Μια θαλάσσια τραγωδία από το παρελθόν έρχεται να κάνει περήφανο και χαρούμενο ένα μουσείο και τους ανθρώπους του· φαίνεται στο εξωστρεφές χαμόγελο με το οποίο σε υποδέχονται, στο διερευνητικό βλέμμα με το οποίο παρατηρούν τις αντιδράσεις των επισκεπτών. Τι συμβαίνει στην πτέρυγα περιοδικών εκθέσεων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου;

Η έκθεση για το Ναυάγιο των Αντικυθήρων αφηγείται συναρπαστικές ιστορίες που αναπτύσσονται σε ομόκεντρους κύκλους περνώντας από το ειδικό στο γενικό, από τα εκθέματα δηλαδή αυτά καθαυτά στην εποχή που τα γέννησε και στο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο που καθόρισε το χαρακτήρα και τη σημασία τους, με έναν επιστημονικά τεκμηριωμένο και έντιμο λόγο που δεν αποσιωπά τα ερωτηματικά ή τα κενά σημεία της αρχαιολογικής έρευνας.

Έτσι, σε πρώτο επίπεδο, ο επισκέπτης πληροφορείται για την ταυτότητα του πλοίου, για τις πιθανολογούμενες πορείες πλεύσης που ακολούθησε πριν βυθιστεί γύρω στα 85-60 π.Χ. στα ανοιχτά των Αντικυθήρων, για τη ζωή εν πλω των επιβαινόντων σε αυτό, για τον εξοπλισμό του και για το πολύτιμο εμπορικό φορτίο του –εκείνο τουλάχιστον που έχει ανασυρθεί μέχρι σήμερα από το βυθό, καθώς τμήματα του ναυαγίου παραμένουν κατακρημνισμένα σε μεγάλο βάθος.

Σε δεύτερο επίπεδο, η αφήγηση ρίχνει φως στην ανάπτυξη της αρχαίας ναυπηγικής και ναυσιπλοΐας· στη θαλάσσια μεταφορά έργων τέχνης από ελληνικές πόλεις προς την Ιταλία μετά από την αγορά ή τη διαρπαγή τους ως λάφυρα από τις κατακτημένες πόλεις· στις προτιμήσεις των παραγγελιοδοτών τους και τη χρησιμοποίηση των αποκτημάτων ως μέσο επίδειξης πλούτου και κοινωνικής επιβολής· στα επιτεύγματα της αρχαίας τεχνολογίας και αστρονομίας· και, τέλος, στις δύο επιχειρήσεις ανέλκυσης του ναυαγίου (1900-1901 και 1976) που σηματοδότησαν την απαρχή της ενάλιας αρχαιολογίας διεθνώς και της συστηματικής ενάλιας αρχαιολογίας στην Ελλάδα, αντίστοιχα.

Μια άλλου τύπου εκθετική πολιτική που θα αξιολογούσε και θα πρόβαλλε τα ευρήματα της αρχαιολογικής έρευνας με αισθητικά κυρίως κριτήρια, πιθανόν να μη μας φανέρωνε τα «ανίερα», χωλά αγάλματα από λευκό παριανό μάρμαρο με τις δύο όψεις τους: εκείνη την οποία αγκάλιασε προστατευτικά η θαλάσσια λάσπη και παραμένει στιλπνή και γοητευτική, και την άλλη που έγινε σπονδή στους λιθοφάγους θαλάσσιους οργανισμούς και έφτασε σε εμάς διαβρωμένη, αποκρουστική, «δαιμονική».

Ιδιαίτερη μνεία οφείλεται στην προβεβλημένη παρουσίαση του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, η οποία αποτελεί επίτευγμα διεπιστημονικής συνεργασίας, με τα αναλυτικά κείμενα και το συνοδευτικό υλικό (σχέδια, εικόνες, ανακατασκευές, κ.ά.) να μαρτυρούν το εύρος του ερευνητικού ενδιαφέροντος που έχει συγκεντρώσει σε διεθνές επίπεδο ο αρχαιότερος γνωστός αστρονομικός και ημερολογιακός μηχανικός υπολογιστής.

Παρά το γεγονός ότι η έκθεση θα μπορούσε να καταστεί ακόμη πιο εύληπτη και προσιτή προς ένα ευρύτερο φάσμα ομάδων κοινού (μέσα από μια διαφορετική χρήση της γλώσσας των κειμένων, διάταξη των ενοτήτων, αξιοποίηση του εποπτικού υλικού, κ.λπ.), η προτεινόμενη προσέγγιση ακολουθεί σύγχρονες θεωρήσεις σε ό,τι αφορά την ερμηνεία και πρόσληψη του υλικού πολιτισμού και ενσωματώνει καινοτόμες μουσειολογικές πρακτικές· με άλλα λόγια, παρακάμπτει με τόλμη το παρωχημένο πρότυπο της αποπλαισιωμένης ανάγνωσης των αντικειμένων-έργων τέχνης στο οποίο μας έχουν συνηθίσει τα περισσότερα αρχαιολογικά μουσεία της χώρας, αλλά και το ίδιο το Εθνικό Αρχαιολογικό σε πολλές από τις μόνιμες συλλογές του. Αν η διανοητική πρόσβαση στην έκθεση είναι αρκετά ικανοποιητική, κάτι τέτοιο δεν ισχύει και για τη φυσική πρόσβαση στο ίδιο το μουσείο, το οποίο λειτουργεί με μονή βάρδια ελλείψει επαρκούς φυλακτικού προσωπικού και βιώνει μια συνεχώς εντεινόμενη υποβάθμιση του περιβάλλοντα χώρου του.

Η περιοδική έκθεση «Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων. Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός» παρουσιάζεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο μέχρι τον Απρίλιο του 2013.