Σε μια κρίσιμη για την εποχή περίοδο με δεδομένη την απόφαση του Υπουργείου Παιδείας να εντάξει τη Σεξουαλική αγωγή ως υποχρεωτικό μάθημα στο σχολικό πρόγραμμα της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μία μεγάλη συζήτηση για τη Σεξουαλική Αγωγή, άνοιξε στις 15 Δεκεμβρίου η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση. Μια συζήτηση που αναδεικνύει τη σημασία ένταξής της ως αυτοτελούς μαθήματος στο σχολικό πρόγραμμα ώστε να μπορούν παιδιά, νέοι και νέες να απολαμβάνουν, καθώς μεγαλώνουν, τη σεξουαλικότητά τους με υγεία και να νιώθουν ασφαλείς μέσα στις σχέσεις που διαμορφώνουν. Μέσα σε ένα κλίμα έντονου προβληματισμού, έγκριτοι ομιλητές κατέθεσαν τις απόψεις τους ανταλλάσσοντας γνώμες, συνομιλώντας και απαντώντας στις ερωτήσεις του κοινού. Κοινός παρονομαστής είναι η υιοθέτηση μιας ολιστικής προσέγγισής με τη σεξουαλική αγωγή να είναι συμπεριληπτική προκειμένου να δημιουργηθεί μια νέα γενιά πολιτών γαλουχημένη πάνω στις αρχές του σεβασμού της διαφορετικότητας, του εαυτού της αλλά και των συμπολιτών της, με το σχολείο να αποτελεί ένα χώρο αρμονική συμβίωσης, ισονομίας και ισότητας. Έτσι μόνο μια κοινωνία μπορεί να δράσει προληπτικά.

Σεξουαλική Αγωγή – Μια Παγκόσμια Απαίτηση

Από την πρώτη κιόλας στιγμή, οι ομιλητές Dr Pedro Nobre (Πρόεδρος Παγκόσμιου Οργανισμού για την Σεξουαλική Υγεία), ο Dr. Osmo Kontula (Ερευνητής Καθηγητής, Ερευνητικό Ινστιτούτο Πληθυσμού, Οικογενειακή Ομοσπονδία Φινλανδίας, Υπεύθυνος του Τομέα Σεξουαλικής Αγωγής στον Παγκόσμιο Οργανισμό για τη Σεξουαλική Υγεία) και ο Prof. James O’Higgins Norman (Διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Ερευνών και Πόρων Κατά του Εκφοβισμού (ABC), Πανεπιστήμιο Δουβλίνου, Πρόεδρος Αντιμετώπισης του Εκφοβισμού στα Σχολεία και τον Κυβερνοχώρο της UNESCO) συζητούν και παρουσιάζουν στοιχεία που εντυπωσιάζουν.

Η σωματική και ψυχική υγεία αποτελούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για να μπορούν τα παιδιά να διάγουν μια πραγματικά ισορροπημένη ζωή. Από την UNESCO, μέσα από τον επίσημο τεχνικό οδηγό για τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση που εξέδωσε το 2018, μαθαίνουμε ότι η παγκόσμια κοινότητα έχει υιοθετήσει μια τολμηρή και μετασχηματιστική ατζέντα ανάπτυξης για την επίτευξη ενός δίκαιου, ισότιμου, ανοιχτού και κοινωνικά περιεκτικού κόσμου στον οποίο ικανοποιούνται οι ανάγκες ακόμα και των πιο ευάλωτων ομάδων και όπου κανείς δεν μένει πίσω.

«Η ατζέντα για τη βιώσιμη ανάπτυξη του 2030 δείχνει ότι η ποιοτική εκπαίδευση, η καλή υγεία και η ευημερία, η ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι αλληλένδετα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου όλο και περισσότεροι νέοι άνθρωποι έχουν ενώσει τις φωνές τους για να υποστηρίξουν το δικαίωμά τους στη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, παροτρύνοντας τους ηγέτες των χωρών τους να εκπληρώσουν τις πολιτικές δεσμεύσεις τους για τις τρέχουσες και μελλοντικές γενιές. Οι νέοι στέλνουν το μήνυμα παντού αναδεικνύοντας τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση ως βασικό συστατικό μιας κριτικής εκπαίδευσης, η οποία ολοκληρωμένη και βασισμένη στις δεξιότητες της ζωής, τους βοηθά να αναπτύξουν τις γνώσεις, τις ηθικές αξίες και τις στάσεις ώστε να κάνουν συνειδητές και υγιείς επιλογές σχετικά με τις σχέσεις, το φύλο και την αναπαραγωγή», θα τονίσει η Έφη Τσιότσιου, Εκτελεστική Διευθύντρια και Διευθύντρια Παιδείας του Ιδρύματος Ωνάση.

Η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι η σεξουαλική εκπαίδευση μπορεί να γίνει γέφυρα για τη σεξουαλική υγεία, αφού συμβάλλει στη μείωση της πρώιμης σεξουαλικής δραστηριότητας και σε επικίνδυνες για την υγεία σεξουαλικές επιλογές, ενώ αυξάνει τη χρήση προφύλαξης και αντισύλληψης.

Η Σεξουαλική Αγωγή στην Ελλάδα

Και η Ελλάδα αντιμετωπίζει τις δικές της προκλήσεις που αφορούν στη σεξουαλική υγεία του πληθυσμού της. Περισσότερο από 1,5 εκατομμύρια του χαπιού της επόμενης ημέρας πωλούνται κάθε χρόνο στη χώρα μας, ενώ υπολογίζεται ότι 27% των Ελληνίδων, πολλές από αυτές ανήλικες, το έχει χρησιμοποιήσει τουλάχιστον μια φορά. Ενώ πάνω από 150.000 Ελληνίδες καταφεύγουν στην άμβλωση ετησίως, εκ των οποίων 35.000 είναι ανήλικες. Το 70% των εφήβων ηλικίας 14-16 ετών στην Ελλάδα, έχουν κάποιας μορφής σεξουαλική δραστηριότητα και μόλις οι μισοί χρησιμοποιούν κάποια προφύλαξη, κινδυνεύοντας από σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα και οι γνώσεις τους για θέματα σεξουαλικής αγωγής και υγείας είναι ανεπαρκής.  Τα παιδιά θεωρούν ότι θα μάθουν τον έρωτα παρακολουθώντας πορνογραφικές ταινίες ενώ το ποσοστό των κακοποιημένων παιδιών ξεπερνάει το 16% σύμφωνα με στοιχεία της καμπάνιας 1 στα 5 του Συμβουλίου της Ευρώπης.

«Μόνο όταν συμπεριλάβουμε την έννοια της απόλαυσης θα μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά πραγματικά για το σεξ»

Άκρως σημαντική είναι η απενοχοποίηση της ανθρώπινης σεξουαλικότητας με το στοιχείο της σεξουαλικής απόλαυσης να αναδεικνύεται ως παράγοντας που συμβάλλει θετικά στην ανθρώπινη ανάπτυξη αλλά και στην καλλιέργεια υγιών και ασφαλών διαπροσωπικών σχέσεων. Μόνο όταν συμπεριλάβουμε την έννοια της απόλαυσης θα μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά πραγματικά για το σεξ, θα δηλώσουν οι ομιλητές της στρογγυλής τραπέζης με συμμετέχοντες τους: Γιάννο Λιβανό (Πρόεδρος του Κέντρου Κοινωνικής Πρόνοιας της Περιφέρειας Αττικής), Γιάννη Παπαγιαννόπουλο (CEO του Homo Evolution και Ιδρυτικό Μέλος του Athens Pride), Κωστή Χατζημωράκη (Διευθυντής του «Κέντρου Ζωής» ΜΚΟ που από το 1991 στηρίζει τους ανθρώπους που ζουν με HIV/AIDS, τις οικογένειες και τους συντρόφους τους), Έλενα Σκαρπίδου (Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και Μέλος της ΜΚΟ «Πολύχρωμο Σχολείο», Συντονίστρια Ομάδων Σεξουαλικής Αγωγής για Εφήβους), Δρ. Νάνσυ Παπαθανασίου (Επιστημονικά Υπεύθυνη Orlando LGBT+, Διδάσκουσα Πάντειο Πανεπιστήμιο και Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής), Λίζα Τσαλίκη (Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του ΕΚΠΑ) και  Κώστα Γκοτζαμάνη (Ψυχίατρος και διευθυντής του κέντρου «Τόπος Ψυχοθεραπείας», Συγγραφέας του βιβλίου του Υπουργείου Παιδείας «Σεξουαλική Αγωγή-Διαφυλικές Σχέσεις» για τους καθηγητές και μαθητές του Λυκείου).

«Μόνο με την προσθήκη της απόλαυσης θα μπορέσουμε να κερδίσουμε το ενδιαφέρον των παιδιών. Αν συζητήσουμε μόνο για απλά τεχνικά ζητήματα θα χάσουμε το ενδιαφέρον τους», θα μας δηλώσει η Έλενα Σκαρπίδου. Το δικαίωμα στην απόλαυση που ως όρος υπάρχει στη διεθνή βιβλιογραφία με το “Sexual Cityzenship” αλλά δυστυχώς στην Ελλάδα δεν έχει ακόμα βρει τη δική του ακόμα έκφραση, θα προσθέσει η Λίζα Τσαλίκη.

Στη Μεγάλη Βρετανία το μάθημα σεξουαλικής αγωγής, μετονομάζεται σε «Σχέσεις και Σεξουαλική Αγωγή» κυρίως για λόγους ουσίας αφού διευρύνεται το περιεχόμενο θα μας πει ο Κωστής Χατζημωράκης (Διευθυντής του «Κέντρου Ζωής» ). Αποτυπώνοντας τις κατευθυντήριες οδηγίες μεγάλων οργανισμών, αποφάσισαν την υιοθέτηση μια ολιστικής προσέγγισης στο πρόγραμμα σεξουαλικής αγωγής. Αυτό σημαίνει ότι δεν διαπραγματεύονται θέματα που αφορούν μόνο τη σεξουαλική συμπεριφορά, δηλαδή αντισύλληψη, πρόληψη σεξουαλικώς μεταδιδόμενων ασθενειών, αλλά κυρίως θέματα έμφυλων ταυτοτήτων, ζητήματα ανθρωπίνων σχέσεων, φιλικών και ερωτικών και ανθρώπινα δικαιώματα. Μόνο μέσα από τα προγράμματα ολιστικής σεξουαλικής αγωγής οι νέοι άνθρωποι μπορούν να κατακτήσουν γνώσεις που αφορούν στο σώμα τους και στην αναπαραγωγή, αλλά ταυτόχρονα και πρωτίστως, να καλλιεργήσουν δεξιότητες αυτογνωσίας, ενσυναίσθησης και επικοινωνίας υιοθετώντας ένα αξιακό σύστημα που στηρίζεται στην αποδοχή της διαφορετικότητας, στο σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δηλαδή στο πλαίσιο της ισότητας, της ελευθερίας της έκφρασης, του δικαιώματος για πληροφόρηση, του δικαιώματος για προστασία.

Οι εχθροί – Ο ρόλος της εκκλησίας αλλά και της τεχνολογίας

Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και της χρήσης του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, αφήνει τα παιδιά εκτεθειμένα σε πηγές πληροφόρησης που μπορεί να είναι ανακριβής ή και παραπλανητικές, ενώ αυξάνει κινδύνους για σεξουαλική παρενόχληση, κακοποίηση και εκμετάλλευση. Η σεξουαλικότητα έχει υπάρξει πεδίο επίδειξης δύναμης και άσκησης εξουσίας. Τα κρούσματα σεξιστικής αντιμετώπισης αυξάνονται παγκοσμίως. Φαινόμενο για το οποίο δυστυχώς λίγα μπορούν να γίνουν. Ταυτόχρονα, καθώς η σεξουαλική αγωγή στο σχολείο, είναι ένα θέμα αξιακά φορτισμένο η εκκλησία δημιουργεί αντιστάσεις. Για αυτό, ο ρόλος της εκκλησίας και η παραδοσιακή προσέγγιση της σεξουαλικότητας και της σεξουαλικής αγωγής υπό το πρίσμα της θρησκευτικής ηθικής υποχρεώνει να συζητήσουμε και να επαναπροσδιορίσουμε ως κοινωνία τους όρους κοσμικό και θρησκευτικό αλλά και τους διακριτούς ρόλους του κράτους και της εκκλησίας.

Αυτή η ανάγκη θα υπογραμμιστεί και στη συζήτηση, καθώς όπως δήλωσε η κα Λίζα Τσαλίκη : «Αν και έχουμε φύγει από την εποχή που η χριστιανική θρησκεία ήθελε να τιθασεύσει τη σεξουαλική ορμή, επιβάλλοντας νηστεία και πλήρη αποχή, περάσαμε σε ένα ρυθμισμένο σεξουαλικό πρότυπο, εξαρχής ετεροκαθοριστικό, μέσα στο πλαίσιο του γάμου. Αυτό αποτελεί τεράστιο τροχοπέδη και ταυτόχρονα υπάρχει πολύς κόσμος που προχωράει στη ζωή του πιστεύοντας ότι ο λόγος του Θεού καθορίζει πολλές πλευρές. Αυτό απαιτεί πολλή δουλειά από όλους εμάς τους εκπαιδευτικούς να διαφωτίσουμε και να διευρύνουμε την κουβέντα».

Ανάγκη επιμόρφωσης εκπαιδευτικών, ένταξης στο ωρολόγιο πρόγραμμα και επικαιροποίηση περιεχομένου υλικών

Στην Ελλάδα η σεξουαλική αγωγή, τόσο στην πρωτοβάθμια όσο και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση τυπικά αποτελεί θεματική ενότητα της  αγωγής της υγείας για παραπάνω από 20 χρόνια, από το 1992 που μπήκε για πρώτη φορά στη θεματολογία της αγωγής υγείας κυρίως για την πρόληψη του AIDS, ενώ και τα εκπαιδευτικά υλικά είναι παρωχημένα και διόλου επικαιροποιημένα. Η Μαίρη Χιώνη, (Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Α’ Αθήνας), το επιβεβαιώνει στην ομιλία της, και αναφερόμενη στην υπάρχουσα κατάσταση υπογραμμίζει την άγνοια των σύγχρονων επιστημονικών δεδομένων, τη δυσκολία ή αποφυγή ενασχόλησης των εμπλεκομένων με το αντικείμενο, την υιοθέτηση παραδοσιακών μεθόδων εκπαίδευσης και τη δυσκολία αναγνώρισης της σχολικής κοινότητας από τους ειδικούς ως ιδιαίτερου πλαισίου.

Τα προγράμματα σεξουαλικής αγωγής δεν είναι υποχρεωτικά και συχνά δεν έχουν εφαρμογή σε πανελλήνια κλίμακα, ενώ πολλές φορές αποτελούν δράσεις που πραγματοποιούνται εκτός προγράμματος. Ωστόσο, γίνεται και αναφορά για καλές πρακτικές που έχουν αποτελέσματα και στην περίπτωση ολοκληρωμένης παρέμβασης μπορούν να χτίσουν υγιείς σχέσεις, θα τονίσει η κα Χιώνη. Παραδείγματα είναι η δράση «ΦΥΛΟ-ΛΟΓΙΚΟΙ διάλογοι στη σχολική κοινότητα»: σεξουαλικότητα και έκφυλες ταυτότητες με τη συμμετοχή ενός γυμνασίου του ιστορικού κέντρου, με δίωρα βιωματικά εργαστήρια ανά τμήμα σε 3 τάξεις του γυμνασίου αλλά και στα μέλη του συλλόγου γονέων και κηδεμόνων.

Ο Κώστας Γκοτζαμάνης, (Ψυχίατρος και Διευθυντής του κέντρου Τόπος Ψυχοθεραπείας), Συγγραφέας του βιβλίου του Υπ. Παιδείας «Σεξουαλική αγωγή-Διαφυλικες σχέσεις») θα αναφερθεί στο έργο των εκπαιδευτικών την πρώτη ειδικά δεκαετία με τον όρο «ιεραποστολικό έργο» θέλοντας να τονίσει τον ασυντόνιστο αρχικά, χαρακτήρα των προγραμμάτων. Οι εκπαιδευτικοί δημιουργούν προγράμματα για τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση που κερδίζουν παγκόσμιες διακρίσεις αλλά τελικά πολλά από αυτά παραμένουν ασύνδετα και αποσπασματικά  κατά την εφαρμογή τους. Ένα από αυτά είναι και το πρόγραμμα παιδικής κακοποίησης, το «Παίζω με το Φρίξο και μαθαίνω για το σώμα μου και τις διαπροσωπικές σχέσεις» που πρόσφατα βραβεύτηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό για τη Σεξουαλική Υγεία. Για το πρόγραμμα μίλησε αναλυτικά η Μαργαρίτα Γερούκη, (πρώην Σχολική Σύμβουλος, συγγραφέας εκπαιδευτικού υλικού για τη Σεξουαλική Αγωγή και κάτοχος βραβείου Αριστείας και Καινοτομίας στη Σεξουαλική Αγωγή (2019): «Ο Φρίξος, ένα μικρό ζωάκι που εμπλέκει έξυπνα και δημιουργικά τα παιδιά σε μια σειρά από παιχνίδια, μέσα από τα οποία μαθαίνουν για τα καλά και τα κακά μυστικά, για το σώμα τους. Πολύ συχνά αν κάποιος θέλει να κακοποιήσει ένα παιδί, χρησιμοποιεί το μυστικό. Τα παιδιά δεν πρέπει να έχουν ενοχές και ανασφάλεια με ένα μυστικό. Γιατί τότε είναι ένα κακό μυστικό που πρέπει να το πω. Μαθαίνουμε στα παιδιά ότι το καλό το μυστικό στην καρδιά μου το κρατώ. Το κακό το μυστικό κάπου πρέπει να το πω».

Αλλά και ο Ηλίας Γκότσης, (Κοινωνιολόγος, Οικογενειακός Ψυχοθεραπευτής & Επιστημονικά Υπεύθυνος Τμήματος Εκπαίδευσης ΟΚΑΝΑ) μοιράζεται τις πληροφορίες ενός προγράμματος που έχει αναπτυχθεί από το 2016 μείζονος σημασίας, γνωρίζοντας ότι ετεροκανονικές αντιλήψεις για την ανθρώπινη σεξουαλική εμπειρία, οδηγούν στην περιθωριοποίηση, τον στιγματισμό, την έμφυλη βία, τον σχολικό/κοινωνικό αποκλεισμό που με τη σειρά τους μπορεί να οδηγήσουν τα παιδιά, είτε στο φαινόμενο της χρήσης ουσιών είτε στην εκδήλωση ακραίων συμπεριφορών.

«Η λέξη bullying που χρησιμοποιούμε σήμερα, θεωρώ ότι μας εγκλωβίζει, είμαι μια ταξινόμηση που κατά την προσωπική μου θέση αποκρύπτει και κάτι άλλο πολύ σημαντικό. Δεν υπάρχει bullying στο σχολείο, είναι μόνο μια γλώσσα. Αυτό που υπάρχει στο σχολείο είναι εμφάνιση ρατσιστικών φαινομένων απέναντι σε παιδιά που έχουν διαφορετικό σωματότυπο, προβλήματα μάθησης. Πρέπει να συμπεριλάβουμε έννοιες στο σχολείο όπως ομοφοβία, τρανσφοβία, ιντερφοβία, κοινωνικό αποκλεισμό», δηλώνει ο Ηλίας Γκότσης. Ωστόσο η εφαρμογή του συναντά συνέχεια εμπόδια, και αδυναμία εφαρμογής τους, είτε από το ίδιο το σχολείο είτε από τοπικούς παράγοντες, παρόλο που το ίδιο το πρόγραμμα έχει λάβει έγκριση από το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Ακραίο παράδειγμα, η αναστολή του από έναν από τους μεγαλύτερους δήμους της Αττικής, από τον Δήμο της Γλυφάδας κυρίως λόγω των αντιδράσεων που ξεσήκωσε στους εκκλησιαστικούς κύκλους.

Εμφανής είναι και η απουσία  συγκροτημένων επιμορφωτικών προγραμμάτων για τους εκπαιδευτικούς όλων των βαθμίδων. Πρέπει να εφοδιαστούν και να δοκιμαστούν με γνώσεις και βιώματα που θα τους επιτρέψουν να σχεδιάσουν σωστά και να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός μαθήματος σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης. Η ευθύνη της επιμόρφωσης είναι της πολιτείας. Πέρα από τις γνώσεις της βιολογίας και της φυσιολογίας πρέπει να καταρτιστούν και με τεχνικές βιωματικής εκπαίδευσης, διαχείρισης ομάδας, μέθοδοι αντιμετώπισης αμφιλεγόμενων ή αξιακά φορτιζόμενων θεμάτων. Αυτοί θα είναι και τα πρότυπα συμπερίληψης για την προαγωγή ενός υγιούς σχολικού περιβάλλοντος. «Είναι άκρως απαραίτητο να φτιάξουν οι εκπαιδευτικοί τοπία συνκατασκευής ασφάλειας όπου όλοι θα μπορούν να συμπεριληφθούν», θα δηλώσει ο Ηλίας Γκότσης αναφερόμενος στις περιπτώσεις, όπου πολλοί γονείς δεν παρουσιάζουν την αληθινή τους ταυτότητα.

Οι Σύμμαχοι

Υπάρχουν παιδιά που υποφέρουν στα σχολεία και παιδιά που αναζητούν τη γνώση. Αυτά είναι και οι μεγαλύτεροι σύμμαχοι για την ένταξη της Σεξουαλικής αγωγής στα σχολεία, όπως θα τονίσουν όλοι οι ομιλητές. «Δεν υπάρχει ποτέ υπόνοια γελοιοποίησης, είναι οι καλύτεροι μας υποστηρικτές», θα τονίσει ο κος Κώστας Γκοτζαμάνης. Τα παιδιά δηλώνουν ότι πολλά θέματα δεν μπορούν να τα συζητήσουν στο σπίτι και αναζητούν σε άλλους χώρους κανάλια επικοινωνίας. Οι ερωτήσεις τους πολλές. Και οι ερωτήσεις δεν πρέπει να μένουν αναπάντητες.

Για να μπορούν λοιπόν οι νέοι στη χώρα μας, να απολαμβάνουν τη σεξουαλικότητά τους με υγεία και να νιώθουν ασφαλείς μέσα στις σχέσεις που διαμορφώνουν χρειάζεται να δημιουργήσουμε εμείς οι ενήλικες ένα πλαίσιο. Στην εκπαίδευση, στις οικογένειες, στο κοινωνικό περιβάλλον, στις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Οι συνθήκες και οι κοινωνίες είναι πλέον ώριμες. Γιατί παραμελώντας την ενημέρωση για τη σεξουαλική αγωγή των παιδιών, δεν ασχολούμαστε με ένα ζήτημα που συντροφεύει και απασχολεί έναν άνθρωπο σε όλη του τη ζωή.

Και αυτό ήταν το πρωταγωνιστικό μήνυμα της συζήτησης.