Με το αυτοκίνητο ακινητοποιημένο στη βραδινή κίνηση της Τσαλδάρη και το άγχος «αν-θα-προλάβουμε», μεταφερόμαστε γρήγορα – γρήγορα στη μικρή σκηνή της Στέγης, για να δούμε πάνω σε αυτήν ένα ακινητοποιημένο λευκό αγροτικό αυτοκίνητο, με ακίνητους και τους τέσσερις ηθοποιούς του “Tom in Greece”: Ρένια Λουιζίδου, Αντώνη Πριμηκύρη, Λευτέρη Πολυχρόνη και Eva Maria Sommersberg. Όλα αυτά μέχρι να γεμίσουν οι θέσεις, γιατί μετά αρχίζουν οι θαμιστικοί στροβιλισμοί του αυτοκινήτου, υπό την πυρετική ηλεκτρονική μουσική που βγαίνει από το Mac του DJ δίδυμου Amateurboyz.

Δώδεκα ώρες μετά την πρεμιέρα έχουμε ραντεβού στη Στέγη με τον Μισέλ Μαρκ Μπουσάρ, τον συγγραφέα του “Tom à la ferme”, που διασκευάστηκε από τον Σαράντο Γεώργιο Ζερβουλάκο στο πλαίσιο της ελληνικής πραγματικότητας ως “Tom in Greece” και το έχουμε δει στη μεγάλη οθόνη σε σκηνοθεσία Ξαβιέ Ντολάν. Μετά τις συστάσεις, η πρώτη ερώτηση που μου κάνει είναι αν ήμουν κι εγώ στην πρεμιέρα και πώς μου φάνηκε το έργο, συζήτηση που συνεχίζεται μέχρι να καθίσουμε στο καφέ των καλλιτεχνών και πατήσω το rec.

Είστε ο συγγραφέας του “Tom à la ferme”, του έργου που παρουσιάζεται στη Στέγη ως “Tom in Greece”. Ανάμεσα στην Ελλάδα και τον Καναδά, ποιες διαφορές και ομοιότητες παρατηρείτε όσον αφορά την οικογενειακή και κοινωνική πίεση των queer ατόμων;

Καταρχάς να ξεκαθαρίσω ότι δεν γνωρίζω ελληνικά. Όμως η διασκευή έγινε σε πλαίσιο επικοινωνίας με τη μεταφράστρια, Αμαλία Κοντογιάννη, και τον σκηνοθέτη, Σαράντο Γεώργιο Ζερβουλάκο. Οπότε για μένα δεν ήταν έκπληξη η όλη ιδέα της ελληνικής διασκευής. Όταν έγραφα την ιστορία και αποφάσισα να την τοποθετήσω στην επαρχία, ήθελα να αναδείξω μία «ζούγκλα», απομονωμένη, στενόμυαλη. Όμως αυτού του είδους ζούγκλα ή φάρμα μπορούμε να τη δούμε και με έναν τρόπο στην πόλη επίσης. Είναι δηλαδή περισσότερο θέμα νοοτροπίας παρά τοποθεσίας. Από τη στιγμή που ξεκίνησα τη συζήτηση με την ελληνική παραγωγή, όλοι συμφωνήσαμε στο ότι η νοοτροπία εδώ δεν είναι ίδια με αυτή της Β. Αμερικής, υπάρχει παραπάνω συντηρητισμός αν και με κάποια πρόοδο. Εδώ υπάρχει πίεση, κυρίως λόγω του ότι η οικογένεια έχει πολύ σημαντικό ρόλο στην ελληνική κοινωνία, και η παράδοση κυλά ακόμα στο αίμα της. Κάτι ακόμα που έχω μάθει είναι ότι επί σκηνής δεν έχουμε πολλές παραστάσεις με LGBT περιεχόμενο για να υπάρξει μία αντιπροσώπευση. Πιστεύω για τους παραπάνω λόγους ότι αυτή η διασκευή έχει λειτουργήσει πολύ καλά στα ελληνικά δεδομένα, όμως το θέμα της στενομυαλιάς βρίσκεται παντού, σε όλο τον κόσμο.

© Αντρέας Σιμόπουλος

Γιατί όμως τόσος συντηρητισμός και βία στην εποχή της πληροφορίας; 

Γιατί όπως είπα, είναι στο αίμα. Επιδερμικά αποδεχόμαστε το διαφορετικό, για τους άλλους βέβαια. Όμως όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας -κι όχι απαραίτητα συγγενείς μας, γενικά μεγαλύτερους εννοώ-, κλεινόμαστε περισσότερο. Δεν ξέρω αν στις μεγάλες πόλεις είναι διαφορετικά τα πράγματα, όμως σε μια κλειστή κοινωνία, όλα τα μέλη της είναι ουσιαστικά μέλη οικογένειας. Αυτή την τάση βέβαια τη βρίσκεις παντού: στις μεσαίες τάξεις, στις υψηλές, σε πλούσιες κοινωνίες και φτωχές υπάρχουν οι γονείς που φοβούνται για τα παιδιά τους όταν θα τους πουν ότι είναι ομοφυλόφιλα, λόγω της κοινωνικής αυτής πίεσης.

Τι θα πει ο κόσμος.

Ακριβώς, η κριτική της κοινωνίας προκαλεί πρώτη αυτόν τον φόβο.

Και ο φόβος της βίας που μπορεί να προκαλέσει η κριτική αυτή.

Ξεκινώντας βέβαια από το σχολείο, με το μπούλινγκ. Πάνω σε αυτό, θέλω να σου πω πως έχουμε ένα πρόγραμμα στα σχολεία του Καναδά, το GRIS-Montreal, στο οποίο συμμετέχουν εθελοντές, μέλη της LGBT κοινότητας που επισκέπτονται σχολεία. Αυτό που κάνουν είναι απλά να μιλούν για τον εαυτό τους και την ταυτότητά τους, ενώ πριν την επίσκεψη, οι μαθητές πρέπει να έχουν συμπληρώσει ένα ερωτηματολόγιο. Μετά το τέλος της επίσκεψης, συμπληρώνουν τα ίδια ερωτηματολόγια και, εξετάζοντας τα αποτελέσματα, διαπιστώνει κανείς ότι οι κλισέ και στερεοτυπικές απαντήσεις των παιδιών έχουν αντικατασταθεί με μια νέα οπτική. Και όλα αυτά με μία επίσκεψη.

© Πηνελόπη Γερασίμου

Όλοι οι ήρωες του “Tom in Greece” καταφεύγουν στα ψέματα, για να διατηρήσουν μία φαινομενική ηρεμία στο περιβάλλον τους. Το ψέμα είναι τελικά όπλο του ψεύτη ή της κοινωνίας που τον περικλείει; 

Και τα δύο ισχύουν πιστεύω. Όπως γράφω στο εισαγωγικό σημείωμα του έργου, ο ομοφυλόφιλος πριν γνωρίσει τον έρωτα, γνωρίζει το ψέμα. Την πρώτη φορά που ένας ομοφυλόφιλος θα μιλήσει για τον εαυτό του, θα είναι ένα ψέμα. Γιατί πρώτα λέει ψέματα στον εαυτό του, μετά στην οικογένειά του, στους φίλους του και μετά σε όλους. Γιατί το βλέπει σαν αυτοάμυνα. Πρώτος από όλους, ο ίδιος δεν το πιστεύει. Το καλό είναι πως η εκπαίδευση σήμερα βοηθά κάπως, όμως όλα εξαρτώνται από το πώς συμπεριφέρεται κανείς στον ίδιο του τον εαυτό. Για παράδειγμα ερωτεύεται ένας ομοφυλόφιλος κάποιον, αλλά μπορεί να είναι straight. Μπαίνουν λοιπόν σε μία διαδικασία να γίνουν φίλοι με αυτόν που ερωτεύτηκαν ή να παίζουν μαζί σπορ, αλλά δεν γίνονται αυτό που θέλουν: σύντροφοι. Αυτό επειδή έχουν πει ψέματα στον εαυτό τους για να αμυνθούν, κρατώντας όμως μία υποτυπώδη επαφή με το αντικείμενο του πόθου τους. Μην ξεχνάμε όμως ότι πρόκειται για έναν κύκλο ο οποίος σταματά με την έξοδο από την «ντουλάπα». Και μία ιστορία: Πρόσφατα ένας φίλος μου 21 ετών από τη Γαλλία που ζει στον Καναδά, ταξίδεψε στην πατρίδα του για να κάνει coming out στους γονείς του. Τώρα που έχει επιστρέψει, έχει το αίσθημα της ενοχής, με το επιχείρημα ότι στεναχώρησε τη μητέρα του. Του λέω ότι αυτό είναι μία φάση, αλλά δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αισθάνεται έτσι. Μπράβο για τη γενναιότητα, όχι για την ενοχή.

© Αντρέας Σιμόπουλος

Η αλήθεια φέρνει ενοχές λοιπόν.

Ναι γιατί μιλάμε για αποκάλυψη στους γονείς. Και θέλω να πω ότι δεν αντέχω άλλο να ακούω γονείς ομοφυλόφιλων παιδιών να λένε «το ήξερα εδώ και χρόνια ότι το παιδί μου είναι έτσι». Εγώ ρωτάω λοιπόν, τι έκανες τόσα χρόνια; Γιατί δεν υποστήριξες το παιδί σου όταν σε χρειαζόταν;

Γιατί μάλλον τρέφονται από τα δικά τους ψέματα. Αλλά ας επιστρέψουμε στο έργο και σε ένα ακόμη θέμα που αυτό θίγει σημαντικά: τον θάνατο και το πένθος. Τελικά, σε ποιον ανήκει ο νεκρός; Στον εαυτό του και τα μυστικά που παίρνει μαζί του ή στις αναμνήσεις των δικών τους;

Όταν χάνεις κάποιον, ο δεσμός μαζί του σπάει. Και μετά αισθάνεσαι άδειος. Προσπαθείς να επιστρέψεις στην πραγματικότητα, στην οποία ο νεκρός δεν ανήκει πια. Και μετά ανακατασκευάζεις τη ζωή που είχες με εκείνο το πρόσωπο. Στο “Tom in Greece” η μητέρα δημιουργεί ξανά τον γιο της, αντικαθιστώντας τον με τον Τομ, ο δίδυμος αδερφός δημιουργεί ξανά τον αδερφό του με τον Τομ, και ο Τομ δημιουργεί ξανά τον νεκρό εραστή του καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου. Οι δεσμοί όμως μεταξύ αυτής της οικογένειας δεν είναι ευθείς, είναι μπερδεμένοι. Προσπαθούν να νοηματοδοτήσουν την απουσία του νεκρού, δημιουργώντας συνώνυμά του. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο βλέπω το πένθος. Όμως εδώ να πω ότι το “Tom in Greece” δεν είναι μια πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας: είναι μια ιστορία, μερικές φορές μη ρεαλιστική. Η σχέση του Φράγκου για παράδειγμα με του Τομ κινείται ανάμεσα στο βίαιο και στο ερωτικό. Περιλαμβάνει σαδομαζοχισμό, σύνδρομο Στοκχόλμης, κι όλα αυτά ταυτοχρόνως.

© Πηνελόπη Γερασίμου

tom in greece

© Πηνελόπη Γερασίμου

Μία ακόμη έννοια που αποτυπώνεται δυνατά στο έργο είναι αυτή της θρησκείας, η οποία συνήθως για τα queer άτομα είναι περιοριστική, όμως στο έργο, η θρησκεία έχει έναν αποκαλυπτικό ρόλο. Τελικά πώς θέλετε να την προβάλετε;

Πέρα από την κηδεία, που είναι μια θρησκευτική τελετή, η μητέρα του Τομ «πετάει» πολλές φορές στίχους της Καινής Διαθήκης που είναι λόγια των πρώτων ανθρώπων που είδαν τον Χριστό μετά την Ανάστασή του. Μου αρέσει αυτή η αναλογία στο έργο γιατί ο Χριστός ήταν κάποιος που βρέθηκε στον τάφο και πριν βρεθεί εκεί έφερνε αγάπη στον κόσμο. Ήθελα να αποτυπώσω μία θρησκευόμενη μητέρα στο έργο, χωρίς όμως τις ακρότητες τις ηθικολογικές. Είμαι καθολικός και στο έργο έγραψα για μία μητέρα προτεστάντισσα. Γιατί μια καθολική μητέρα θα έλεγε «α είσαι γκέι. είσαι διαφορετικός» και θα τελείωνε εκεί: δεν θα είχαμε παράσταση· θα γινόταν η ίδια παράσταση. Ενώ η προτεστάντισσα που διαβάζει λίγο τη Βίβλο, λέει στο έργο «αν ο γιος μου έχει να μου πει κάτι πρέπει να μου το πει. Δεν θέλω να το ανακαλύψω μέσα από σημειωματάρια και ημερολόγια». Έτσι γράφτηκε ο χαρακτήρας της Αγαθής.

Μια και βρεθήκατε στην πρεμιέρα, πείτε μου τα συναισθήματα που αποκομίσατε από το ελληνικό κοινό.

Μου φάνηκε πολύ ήσυχο κοινό το ελληνικό! Έχω δει το έργο στο Μεξικό, στη Βραζιλία και το κοινό ήταν πιο έντονο στις αντιδράσεις του. Υπήρχαν εδώ οι αναμενόμενες αντιδράσεις (γελάκια, κάποια ουφ!), αλλά πολλή ησυχία! Δεν καταλαβαίνω λέξη στα ελληνικά, οπότε δεν ξέρω πού αντιδρούσαν και πώς. Φυσικά στο τέλος το κοινό ήταν πολύ θερμό στο χειροκρότημα και οι ηθοποιοί μου είπαν αργότερα πως θεατές τούς είπαν πόσο σημαντικό είναι αυτό το έργο. Το πιο σημαντικό για μένα είναι το πώς μια κουλτούρα προσλαμβάνει το ίδιο έργο. Για παράδειγμα, βλέπω σε κάθε χώρα το έργο μου από μία φορά. Στην Ουκρανία, μετά το τέλος της παράστασης, θεατές μου είπαν ότι δεν είδαν τόσο μία παράσταση σχετικά με την LGBT κοινότητα, όσο για τη σχέση της Ουκρανίας με τη Ρωσία. Αυτό είναι και το ενδιαφέρον με την τέχνη, όταν ανακαλύπτεις πώς ένα έργο αγγίζει ένα διαφορετικό επίπεδο κάθε φορά, ανάλογα με τον άνθρωπο και την κουλτούρα.

Κεντρική φωτογραφία: Αντρέας Σιμόπουλος

Info:

Tom in Greece” | έως 5 Ιανουαρίου 2020 | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση