Ποιος περίμενε ότι η χρυσή τουαλέτα του Μαουρίτσιο Κατελάν, του τολμηρού προβοκάτορα της τέχνης, θα γινόταν το πιο διάσημο έργο του εξαιτίας μιας κλοπής; Κανένας, προφανώς ούτε ο ίδιος, αφού μετά την κλοπή της ολόχρυσης λεκάνης από το Ανάκτορο Μπλενχάιμ δήλωσε στους New York Times: «Νόμιζα ότι μου κάνουν φάρσα: ποιος είναι τόσο βλάκας για να κλέβει τουαλέτες; Για μια στιγμή είχα ξεχάσει ότι ήταν χρυσή».

Για να πάρουμε την ιστορία από την αρχή, ο Κατελάν βρίσκεται στην πρώτη σειρά των πολυσυζητημένων σύγχρονων καλλιτεχνών. Αιρετικός, αυτοδίδακτος και διάσημος για τα φυσικών διαστάσεων και αληθοφανή γλυπτά του. Ίσως μέχρι σήμερα το πιο διάσημο έργο του είναι η  «Η Ενάτη Ώρα», στο οποίο ο καλλιτέχνης αναφέρεται στην ώρα θανάτου του Χριστού. Μόνο που δεν πρόκειται για τον νεκρό Χριστό αλλά για τον πάπα Ιωάννη Παύλο Β’ που πέφτει στο έδαφος, χτυπημένος από έναν μετεωρίτη που έστειλε η θεϊκή οργή. Αλλού, ο Κατελάν βάζει τον Χίτλερ να προσεύχεται, -το φάντασμα της ιστορίας που όπως έχει δηλώσει τον έχει στοιχειώσει- και το έργο με τίτλο Him πουλιέται για 17,2 εκατομμύρια δολάρια, ποσό – ρεκόρ για τα έργα του καλλιτέχνη.

Ο Μαουρίτσιο Κατελάν είναι τόσο προβοκάτορας όσο και εμπορικός καλλιτέχνης, μπορεί να μισεί το χρήμα, να μισεί και τον χυδαίο πλούτο και ας είναι οι καλύτεροι πελάτες του οι πλούσιοι συλλέκτες σε όλο τον κόσμο. Ίσως γιατί με αυτό το ειρωνικό και παράδοξο στιλ που έχει υιοθετήσει μπορεί να γοητεύει όλους όσους αναρωτιούνται για την τέχνη, άλλωστε ο ίδιος αυτό που πιστεύει είναι ότι «για να γίνεις καλλιτέχνης έπρεπε να µπορείς να βλέπεις πράγµατα που δεν φαίνονται, που δεν υπάρχουν».

La nona ora

Him

Το γλυπτό που μονοπωλεί -όχι χωρίς ειρωνικά χαμόγελα- τις συζητήσεις των ημερών λέγεται «Αμερική», είναι μια λεκάνη τουαλέτας από μασίφ χρυσό 18 καρατίων και η αξία του εκτιμάται σε πολλά εκατομμύρια ευρώ. Το έργο του Κατελάν περιλαμβάνει λεκάνη, κάθισμα και καζανάκι και είναι απολύτως λειτουργική. Η εν λόγω χρυσή τουαλέτα, είναι το πρώτο έργο που φιλοτέχνησε ο Μαουρίτσιο Κατελάν μετά την αυτόβουλη συνταξιοδότηση-απόσυρσή του από τον κόσμο της σύγχρονης τέχνης το 2012. Το μήνυμά της είναι σαφές: ο καλλιτέχνης προσφέρει στον λαό ένα αντικείμενο υπερβολικής και πρόστυχης χλιδής, το οποίο μπορεί να αποκτήσει μόνο το 1% του πληθυσμού της Γης. Και ο λαός, αυτό το αντικείμενο μπορεί να το απολαύσει μόνος του, σε απόλυτα ιδιωτικό περιβάλλον (της τουαλέτας), για να καλύψει τις φυσικές ανάγκες του που είναι κοινές σε πλούσιους και φτωχούς.

Ο «λαός» που απόλαυσε το έργο του Κατελάν ήταν οι επισκέπτες του Μουσείου Γκούγκενχαϊμ στη Νέα Υόρκη από τον Σεπτέμβριο του 2016 έως το καλοκαίρι του 2017. Περισσότεροι από 100.000 επισκέπτες «χάρηκαν», το λουδοβίκειας χλιδής έργο, στο οποίο ο μόνος περιορισμός ήταν να μείνεις μέσα μόνο τρία λεπτά. Λόγω κοσμοσυρροής, ο Κατελάν δεν κατάφερε όπως έχει ομολογήσει  να χρησιμοποιήσει ποτέ την τουαλέτα γιατί ήταν πάντα «κατειλημμένη». Μάλλον δεν πρόκειται να σταθεί και στο μέλλον τυχερός, αφού το έργο έκανε φτερά.

America

Η λεκάνη βρέθηκε στην «πρώτη γραμμή του πυρός» ανάμεσα στο Μουσείο Γκούγκενχαϊμ και τον Τραμπ, το 2018, όταν ο διάσημος για την αγάπη του στο χρυσό και τα επιχρυσωμένα αντικείμενα πρόεδρος των ΗΠΑ, ζήτησε ως δάνειο για τον Λευκό Οίκο έναν πίνακα του Βίνσεντ Βαν Γκογκ για να κοσμεί τους ιδιωτικούς χώρους διαβίωσης του προεδρικού ζεύγους. Το Μουσείο αντιπρότεινε να του δανείσει τη χρυσή λεκάνη τουαλέτας, του Κατελάν. Σε ηλεκτρονικό της μήνυμα που εστάλη στα μέσα Σεπτεμβρίου, η καλλιτεχνική διευθύντρια και επικεφαλής των συντηρητών του Γκούγκενχαϊμ, Νάνσι Σπέκτορ, απέρριψε την αίτηση της αμερικανικής προεδρίας για δανεισμό του πίνακα «Χιονισμένο Τοπίο» (1888) του Ολλανδού ζωγράφου του 19ου αιώνα, ανέφερε το Μουσείο στην εφημερίδα Washington Post. Η Νάνσι Σπέκτορ είπε ότι ο πίνακας θα εκτεθεί στο Γκούγκενχαϊμ Μπιλμπάο, πριν επιστρέψει στη Νέα Υόρκη και μείνει εκεί για το «άμεσο μέλλον». Αντί αυτού, το Μουσείο πρότεινε να δανείσει τη λεκάνη τουαλέτας από ατόφιο χρυσάφι του Μαουρίτσιο Κατελάν. Ο καλλιτέχνης «θα ήθελε να το προσφέρει στον Λευκό Οίκο μέσω ενός μακροχρόνιου δανείου», γράφει η Σπέκτορ, σύμφωνα με την WashingtonPost. «Το έργο, φυσικά, είναι εξαιρετικής αξίας και αρκετά εύθραυστο αλλά θα σας παράσχουμε όλες τις οδηγίες για την εγκατάσταση και τη συντήρησή του. Λυπούμαστε που δεν μπορέσαμε να ικανοποιήσουμε το αρχικό σας αίτημα, αλλά ευελπιστούμε ότι η εκπληκτική αυτή πρόταση ίσως σας ενδιαφέρει».

Blenheim Palace

Η επόμενη «στάση» της διάσημης και πλήρως λειτουργικής ολόχρυσης τουαλέτας του Κατελάν ήταν το παλάτι που γεννήθηκε ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, το περίφημο Ανάκτορο Μπλενχάιμ στο Oxfordshire. Η έκθεση εγκαινιάστηκε, τα έργα του Κατελάν κοσμούσαν τις αίθουσες του παλατιού και στον χώρο των κοινόχρηστων μπάνιων εγκαταστάθηκε και άρχισε να λειτουργεί για το κοινό και η ολόχρυση τουαλέτα.

Ώσπου, πριν από λίγες ημέρες, άγνωστοι την έκλεψαν, κουβαλώντας στα χέρια τους χρυσό αξίας πολλών εκατομμυρίων και έφυγαν ανενόχλητοι από το Μπλενχάιμ. Η κλοπή της λεκάνης από τις τουαλέτες του Μπλενχάιμ προκάλεσε«σημαντικές ζημιές και πλημμύρα» καθώς η τουαλέτα ήταν συνδεδεμένη με το υδραυλικό δίκτυο στο μπάνιο του μπαρόκ παλατιού που αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

«Το έργο τέχνης δεν έχει βρεθεί αλλά διεξάγουμε λεπτομερή έρευνα για να το βρούμε και να οδηγήσουμε στη δικαιοσύνη τους δράστες», δήλωσε η βρετανική αστυνομία, αλλά μάλλον οι ελπίδες τους είναι φρούδες. Οι «Ρομπέν των δασών», όπως αποκάλεσε τους κλέφτες ο Κατελάν μάλλον την έχουν λιώσει, ή θα τη λιώσουν, μαζί και τις αναμνήσεις των 100.000 φιλοτέχνων που κάθισαν για τρία λεπτά τόσο κοντά της ή τη χρησιμοποίησαν. Η πρόστυχη χλιδή της τουαλέτας που φιλοτέχνησε εξαφανίστηκε και σαν ιδέα. Το έργο του που θα μπορούσε να το αποκτήσει μόνο το 1% του πληθυσμού της γης, πήγε σε άλλα χέρια, ούτε ο ίδιος δεν θα μπορούσε να το φανταστεί, αφού είχε «ξεχάσει» ότι ήταν χρυσή. Τώρα που το θυμήθηκε, ο Κατελάν μάλλον γελάει. Το ίδιο το έργο του έκανε ότι και ο ίδιος εδώ και χρόνια, «έβγαλε τη γλώσσα στο σύστημα», τώρα μπορεί αυτή την ιστορία να την εξαργυρώσει ο δημιουργός του σε φήμη και χρήμα, άκοπα, μπορεί να πάρει άλλη μια παραγγελία από «πρόστυχο χρήμα» για μια καινούργια τουαλέτα. Στην τέχνη τίποτα δεν τελειώνει τόσο απλά.

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: Maurizio Cattelan, rendering of “America,” 2016 © Maurizo Cattelan. Photo: MENOMENOPIU ARCHITECTS