα απλώς ερχόμαστε αντιμέτωποι με την πραγματικότητα. Μιλάμε για οικονομική κρίση; Για κρίση αξιών της νεωτερικότητας;

Όλα αυτά όμως δεν είναι κάπως αλληλένδετα;

Σαφώς, αλλά δε συμφωνώ στο σημείο που θέτει ως αφετηρία την οικονομική κρίση. Ίσως υπάρχει μια δομική κρίση του ανθρώπου που έρχεται αντιμέτωπος με τα αποτελέσματα της προόδου, της ιστορικής του πορείας. Κάθε επιμέρους στοιχείο επιδρά. Το οικονομικό ζήτημα αναδύεται σε πρωταρχικό στις κοινωνίες. Το ζητούμενο της σημερινής κοινωνίας είναι η κοινωνική της ευρωστία και η οικονομική της ευαμάρεια, αλλά αυτό μπορούμε να το αμφισβητήσουμε, γιατί ίσως αυτό το αίτημα είναι που οδηγεί στην κατασπατάληση των φυσικών πόρων την καταστρατήγηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κτλ. Υπήρχε ποτέ ένας δρόμος που οδηγούσε στην Γη της Επαγγελίας; Νομίζω ότι αυτά τα αδιέξοδα υπήρχαν πάντα, κι ίσως έχουν χειραφετηθεί από εμάς τους ίδιους. Ίσως τώρα η νέα τεχνολογία μάς επιβάλλει πια τη δική της λογική.

Αυτό έχει συμβεί και στη δισκογραφία που πλέον έχει παρέλθει και την κρίση και έχει φτάσει σχεδόν στο τέλος της… Εσείς και ως δημιουργός και ως παραγωγός πώς το έχετε βιώσει αυτό; Ποια νομίζετε ότι είναι η διέξοδος

Ναι, η δισκογραφία είναι μάλλον ένα τέτοιο παράδειγμα. Δηλαδή η τεχνολογία και η ανάπτυξη έδωσαν λύσεις σε ορισμένα θέματα και δημιούργησαν νέα αδιέξοδα ταυτόχρονα που ζητούν νέους χειρισμούς. Ο κλάδος μας αυτή την κρίση της δισκογραφίας τη βιώνει δραματικά. Είχαμε την πολυτέλεια σε μια σύντομη ιστορική αναλαμπή να ζούμε από τη μουσική. Σε όλη τη διαδρομή της μουσικής δε συνέβαινε αυτό, αυτή η περίοδος ήταν ένα παράθυρο απ’ όπου κοιτάξαμε έξω, αλλά το παράθυρο έκλεισε. Όμως δεν εξαρτάται από αυτό η ανθρώπινη μοίρα, αλλά μπορεί να εξαρτάται κιόλας.. Να εξαρτάται δηλαδή από το πέταγμα μιας πεταλούδας… Όσο για τη διέξοδο… δεν είναι ορατή, αλλιώς θα κατευθυνόμασταν προς αυτήν. Η νέα τεχνολογία έχει δημιουργήσει νέα δεδομένα, έχει καταργήσει την απόσταση, έχει εξισώσει προσπάθειες και έχει εγκαθιδρύσει μια νέα κατάσταση. Ζούσαμε σε ένα καθεστώς που προτείναμε πράγματα στις δισκογραφικές εταιρείες. Αυτό πια δε συμβαίνει. Η ελληνική αγορά πάντα ήταν πολύ εύθραυστη, τώρα ακόμα περισσότερο. Δεν επενδύουν οι εταιρείες σε μια δουλειά, ακόμα και σε δουλειές που φαίνεται ότι θα έχουν απήχηση σε ένα ευρύ κοινό. Οι προσπάθειες στη δισκογραφία είναι ελλειμματικές, οικονομικά μιλώντας.

Ναι, αλλά ίσως έτσι δίνεται και η ευκαιρία στους καλλιτέχνες να διακινούν το υλικό τους χωρίς να εξαρτώνται από δισκογραφικές…

Ναι, μπορεί να γίνει ένα πρώτο βήμα μέσα από το ίντερνετ, αν αυτό εννοείς. Αλλά αν δεν υπάρχει η στήριξη μιας δισκογραφικής, έστω και ανεξάρτητης, δεν μπορούν να προχωρήσουν τα πράγματα, να κάνεις, ας πούμε, μια καλή ηχογράφηση. Βέβαια, μπορεί κάποιος που δεν έχει την οικονομική δυνατότητα, για παράδειγμα, για μια καλή ορχήστρα να καταφύγει σε λύσεις πιο οικονομικές και τελικά ίσως πιο ενδιαφέρουσες και πιο ξεχωριστές. Η ελληνική λαϊκή μουσική προέκυψε από τέτοιους περιορισμούς. Οι περιορισμοί – και δεν τους ευλογώ- πολλές φορές λειτουργούν απελευθερωτικά και πολύ δημιουργικά. Εκεί που φυλακίζεις κάτι, η ίδια η φυλακή γίνεται διαφυγή. Η ζωή και η τέχνη δεν είναι μονοσήμαντες, είναι αμφίσημες. Το ρεμπέτικο τραγούδι είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Τα ρεμπέτικα ήταν περιθωριακά τραγούδια με αυτοσχέδια όργανα και μικρές ορχήστρες, που δεν μπορούσαν να εκφράσουν λόγω λογοκρισίας τα αγαπημένα τους θέματα, τον κόσμο του περιθωρίου δηλαδή, και αναγκάστηκαν να ανοιχτούν σε άλλους τόπους και τελικά να παραχθούν αριστουργήματα. Οπότε εμείς ερχόμαστε μέσα σε μια νέα πραγματικότητα, ψηφιακή, μετα-υλική, που μέσα στους αχανείς δρόμους που μας προσφέρει, ίσως μας στερεί μια ευκολία που είχαμε συνηθίσει και τελικά έτσι να οδηγηθούμε κάπου αλλού.

Έχω την αίσθηση ότι μετά την κρίση της δισκογραφίας υπάρχει μια στροφή στις live εμφανίσεις. Οι καλλιτέχνες ξεπηδούν και κερδίζουν έδαφος μέσα από τις ζωντανές εμφανίσεις…

Υπάρχουν καλλιτέχνες που οπτικοποιούν αυτό που κάνουν, όχι πάντα σε ένα καθεστώς αμεσότητας, όπως αυτό που απατεί η σκηνή. Τελικά και η ίδια η μουσική οπτικοποιείται σε ένα μεγάλο βαθμό. Στην εντροπία του πράγματος που θέλει τα πάντα να οπτικοποιούνται αυτό που λες εσύ είναι ακόμα αντιπολίτευση, δεν είναι η κυρίαρχη τάση. Την εποχή της εικόνας τη ζούμε πάνω από τριάντα χρόνια. Στην Ελλάδα τη ζούμε με μια καθυστέρηση, όχι μόνο χρονική, που φαίνεται βραδυφλεγής κάποιες φορές και άλλες φορές υιοθετεί και απορρίπτει τις νέες τάσεις πριν καν τις αφομοιώσει. Όλα ομως οφείλουν πλέον να υπάρχουν μέσα από την τηλεοπτική πραγματικότητα. Ήξερα παλιά μια κυρία- θα έχεις ακούσει κι εσύ τέτοια περιστατικά-που στολιζόταν κάθε φορά που καθόταν μπροστά στην τηλεόραση, γιατί νόμιζε ότι τη βλέπει ο παρουσιαστής. Αυτό τώρα έχει αρχίσει να συμβαίνει και στην πραγματικότητα, δηλαδή η πραγματικότητα έχει πάψει να έχει σημασία, αν δεν αφορά την τηλε-πραγματικότητα. Η τηλεόραση απεικόνιζε αυτό που συνέβαινε έξω, τώρα η ζωή απεικονίζει την τηλεόραση. Ο τρόπος που ψωνίζουμε, ερωτευόμαστε, ακούμε μουσική εξαρτάται από την τηλεοπτική πραγματικότητα.

Γιατί πιστεύετε ότι η ελληνική μουσική δεν μπορεί να ταξιδέψει στο εξωτερικό; Εσάς σας ενδιαφέρει ένα τέτοιο άνοιγμα;

Θα ήταν φλυαρία να επαναλάβω τα αυτονόητα. Το ότι χρειάζεται να υπάρξει μια σοβαρή προσπάθεια και παραγωγή, το ότι η ελληνική γλώσσα έχει τις ιδιαιτερότητες της κτλ. Αυτές είναι συνιστώσες που δεν μπορούμε να τις αγνοήσουμε. Το ερώτημα όμως που τίθεται είναι αν θέλουμε να επικοινωνήσουμε με τον υπόλοιπο κόσμο. Θέλουμε να λάβουμε υπόψη τον δικό τους κώδικα, ή είμαστε εγκλωβισμένοι σε μια δική μας οπτική; Εμένα με αφορούν όλα, επειδή με ρώτησες. Έχω κάνει κάποιες προσπάθειες να κινηθώ και στο εξωτερικό, έχω κάνει κάποιες συνεργασίες, δε νιώθω όμως ότι έκανα και τίποτα. Κι ένας λόγος είναι ότι με απασχολούν αυτά τα ερωτήματα που σου εξέθεσα και με κάνουν να αναρωτιέμαι για τη δική μου πρόταση. Τι μπορώ εγώ να πω σε αυτό τον αχανή κόσμο, σε ποια γλώσσα να τους μιλήσω; Αυτό δε λύνεται σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά όλα αυτά δεν τα έχω απαντήσει στον εαυτό μου..

Έχετε μια διάθεση στη μουσική σας να πειραματίζεστε, συνδυάζοντας πολλούς δρόμους, ηλεκτρονικούς, παραδοσιακούς. Είναι μια προσπάθεια να απαντήσετε αυτά τα ερωτήματα;

Όλα συνδέονται, εγώ προσπαθώ να πω κάτι και μέσα από αυτή την προσπάθεια πλάθεται μια γλώσσα, ή μάλλον ένα υβρίδιο γλώσσας. Δεν έχει σημασία όμως από πού παίρνεις κάτι, αλλά πού το βάζεις. Στην χώρα των ήχων δεν υπάρχουν πνευματικά δικαιώματα. Δεν αισθάνομαι πάντως ότι με έναν μπαγλαμά θα πω περισσότερα απ’ ό,τι με ένα αφρικάνικο ξυλόφωνο, αν και με τον μπαγλαμά πάλλομαι περισσότερο. Ίσως η δική μου ανατροπή οφείλεται στο απρόσμενο.

Πώς βλέπετε σήμερα τη μουσική κατάσταση στην Ελλάδα;

Υπάρχει ένα στασιμοπληθωρισμός, ας πούμε. Υπάρχει το παλιό, υπάρχει και το καινούργιο, αλλά αυτές οι δυο τάσεις δε συνομιλούν μεταξύ τους. Συμπράττουν μόνο εξ αποστάσεως. Το καθένα περιχαρακώνεται στα δικά του πλαίσια και δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Γίνονται δηλώσεις με εξαιρετικό ενδιαφέρον, μουσικές δηλώσεις εννοώ, αλλά δεν έχουν μια διάρκεια, μια συνεχεία για να γίνουν διηγήσεις. Ο Σαββόπουλος, ο Τσιτσάνης και ο Αττίκ διηγούνταν μια πραγματικότητα. Ίσως όμως δεν έχουμε πια ανάγκη από τέτοιες διηγήσεις…

Τελικά ποιος είναι ο ρόλος ενός καλλιτέχνη μέσα σε αυτή την κατάσταση;

Η τέχνη και το τραγούδι κατά συνέπεια έχει μια θηλυκή υπόσταση, δηλαδή έχει έναν μυστικιστικό σχεδόν χαρακτήρα. Πρέπει να έχει ένα μυστικό, κάτι που ούτε κι εμείς οι ίδιοι δεν το γνωρίζουμε, κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί. Αυτό είναι και το βάσανο του καλλιτέχνη. Η τέχνη δαμάζει ή απελευθερώνει το φαντασιακό των ανθρώπων. Μέσα από το έργο του ένας καλλιτέχνης τοποθετείται εκ των πραγμάτων. Οφείλουμε να στρατευθούμε; Οφείλουμε να φωνάξουμε; Πρέπει να πάρουμε μια θέση για τα πράγματα, ή πρέπει ο καλλιτέχνης να εμπνεύσει με αυτό τον μυστικιστικό τρόπο τους ανθρώπους; Πρώτα πρέπει να αποπολιτικοποιήσουμε τη μουσική και μετά θα δούμε αν πρέπει να μουσικοποιήσουμε την πολιτική. Υπάρχουν καλλιτέχνες που μέσα από τις διηγήσεις τους προτείνουν μια στάση ζωής, όχι κατά ανάγκη μέσα από το προσωπικό τους παράδειγμα. Αυτό νομίζω ότι είναι σημαντικό.

Έχετε μετανιώσει ποτέ που ασχοληθήκατε επαγγελματικά με τη μουσική;

Έχω διερωτηθεί πολλές φορές, αλλά αυτή η ιστορική έρευνα που θα κάνει κάποιος για το προσωπικό του παρελθόν έχει νόημα μόνο αν του διαφωτίσει το παρόν του. Όποτε αναρωτιέμαι για όλα αυτά, βασικά προσπαθώ να βρω από ποιο έλλειμμα ξεκινάει αυτή η διερώτηση. Και συχνά η απάντηση είναι δίπλα μας και εμείς προσπαθούμε να τη χρεώσουμε σε ένα ιστορικό λάθος…

Ένα μεγάλο σας όνειρο;

Υπάρχει μια σούφικη προσευχή που λέει: «Θεέ μου δώσε μου τη δύναμη να αλλάξω όσα μπορούν να αλλάξουν, δώσε μου τη δύναμη να αντέξω όσα δεν αλλάζουν και δώσε μου κυρίως τη σοφία να μπορώ να τα διακρίνω». Νομίζω ότι μια τέτοια σταγόνας σοφίας θα μου ήταν πολύ χρήσιμη.Ακόμα και σε χάπι (γέλια)…

Σας ευχαριστώ πολύ.

Κι εγώ.

tags /