Την Τρίτη, 24 Φεβρουαρίου 2015, άφησε τη ζωή στο Λονδίνο ο εξαίρετος μοντεριστής καλλιτέχνης Μιχάλης Μιχαηλίδης, ένα ιδιαίτερο πρόσωπο της ελληνικής διασποράς.

Γεννήθηκε Μιχαήλ Αντώνιος Μιχαηλίδης το 1923 στη Λευκωσία της Κύπρου. Ήταν γιος του Αντώνη και της Μαρίας Μιχαηλίδη, και είχε δύο αδέλφια, τον Νεοπτόλεμο (αρχιτέκτονα) και τον Ρένο (μηχανικό). Ανέπτυξε ενδιαφέρον για τη ζωγραφική και την ποίηση από νεαρή ηλικία, και σπούδασε καλές τέχνες και αρχιτεκτονική στην Ιταλία και την Αγγλία. Το 1954 έλαβε το Βραβείο του Πανελληνίου Διαγωνισμού Ποίησης Φιλαδελφέως. Έζησε στο Λονδίνο μονίμως από το 1955, εργαζόμενος ως καλλιτέχνης και αρχιτέκτονας. Το 1959 είχε την πρώτη του προσωπική έκθεση στις Αίθουσες Τέχνης Λέστερ του Λονδίνου. Έχει εκπροσωπηθεί από τη διεθνούς φήμης Καλές Τέχνες Άνελυ Τζούντα του Λονδίνου από το 1963. Το 1976 έλαβε διεθνή αναγνώριση εκπροσωπώντας την Ελλάδα στην 37η Μπιενάλε της Βενετίας, και ανταποκρίθηκε εύγλωττα στο θέμα της «Περιβάλλον – Συμμετοχή – Πολιτιστικές Δομές».

02
37η Μπιενάλε της Βενετίας το 1976, Βενετία – Ελληνικό Περίπτερο

Για την πρώτη έκθεση του καλλιτέχνη στη Θεσσαλονίκη το 2002 (Γκαλερί Ζήνα Αθανασιάδου), η ιστορικός τέχνης και κριτικός Έφη Στρούζα συνεισέφερε το άρθρο Μιχάλης Μιχαηλίδης: Ανασκόπηση μίας Δημιουργικής Πορείας από το 1958 στο 2002. Ακόμη πιο πρόσφατα, η ιστορικός τέχνης Θάλεια Στεφανίδου, που επιμελήθηκε τον τόμο για τον καλλιτέχνη στη σειρά Κύπριοι Ζωγράφοι (Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, 2012), γράφει:

«Οι νεανικές του ζωγραφικές συνθέσεις είναι παραστατικές κι έχουν σχέση με τον ηθογραφικό κόσμο της Κύπρου. Εγκατέλειψε την παραστατικότητα σταδιακώς με αφαιρετικές διαδικασίες κι έδωσε τη θέση της σε χρωματικές και γραμμικές αντιπαραθέσεις, οι οποίες από το 1964 οδήγησαν στις ανάγλυφες γεωμετρικές και ρυθμικές του κατασκευές. Οι κατασκευές αυτές αποτέλεσαν αναπτύγματα ενός οριακού χώρου που κινείται ανάμεσα στη γλυπτική και τη ζωγραφική, ανάμεσα στον τρισδιάστατο χώρο και το επίπεδο, στις τρεις και τις δύο διαστάσεις. Το έργο του εντάσσεται στις πιο προωθημένες εκδοχές της μεταπολεμικής αντίληψης για την εικαστική δημιουργία.»

05
Ο Μιχαηλίδης με την Κατερίνα Κοσκινά (27.6.2006)

Η μεγάλη στιγμή του Μιχαηλίδη ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 με τα ανάγλυφα αφηρημένης τέχνης, όπως οι τεράστιες κατασκευές που είχε συμπεριλάβει στη Μπιενάλε της Βενετίας του 1976. Τα έργα αυτά είναι ταυτοχρόνως γνήσια και αγνά. Πρόκειται για έργα σπουδαίου σχεδιασμού, επηρεασμένα από την πρακτική εμπειρία και κατανόησή του της αρχιτεκτονικής. Το 1966 ο καλλιτέχνης-κριτικός Κόνροϊ Μάντοξ έγραψε για τα ανάγλυφα του Μιχαηλίδη ότι εκφράζουν ένα «αγνώς πλαστικό προσδιορισμό του χώρου». Φιλοτεχνημένα μέσω ζωγραφισμένων καμβάδων τεντωμένων επάνω από προσεκτικῶς σχηματισμένες ξύλινες υποδομές, τα έργα αναδίδουν μία πανέμορφη αισθητική εμπειρία. Το 2002 η Στρούζα έγραψε για αυτά, «είναι τα ίδια τα έργα αρχιτεκτονική, μέθοδος δόμησης μέσα σ’ ένα συμπαντικό χώρο δια μέσου του φωτός και της σκιάς». Είναι η αλληλεπίδραση της φωτοσκίασης στις καμπύλες ή λυγισμένες επιφάνειες που ενεργοποιεί τα έργα αυτά στο μυαλό του θεατή. Αυτή η ποιότητα ώθησε τον κριτικό τέχνης Τώνη Σπητέρη να αφιερώσει μία ποιητική φράση σε μορφή ελεύθερων λέξεων ως προοίμιο για την έκθεση του 1969: «Φως – δονούμενο με την αξία του φωτός – για να αποκαλύψει σε εσάς τους αναγνώστες… την άπειρη παρουσία του σύμπαντος των μορφών». Παρά τη στερεότυπη αφαίρεσή τους, προκαλούν έντονα φυσικά ή αρχιτεκτονικά πρότυπα, και οι τίτλοι τους παρέχουν μερικές φορές μία θεματική ἐνδειξη. Όπως έγραψε ο Μελ Γκούντινγκ στο Λευκά Ανάγλυφα: Η Κλασική Ποίηση του Μιχάλη Μιχαηλίδη (Καλές Τέχνες Άνελυ Τζούντα, 2006) «έχει υπάρξει μοναδικό επίτευγμα του Μιχαηλίδη το να δημιουργήσει φόρμες που απευθύνονται ταυτόχρονα στην άμεση αισθητική του ορατού και του απτού, και στην ποιητική φαντασία.» Επιπλέον, τα υπερβατικά κοπτικά έργα του Μιχαηλίδη κατασκευασμένα από χαρτί ή καθρεπτίζον υλικό είναι πρόδρομοι μεγάλου μέρους της σημερινής οπτικής ανάγλυφης τέχνης από διάσημους καλλιτέχνες όπως η Βάσω Γκαβαϊσέ, παρότι η σχέση τους μπορεί να είναι τυχαία ή ασυνείδητη.

<image> Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - «Ταμασσός» 1990
Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης – «Ταμασσός» 1990

Ο Μιχαηλίδης παρουσίασε τις ακόλουθες ατομικές εκθέσεις: Αίθουσες Τέχνης Λέστερ, Λονδίνο (1959 και 1962)· Γκαλερία Τραστέβερε, Ρώμη (1961)· Νιού Γκάλερυ, Μπέλφαστ (1963 και 1967)· Αίθουσες Τέχνης Χάμιλτον, Λονδίνο (1966)· Γκαλερία Ιλ Μπιλίκο, Ρώμη (1967)· Άρτε Τσέντρο, Μιλάνο (1967)· Γκαλερί Σβαρτ, Άμστερνταμ (1968)· Γκαλερία Ιλ Τζιόρνο, Μιλάνο (1969 και 1971)· Γκαλερία Ιλ Σαλότο, Κόμο (1969 και 1971)· Γκαλερία Τριάντε, Τορίνο (1969)· SM 13, Ρώμη (1970)· Στεφανόνι, Λέκκο (1970)· Πουρκουά Πα, Γένοβα (1970)· Νουόβα Τριάντε, Κάλιτσε Λιγούρε (1970)· Γκαλερία Γκέλσο, Λόντι (1971)· Καλές Τέχνες Άνελυ Τζούντα, Λονδίνο (1972, 1975, 1989, 1995, και 2006)· Αρνολφίνι Γκάλερυ, Μπρίστολ (1972)· Πέιντινγκ Μποξ Γκάλερυ, Ζυρίχη (1977), Όλιβερ Ντάουλινγκ Γκάλερυ, Δουβλίνο (1977)· Όκταγκον Γκάλερυ, Μπέλφαστ (1977)· Τζούντα Ρόυαν Γκάλερυ, Λονδίνο (1982)· Γκαλερί ντε Σλουίς, Λάιντσενταμ, Ολλανδία (1985)· Γκαλερί Ζαν-Πιερ Χάικ, Παρίσι (1989)· Εύα Κοχόν Γκάλερυ, Σικάγο (1990)· Γκαλερί Ζαλοκώστα 7, Αθήνα (1999)· Γκαλερί Εμίλια Σουσιού, Έτλινγκεν (2001)· και Γκαλερί Ζήνα Αθανασιάδου, Θεσσαλονίκη (2002). Πήρε επίσης μέρος σε περισσότερες από 80 ομαδικές εκθέσεις σε Αθήνα, Άμστερνταμ, Δουβλίνο, Ζυρίχη, Θεσσαλονίκη, Λευκωσία, Λονδίνο, Μιλάνο, Μπέλφαστ, Μπρίστολ, Νέα Υόρκη, Οξφόρδη, Παρίσι, Ρώμη, Ρέθυμνο Σάλτσμπουργκ, και Τορίνο. Το έργο του φυλάσσεται στα ακόλουθα ιδρύματα τέχνης: ACG Art – Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος, Αθήνα· Συμβούλιο Τεχνών της Μεγάλης Βρετανίας· Συλλογή Μπέλτσιου, Τρίκαλα· Μουσείο και Πινακοθήκη Μπέρμιγχαμ· Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης, Ρέθυμνο, Ελλάδα· Συλλογή Εμφιετζόγλου, Μαρούσι, Αθήνα· Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών· Ίδρυμα Γρανάδα, Μάντσεστερ· Το Μουσείο του Ισραήλ, Ιερουσαλήμ· Εταιρεία I.T.M., Λονδίνο και Νέα Υόρκη· Επιτροπή Παιδείας Λέστερσαϊρ· Τραπεζίτες Λόντον & Κοντινένταλ ΕΠΕ· Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη· Εταιρεία ΜακΚόρυ, Νέα Υόρκη· Μόντριαν Χουίς, Άμερσφουρτ, Ολλανδία· Δημοτική Πινακοθήκη, Δουβλίνο· Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Καράκας· Μουζέο ντε λα Σολιδαριντάντ, Σαντιάγκο· Εθνική Πινακοθήκη και Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, Αθήνα· Εθνικό Μουσείο της Ύδρας, Ελλάδα· Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Σεούλ· Διεθνής Θαλάσσια Εταιρεία Σελ ΕΠΕ, Λονδίνο. Το σχέδια και το αρχιτεκτονικό έργο του περιλαμβάνουν πολλά κτήρια κι εσωτερικούς χώρους, αποθήκες, πλοία, ένα αγρόκτημα / οίκημα σαφάρι στη Ζάμπια, κι ένα σταύλο στο Νιούμαρκετ.

01
Γκαλερία ντ’Αρτε Ιλ Σαλότο, Κόμο, Ιταλία – «Χωρίς Τίτλο» 1969

Ο Μιχαηλίδης διετέλεσε μία ζωή γεμάτη αγνές αισθητικές ιδέες και δράσεις. Τον διαδέχεται στην τέχνη η κόρη του Σοφία Μιχαηλίδη, η οποία ζει κι εργάζεται στη Φλωρεντία. Θα τον θυμούνται όλοι εκείνοι οι ιδεαλιστές που εκτιμούν την καλλιτεχνική οξύνοια, λεπτότητα και φινέτσα. Εν κατακλείδι, ας προσφερθεί εδώ ένα χαρακτηριστικό ποίημά του:

«Θέλω μονάχα, Αγάπη μου / Να δίνω την έννοια του Φωτός στο έργο μου / Σα μια σφραγίδα στον θαυμασμό / Για το νόημα που δίνει στη κάθε ζωή / Μονάχα το Φως, το άπλετο Φως» (Μιχάλης Μιχαηλίδης, Λονδίνο 1976)

Επίσημη ιστοσελίδα του καλλιτέχνη: www.michaelmichaeledes.co.uk