KείμενοΣοφία Τριάντου, Βοτανολόγος

Λέμε, ένας κήπος φέρνει την άνοιξη ακόμα και στην καταχειμωνιά. Μια βροχερή μέρα στα μονοπάτια ενός κήπου, θα γεννήσουν ευωδιές μοναδικές και εικόνες σαν αυτές των παραμυθιών, όταν δούμε τις δροσοσταλίδες στα φρέσκα φύλλα. Και αν πάμε πίσω στην Ιστορία θα διαβάσουμε πολλά για τους κήπους, όλοι γνωρίζουμε τον γνωστό Βιβλικό κήπο της Εδέμ, ένας όμορφος κήπος που ομόρφυνε τη γη αλλά ήταν ικανός να προσφέρει την επιβίωση.

Ίσως ο Κήπος της Εδέμ ήταν η επιρροή για τη δημιουργία των μοναστικών κήπων αλλά και τη γέννηση της φιλοσοφίας των κήπων των μοναστηριών, τους οποίους συναντούμε έως και σήμερα.

Ο Άγιος Αντώνιος, γεννημένος στην Αίγυπτο το 251 μ.X ήταν αυτός που ίδρυσε το πρώτο μοναστήρι και συνέδεσε τον μοναχισμό με την κηπουρική. Σκοπός του ήταν η πνευματική οικογένεια να ζει απομονωμένα από τον κόσμο και να υπηρετεί ανενόχλητα τον Θεό, να καλλιεργούν τη γη με θεραπευτικά βότανα και να κρατούν τις μέλισσες.

Γνωστοί και θαυμαστοί επίσης, οι Μεσαιωνικοί  Κήποι των μοναστηριών, οι οποίοι είχαν ιδιαίτερη σημασία στην καθημερινότητα όλων των ανθρώπων, ήταν γεμάτοι από χορτάρια και δέντρα για να τρέφονται τα ζώα, αλλά δεν έλειπε και ο κήπος με τα βότανα που χρησιμοποιούσαν στο ιατρείο των μοναχών. Μια μικρή καλλιέργεια υπήρχε πάντα για τα γνωστά θυμιάματα, όπως το φασκόμηλο ή η λεβάντα. Τα βότανα τα οποία προορίζονταν για συγκομιδή, φυτεύονταν σε ξύλινα κρεβάτια, όπως λέγονταν. Ήταν ένα είδος προστασίας από τα ζώα και ένας καλός τρόπος αποστράγγισης.

Ωστόσο ο Μεσαίωνας φημίζεται για τους κήπους, όχι μονό αυτούς των  μοναστηριών, αλλά συναντάμε και υπέροχους κήπους στα Κάστρα, στα νοσοκομεία, στις χωρικές καλύβες και αργότερα στα πανεπιστήμια.

Στα Κάστρα της Μεσαιωνικής Αγγλίας θα συναντήσουμε κήπους μέσα σε κήπους. Εργάτες καλλιεργούσαν φυτά για την κουζίνα, φυτά για θεραπευτικούς λόγους και φυτά για οικιακή χρήση. Συνήθως είχαν ορθογώνιο σχήμα και χωρίζονταν ανάλογα με το σκοπό της καλλιέργειας, επίσης υπήρχαν τεράστιοι αμπελώνες και πολλά μονοπάτια για τη διευκόλυνση της συγκομιδής των φυτών.

Στις χωρικές καλύβες η καλλιέργεια του κήπου ήταν κύριο μέλημα των γυναικών. Φρόντιζαν να καλλιεργούν λαχανικά όπως, πράσα, κρεμμύδια, ραπανάκια, σκόρδα, μαϊντανό, μπρόκολα, φασόλια, φακές καθώς και πολλά φαρμακευτικά φυτά, όπως βασιλικό, κόλιανδρο, φασκόμηλο, λεβάντα, ίριδα, πικραλίδα, δεντρολίβανο για να τα χρησιμοποιούν για ιατρικούς σκοπούς, όπως το κρυολόγημα και τον πονοκέφαλο. Πολλά βότανα τα χρησιμοποιούσαν και για οικιακή χρήση, όπως η λεβάντα και το φλησκούνι που γλυκαίνουν τον αέρα.

Και όταν οι χειμώνες ήταν δύσκολοι, τα αρωματικά φυτά ήταν αυτά που αρωμάτιζαν τα σώματα και όχι τα λουτρά. Μέχρι και τον Ώριμο  Μεσαίωνα οι κήποι ίσως έδιναν την εντύπωση ότι δεν υπήρχε δομή, αυτό όμως δεν ήταν η πραγματικότητα. Όλα τα φυτά ήταν καλλιεργημένα ανάλογα με τη χρήση που προορίζονταν, οικιακή, φαρμακευτική ή χρήση στη κουζίνα και ανάλογα με το φως και τον αέρα που είχε ανάγκη το κάθε φυτό. Αυτό άλλαξε στα τέλη του Μεσαίωνα, οι κήποι άρχισαν να επηρεάζονται από τα γραπτά των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων, η κηπουρική έγινε ένα είδος τέχνης και οι κηπουροί κέρδιζαν παραπάνω χρήματα. Οι κήποι δεν χρησίμευαν μόνο για  τη συγκομιδή λαχανικών και βοτάνων, αλλά και για λόγους αναψυχής και απόλαυση αισθήσεων. Για τον κάθε κήπο ήταν σημαντική η περίοδος της συγκομιδής και φύλαξης των βοτάνων, αυτό είναι κάτι που δεν έχει αλλάξει έως και σήμερα!

Μετά τη συγκομιδή, η οποία άρχιζε από το τέλος Μαΐου έως και το τέλος του καλοκαιριού, τα βότανα δένονταν σε ματσάκια και κρεμόντουσαν σε σκοτεινό μέρος για τρεις εβδομάδες. Συνήθιζαν να χωρίζουν τα βότανα της κουζίνας, τα φαρμακευτικά και αυτά για την οικιακή χρήση έτσι ώστε να μην τα μπερδεύουν μετά την αποξήρανσή τους. Έπειτα τα αποθήκευαν σε γυάλινα βάζα και σκοτεινά μέρη.

Τα βότανα αγαπούν τον ήλιο όταν βρίσκονται στη γη, έπειτα δεν τον χρειάζονται. Ούτε τον ήλιο, ούτε την υγρασία!

Βιβλιογραφία:

Ann Baer, Medieval Woman, Village life in the Middle Ages
Peter Dendle and Alain Touwaide, Health and Healing from the Medieval Garden

tags / ephemera / ελcBlog