Πολλά πράγματα θα λέγαμε ότι κατάφερε να φέρει στο προσκήνιο αυτό το μεγάλο θηρίο που ακούει στο όνομα Covid – 19. Η πανδημία ανέτρεψε ολόκληρη τη ζωή μας, καθετί που είχαμε δεδομένο, σκόρπισε τη θλίψη, ανέδειξε όλα τα προβλήματα που είχαν φωλιάσει μέσα μας και τα τράβηξε έξω, έκανε το εύκολο, δύσκολο και το δύσκολο, ακατόρθωτο. Αν πρέπει όμως να αναλογιστούμε ένα καλό που μπορεί να έφερε αυτή η αβυσσαλέα αλλαγή και θηριώδης αναθεώρηση, τότε αυτό ίσως να είναι το ότι τέθηκε προπάντων το μεγαλύτερο αγαθό όλων: Η υγεία. Φοβηθήκαμε ότι θα τη χάσουμε, αναλογιστήκαμε τι θα γίνει αν πάψουν να την έχουν οι δικοί μας, οι αγαπημένοι μας, κλονίστηκε το δεδομένο της, αμφισβητήθηκε το κεκτημένο της.

Γιατί είναι, όμως, καλό αυτό; Στη συννεφιά που κρύβει τον ήλιο, ίσως να είναι καλό να σκεφτόμαστε ότι από πίσω κρύβεται το φως. Έτσι και σε αυτήν την περίπτωση. Πίσω από το σκοτάδι που έφερε η νόσος, κρύβεται και το φως της συνειδητοποίησης ότι είμαστε εύθραυστοι και αυτή την ευθραυστότητά μας είναι καλό να την αναγνωρίζουμε. Η υγεία είναι σπουδαίο αγαθό -όχι δεδομένο για όλους- και ταυτόχρονα έννοια και σύμβολο που συνδέεται με τον πολιτισμό μας, με το ποιοι είμαστε και τι άνθρωποι θέλουμε να λεγόμαστε.

Σχετικά με όλα αυτά και άλλα πολλά κατέθεσαν τις σκέψεις τους στο ελc ο καρδιολόγος και εθελοντής του Μητροπολιτικού Κοινωνικού Ιατρείου Ελληνικού, Γιώργος Βήχας και η Γενική Διευθύντρια του ελληνικού τμήματος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, Χριστίνα Ψαρρά. Δύο άνθρωποι που αντικρίζουν την υγεία από διαφορετικές οπτικές γωνίες, μιλούν για αυτή και την αξία της πρόσβασης σε αυτή, σε αυτό το αγαθό που δεν θα έπρεπε να γνωρίζει σύνορα και που επιβάλλεται να είναι διαθέσιμο για όλους.

Χριστίνα Ψαρρά | ©Kyriaki Margariti

πανδημία & ανθρώπινη ψυχή

Η Χριστίνα Ψαρρά θεωρεί ότι δεν έχουμε τελειώσει οριστικά με το ζήτημα της πανδημίας. Και ο φόβος του θανάτου διαπερνά τους πάντες.

«Με την πανδημία δεν έχουμε τελειώσει. Κάθε μέρα μαθαίνουμε κάτι νέο. Η πανδημία έχει επιδράσει καθοριστικά στην ψυχική μας υγεία. Το πόσο γρήγορα προσαρμοζόμαστε σε νέα δεδομένα και σε νέες συνθήκες είναι συγκλονιστικό. Αυτό που μας δίδαξε αυτή η κατάσταση είναι ότι πράγματα τα οποία θεωρούσαμε αδύνατο να συμβούν, συμβαίνουν. Αλλάζουμε τον τρόπο ζωής μας, τον τρόπο εργασία μας, τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε και τον τρόπο που υπάρχουμε. Είναι μια νόσος που μας αφορά όλους. Όσο μακριά ή κοντά είμαστε. Αν δεν έχουμε όλοι πρόσβαση σε διάγνωση, σε θεραπεία, σε εμβόλια, τότε δεν θα τελειώσει ποτέ αυτό που ζούμε. Για όσους ζουν σε συνθήκες επισφαλούς στέγασης ή σε προσφυγικούς καταυλισμούς, ο εγκλεισμός σε συνθήκες που δεν επιτρέπουν την εξάσκηση ούτε των βασικών μέσων προστασίας επιδεινώνει βλαπτικά την ψυχική υγεία με τόσο ραγδαίους ρυθμούς που δεν είχαμε ποτέ φανταστεί. Η πανδημία χαρακτηρίζεται από το άγνωστο, το αβέβαιο. Ο φόβος του θανάτου διαπερνά τους πάντες. Δεν διαφέρουμε».

Η καθολική επίδραση της πανδημίας είναι κάτι που επισημαίνει και ο Γιώργος Βήχας. Επισημαίνω στον γιατρό ότι αυτό που βιώσαμε και εξακολουθούμε να βιώνουμε είναι μια συνθήκη συλλογικού πένθους και συμφωνεί.

«Η ίδια η πανδημία, με τον φόβο που καλλιεργήθηκε -είτε λόγω της αρρώστιας αυτής καθαυτής είτε από τα ΜΜΕ είτε και από την ατμόσφαιρα που δημιουργήθηκε- και αυτή η ανασφάλεια δημιούργησαν ένα κλίμα αβεβαιότητας. Ο κάθε άνθρωπος αισθανόταν ανήμπορος μπροστά σε κάτι νέο που και οι επιστήμονες δεν ήξεραν πώς να αντιμετωπίσουν. Δημιουργήθηκαν πάρα πολλά ψυχολογικά προβλήματα και εδώ θέλω να σταθώ στο εξής: Το βλέπουμε τώρα όταν εξετάζουμε τους ασθενείς που νόσησαν στη μετά την οξεία φάση της Covid περίοδο, δύο, τρεις, πέντε και έξι μήνες μετά, βλέπουμε μαζί με άλλα συμπτώματα και το λεγόμενο μετατραυματικό στρες. Έχουν ακριβώς την ίδια συμπτωματολογία που έχει ένας ασθενής που αντιμετωπίζει ένα πολύ έντονα στρεσογόνο γεγονός στη ζωή του.

Όντως βιώναμε και βιώνουμε ένα συλλογικό πένθος. Μου φέρνετε στο μυαλό τον όρο συλλογικό ασυνείδητο και το πώς μπορεί να εγγράφονται στο συλλογικό ασυνείδητο κάποια πράγματα, τα οποία εμφανίζονται με έντονο τρόπο σε όλο τον πληθυσμό που το διαχειρίζεται. Όπως ακριβώς έμεινε το συλλογικό ασυνείδητο μετά την κατοχή, το κατοχικό σύνδρομο όπως λέμε, ως προς το φαγητό, έτσι πιστεύω ότι στο συλλογικό μας ασυνείδητο θα μείνει το πένθος και οι φοβίες. Αυτό που εύχομαι είναι να μη μείνει αυτή η ευκολία στο να δεχόμαστε με το παραμικρό στέρηση στα προσωπικά μας δικαιώματα. Να μην εθιστούμε σε αυτό, να μπορέσουμε να ξεκαθαρίσουμε μέσα μας ο καθένας ότι το αποδεχτήκαμε γιατί υπήρχε μια περίοδος έκτακτης ανάγκης αλλά δεν πρέπει με το πρόσχημα αυτό να μας στερούνται τα ατομικά μας δικαιώματα. Αυτό δεν πρέπει να εγγραφεί στο ασυνείδητό μας».

Γιώργος Βήχας

Η Χριστίνα Ψαρρά συνδέει την ευημερία με την εξασφάλιση της ψυχικής υγείας. Πώς μπορεί να υπάρξει ευημερία χωρίς ψυχική υγεία;

«Δεν μπορεί να υπάρξει ευημερία χωρίς ψυχική υγεία. Η πανδημία έχει αναγκάσει τους ανθρώπους να προσαρμόσουν και τα συναισθήματά τους σε πολύ πρωτόγνωρες συνθήκες. Ας μην ξεχνάμε ότι πέρα από τους ανθρώπους που επιβίωσαν, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έχασαν τη ζωής τους. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που είδαν τους δικούς τους να νοσούν. Κάποιους να πεθαίνουν. Μιλάμε για ένα πένθος και μια απώλεια που τώρα αρχίζουν να φαίνονται. Ακόμα μαθαίνουμε από αυτό. Επιδεινώθηκαν ήδη υπάρχοντα προβλήματα, επιδεινώθηκαν δυσκολίες και σε πολλές περιπτώσεις στερήθηκαν ακόμα περισσότερα από όσα στερούνταν μέχρι τότε».

υγεία || δείγμα πολιτισμού & αναφαίρετο δικαίωμα

Για τον Γιώργο Βήχα είναι δηλωτικό της σύνδεσης πολιτισμού και υγείας το γεγονός ότι όλα τα Ασκληπιεία του παρελθόντος τα γνωρίζουμε σήμερα ως θέατρα. Κατ’ αυτόν, τόπος τέχνης και θεραπείας είναι κοινός.

«Αν φέρουμε λίγο στο μυαλό μας την αρχαία Ελλάδα θα δούμε ότι όλα τα Ασκληπιεία που εμφανίστηκαν ως τόποι θεραπείας, σήμερα τα ξέρουμε ως θέατρα, τόπους τέχνης. Ο τόπος τέχνης και ο τόπος θεραπείας ήταν κοινός. Αυτό έδειχνε ότι αφενός η τέχνη θεραπεύει και αφετέρου ότι η θεραπεία είναι δείγμα πολιτισμού. Υπήρχε μια αμφίδρομη σχέση και συνύπαρξη. Σίγουρα, σε ατομικό επίπεδο, αν ένας άνθρωπος προσέχει τη σωματική, ψυχική και πνευματική του υγεία ως φυλαχτά και επενδύει σε αυτά, τότε επενδύει σε έναν ατομικό και συλλογικό πολιτισμό».

Και οι δύο ομιλητές επισημαίνουν κατά τη διάρκεια της κουβέντας την καθοριστική σημασία που έχει η καθολική πρόσβαση στην υγεία. Για τη γενική διευθύντρια των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, αυτό είναι πολιτισμός.

«Η δημόσια υγεία αφορά όχι μόνο εμάς προσωπικά αλλά και τους άλλους. Έπρεπε μέσα στο πλαίσιο ενός πολιτισμένου κόσμου να λάβουμε μέτρα και για τον συνάνθρωπό μας. Για μένα αυτό είναι πολιτισμός. Το να μπορώ να κατανοήσω, να λάβω μέτρα προστασίας και να επιτρέπω την άσκηση του δικαιώματος της υγείας και στον συνάνθρωπό μου. Να μπορεί ο άλλος να έχει τα ίδια δικαιώματα με εμένα.

Είναι ξεκάθαρο ότι η πανδημία ανέδειξε τις ανισότητες. Βλέπουμε τι έγινε με την εξέλιξη της πανδημίας στην Ινδία. Για μένα το γεγονός ότι είμαστε στον δυτικό κόσμο και έχουμε εμβολιαστεί ενώ σε άλλες χώρες δεν έχουν καν τα βασικά αποθέματα σε εμβόλια -ίσως να μην έχουν φτάσει καν τα πρώτα εμβόλια-, αυτό δείχνει την άνιση κατανομή. Το ότι εμείς είχαμε μοριακά τεστ ενώ σε χώρες όπως το Νότιο Σουδάν προσπαθούσαμε μετά κόπων και βασάνων να βάλουμε έστω και 100 τεστ στη χώρα, αυτό είναι δηλωτικό. Σε χώρες όπως την Υεμένη το ιατρικό προσωπικό φεύγει ή παραιτείται καθώς δεν υπάρχουν ούτε τα βασικά μέσα προστατευτικού εξοπλισμού. Είναι ξεκάθαρα ένα παιχνίδι ανισοτήτων. Τώρα αυτό που βλέπουμε είναι ότι οι συμφωνίες για τα εμβόλια των φαρμακοβιομηχανιών γίνονται από ισχυρά κράτη που δυστυχώς δρουν με κοντόφθαλμη προσέγγιση. Γιατί ακόμα και αν εμβολιαστούμε εμείς, αν δεν εμβολιαστεί και ο υπόλοιπος πλανήτης δεν θα τελειώσει αυτό που ζούμε».

Στην ίδια γραμμή τάσσεται και ο Γιώργος Βήχας:

«Πιστεύω και εύχομαι να έχει γίνει έτσι, να έχει συνειδητοποιήσει ο κόσμος πόσο σημαντικό είναι αυτό το αγαθό της υγείας και ότι αυτό αφορά όλους μας. Όλοι μας πρέπει να έχουμε ισότιμη πρόσβαση στα συστήματα υγείας. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ως κοινωνία ότι η υγεία είναι όχι μόνο ένα από τα βασικά αγαθά αλλά και ένα αναφαίρετο δικαίωμα που δεν μπορεί να μας το στερήσει κανείς».

Η ομάδα προαγωγής υγείας των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στη Βομβάη της Ινδίας χρησιμοποιώντας τα παραδοσιακά οχήματα (tuk tuk) γυρνά στους δρόμους για να ενημερώσει και να ευαισθητοποιήσει ευάλωτους πληθυσμούς για την COVID-19. ©Premananda Hessenkamp

η αξία της μαρτυρίας || οι ανθρώπινες ιστορίες

Ζητώ και από τους δύο ομιλητές να μοιραστούν μαζί μου τις εμπειρίες τους από τους ανθρώπους και ασθενείς με τους οποίους έχουν έρθει σε επαφή και τους ρωτώ πόσο καθοριστική είναι για αυτούς αυτή η ανθρωπογραφία. Μου απαντούν ότι τις ιστορίες πάντα τις κουβαλάς μαζί σου.

Γιώργος Βήχας: «Θα σταθώ σε δύο περιστατικά, το χρωστάω σε αυτούς τους ανθρώπους. Το πρώτο περιστατικό συνέβη όταν μπορέσαμε ως Μητροπολιτικό Κοινωνικό Ιατρείο να εξασφαλίσουμε χημειοθεραπείες σε καρκινοπαθείς παραπέμποντάς τους στο Ογκολογικό τμήμα του νοσοκομείου Σωτηρία.

Έκλειναν για εμάς ραντεβού άνθρωποι που καθόντουσαν μετά το ωράριό τους και έκαναν στους ασθενείς δωρεάν τις χημειοθεραπείες. Όταν δέχτηκα τους πρώτους ασθενείς έπαθα ένα σοκ από το εξής. Είχα τον ασθενή μπροστά μου καταρρακωμένο τόσο από την πάθηση όσο και από την απόρριψη της πολιτείας. Όταν τελειώσαμε τη διαδικασία και πήρα τηλέφωνο για να κλείσω το ραντεβού, είπα στον ασθενή και τους συγγενείς την ημερομηνία. Ο ασθενής ξέσπασε σε κλάματα. Θεώρησα ότι είναι φυσιολογικό να αντιδρά έτσι γιατί δέχεται επιτέλους τη θεραπεία που θα του σώσει τη ζωή. Έκανα λάθος. Ο λόγος που έκλαιγε δεν ήταν ότι βρέθηκε λύση στο πρόβλημά του ή τουλάχιστον κάπως του δινόταν η ευκαιρία να παλέψει για αυτό. Έκλαιγε γιατί επιτέλους κάποιος ασχολήθηκε με αυτόν. Όταν συνειδητοποίησα ότι το ένστικτο της ανθρώπινης συνύπαρξης, αυτό που λέγεται ανάγκη, αυτό που λέγεται ανθρώπινη επαφή, υπερβαίνει το ένστικτο της ανθρώπινης επιβίωσης, τότε αυτό με συγκλόνισε.

Είχαμε έναν νέο καρκινοπαθή, είκοσι χρονών, ο οποίος έπαιρνε χάπια αντικαρκινικά από το στόμα. Το κουτί κόστιζε γύρω στις 2.500 ευρώ. Ήταν ανασφάλιστος και του είχαν τελειώσει. Ήρθαν η μητέρα του και η γιαγιά του στο Ιατρείο αλλά δυστυχώς δεν τα είχαμε. Έκανα μια ανάρτηση στο διαδίκτυο αναφέροντας την περίπτωση και τα φάρμακα. Μέσα σε πέντε ή έξι ώρες λάμβανα μηνύματα από όλη την Ελλάδα από ανθρώπους που είχαν το ίδιο πρόβλημα. Αυτοί οι άνθρωποι αφαιρούσαν χάπια από τη δική τους θεραπεία και ρωτούσαν πού να τα στείλουν. Άλλοι έστελναν πέντε, άλλοι δέκα, ό,τι μπορούσε ο καθένας.

Μαζεύτηκαν μέχρι το βράδυ της ίδιας μέρας αρκετά χάπια για 2.5 μήνες θεραπείας. Έλεγα σε όλους τους ανθρώπους να μη βγάλουν από τη δική τους θεραπεία γιατί μπορεί να έχουν πρόβλημα και οι ίδιοι αργότερα. Παρόλα αυτά, εκείνοι τα στέλνανε. Αυτή η αλληλεγγύη που εμπεριέχει το στοιχείο της αυτοθυσίας είναι για μένα κάτι τρομερό. Σε κάθε μου βήμα στη ζωή θα προσπαθώ να σταθώ αντάξιος απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους. Με έχουν δεσμεύσει, με την πολύ καλή έννοια.

Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα διεξάγουν δράσεις προώθησης υγείας, κάνουν μία πρώτη διαλογή ασθενών, και διανέμουν κιτ με είδη υγιεινής σε αστέγους στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Αυτές οι δράσεις πραγματοποιήθηκαν στο Vaz Lobo του Ρίο ντε Τζανέιρο, όπου η πρόσβαση σε υπηρεσίες δημόσιας υγείας είναι περιορισμένη. © Mariana Abdalla/MSF

Χριστίνα Ψαρρά: Κάναμε δράσεις στην Ελλάδα σε γηροκομεία και πολλές φορές χρειάστηκε να λάβουμε τηλεφωνήματα από δομές αλληλεγγύης, από δομές φιλοξενίας που ζητούσαν κατευθύνσεις ή ζητούσαν αν εμείς οι ίδιοι μπορούμε να τους προσφέρουμε υλικό.

Πρόσφατα έλαβα ένα τηλεφώνημα από κοινωνικό λειτουργό σε φυλακές ανηλίκων στην Ελλάδα ο οποίος με πολλή συστολή και ανάγκη να μοιραστεί μαζί μας, μας κάλεσε για να ενημερωθεί για τον εμβολιασμό και να ρωτήσει αν μπορούσαμε να παρέχουμε μάσκες – μετά από όλον αυτόν τον καιρό της πανδημίας – για να τις μοιράσει στα παιδιά. Είναι τραγικό να μη γνωρίζουμε ότι υπάρχουν ακόμη αυτές οι δυσκολίες.

Έχουμε ιστορίες όπου μετανάστες στη Σάμο και τη Λέσβο δεν γνωρίζουν τι θα τους ξημερώσει το επόμενο πρωί. Όλα παίρνουν άλλες διαστάσεις. Στην πανδημία ήταν σοκαριστική η τήρηση των μέτρων, η υπακοή, από την Υεμένη μέχρι τη Σάμο. Οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να μιλήσουν με ένα γιατρό, να λάβουν πληροφορίες, να είναι σε ένα σύστημα, να ακούσουν τα μέτρα πρόληψης για τους δικούς τους και για τους ίδιους.

Ελπίζουμε ότι η πανδημία θα μας διδάξει περισσότερο την έννοια της αλληλεγγύης και θα μας κάνει να δούμε πόσο μικρός τελικά είναι ο κόσμος και πόσο πολύ η δράση ενός ατόμου στην Ελλάδα μπορεί να επηρεάσει έναν άνθρωπο στην Υεμένη. Κάτι που για εμάς είναι ταυτότητα – χωρίς σύνορα. Η πανδημία το βροντοφώναξε και το έκανε πιο ορατό. Η υγεία δεν θα έπρεπε να γνωρίζει σύνορα και δεν γνωρίζει. Την ελπίδα τη βρίσκουμε στην επιστήμη και στους ανθρώπους που καθημερινά βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Σε αυτούς που δίνουν την ψυχή τους στα νοσοκομεία».

Μέλος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα ελέγχει τη θερμοκρασία όσων μπαίνουν στην πόλη Zinder του Νίγηρα. Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα έχουν στήσει μια μικρή δομή για απολύμανση των χεριών και έλεγχο της θερμοκρασίας σε όλα τα σημεία εισόδου και εξόδου στην πόλη Zinder για να αποτρέψουν την εξάπλωση της Covid-19 στην περιοχή. ©MSF/Mack Alix Mushitsi

Η Χριστίνα Ψαρρά και ο Γιώργος Βήχας συμμετέχουν στην εκπομπή «Γενιά των 17» που θα προβληθεί από την ΕΡΤ3 σε παραγωγή της ελc productions