Όταν ξεκινήσαμε τα θεματικά αφιερώματα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, η κρίση και η σύγχρονη πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα δεν είχαν ακόμα αποτυπωθεί σε μεγάλο βαθμό στις συμμετοχές. Φέτος, στο 17ο Φεστιβάλ, έχουν επιλεγεί πολλές ταινίες για την πολιτική και την κρίση, πολλές μάλιστα από τις οποίες έχουν παρόμοια προβληματική. Με τη σειρά μας επιλέγουμε πέντε ντοκιμαντέρ που ασχολούνται με την άνοδο του φασισμού, τις συνέπειες της κρίσης στη δημοσιογραφία, την πολιτική και το ποδόσφαιρο και τους συσχετισμούς με τη Γερμανία, και μιλάμε με τους δημιουργούς τους.

fascism2
«Φασισμός ΑΕ» | Σκηνοθεσία: Άρης Χατζηστεφάνου

Ο δημοσιογράφος και σκηνοθέτης Άρης Χατζηστεφάνου συμμετέχει στο Φεστιβάλ με την ταινία «Φασισμός ΑΕ» που διηγείται άγνωστες ιστορίες από το παρελθόν και το παρόν του φασισμού και τις διασυνδέσεις του με τα εκάστοτε οικονομικά συμφέροντα: «Στην κορύφωση των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων του 2011 και 2012, η οικονομική ελίτ στην Ελλάδα ξέθαψε το όπλο του φασισμού, με την ελπίδα να δημιουργήσει ένα δεξιό μαζικό κίνημα υπό τον έλεγχό της. Ήταν μια λύση ύστατης ανάγκης, αλλά ήταν αποφασισμένοι να φτάσουν στα άκρα εάν κινδύνευαν να χάσουν τον έλεγχο (και μάλιστα με την ανοχή ή την στήριξη της Ε.Ε, όπως έγινε με πολύ πιο ωμό τρόπο στην Ουκρανία). Προς στιγμήν φαίνεται να έχουν αφήσει στην άκρη το «εργαλείο» του φασισμού, δεν το ξεχνούν όμως. Αποτελεί πάντα μια εφεδρεία». Τον ρωτάω για τη στροφή των ΜΜΕ μετά τις εκλογές: «Στην παγκόσμια ιστορία, όταν ήρθαν στην εξουσία πραγματικά ριζοσπαστικές κυβερνήσεις, τα κυρίαρχα ΜΜΕ επιχείρησαν να τις ανατρέψουν, ακόμη και με αληθινά πραξικοπήματα – όπως στην περίπτωση της Βενεζουέλας. Αν είσαι κυβέρνηση και έχεις πετύχει “ειρήνη” με αυτούς που οδήγησαν τη χώρα ως εδώ, πρέπει να σκεφτείς μήπως κάτι δεν κάνεις καλά. Ας ελπίσουμε αυτή η ειρήνη να είναι πρόσκαιρη». Στην ερώτησή μου περί αντικειμενικής δημοσιογραφίας απαντά: «Αντικειμενική είναι μόνο η πραγματικότητα. Η κάλυψη και η παρουσίασή της έχουν πάντα υποκειμενικά στοιχεία. Υπάρχει όμως σοβαρή, τεκμηριωμένη και ανεξάρτητη δημοσιογραφία, που δυστυχώς αποτελεί το πιο ακριβό “χόμπι” στον κόσμο. Πρέπει πάντα να είσαι έτοιμος να βρεθείς στο περιθώριο από τα κυρίαρχα ΜΜΕ και να καταφέρεις να επιβιώσεις όταν θα προσπαθούν να σε συνθλίψουν οικονομικά».

oppression
«Oppression» | Σκηνοθεσία: Μυρτώ Συμεωνίδου & Νίκος Πανιεράκης

Η Μυρτώ Συμεωνίδου ανήκει στη γενιά των νέων δημοσιογράφων και με τον Νίκο Πανιεράκη σκηνοθετούν την ταινία «Oppression», που εξετάζει ακριβώς τις συνέπειες της κρίσης στην δημοσιογραφία. «Οι δημοσιογράφοι έχουν άποψη και είναι θεμιτό να την εκφράζουν. Στο ρεπορτάζ, στην κάλυψη της επικαιρότητας (και όχι στον σχολιασμό) μπορούμε να ζητάμε την ουδέτερη στάση του δημοσιογράφου. Το αν αυτό είναι εύκολο, είναι μεγάλο θέμα, γιατί στις περισσότερες περιπτώσεις καλούνται να ακολουθήσουν τη “γραμμή”. Και δυστυχώς, υπό την απειλή της ανεργίας, πολλοί το κάνουν». Για τη σύνδεση κρίσης, μέτρων και ελέγχου των ΜΜΕ, η Μυρτώ σχολιάζει: «Ας μην ξεχνάμε ότι τα ΜΜΕ λειτουργούν ως επιχειρήσεις και πρωταρχικός σκοπός τους είναι να επιβιώσουν μέσα στην κρίση. Άρα, θα ακολουθήσουν μία συγκεκριμένη γραμμή, η οποία συμβαδίζει με την εφαρμογή εκείνης της πολιτικής που θα τους επιτρέψει να επιβιώσουν. Τελικά, εν μέσω κρίσης, αντί να αυξηθεί ο έλεγχος προς την εξουσία, αυξήθηκε ο έλεγχος προς τους δημοσιογράφους. Όμως, αυτή η κατάσταση δεν θα σταματήσει να υπάρχει, αν οι δημοσιογράφοι δεν αντιδρούν. Το γεγονός ότι ένα μέσο επιλέγει μία γραμμή, δεν σημαίνει ότι οι δημοσιογράφοι που δουλεύουν σε αυτό παύουν να έχουν την ελευθερία τους. Το βασικότερο όπλο τους είναι η δημοσιοποίηση των περιστατικών που βιώνουν, όποια κι αν είναι αυτά. Δεν είναι πάντα εύκολο, αλλά μόνο έτσι μπορούν να αντεπιτεθούν και να διατηρήσουν τα στοιχειώδη δικαιώματά τους, την ελευθερία τους».

what politica
«What Politica» | Σκηνοθεσία: Τάσος Αλευράς

Ο Τάσος Αλευράς σκηνοθέτησε το ντοκιμαντέρ «What Politica» για τη “No Politica” διακήρυξη των οργανωμένων οπαδών του Ολυμπιακού: «Η ιδέα γεννήθηκε το 2013, οπότε και εμφανίστηκε το συγκεκριμένο πανό στο στάδιο Γ. Καραϊσκάκης, το οποίο όριζε και την αποστασιοποίηση της Θύρας 7 από οτιδήποτε πολιτικό ή κομματικό, καθιστώντας την ομάδα ως την ανώτερη αξία». Πόσο πολιτικό είναι τελικά το No politica και ποιες οι πολιτικές προεκτάσεις του; «Οι λόγοι που οδήγησαν τους συγκεκριμένους οργανωμένους οπαδούς να αναρτήσουν αυτό το πανό ήταν προεχόντως πολιτικοί. Στην ουσία του ήταν ένας συμβιβασμός, αν όχι ήττα, αφού σε καιρούς που η κοινωνία προσπαθούσε να απομονώσει και να αποβάλλει τους όποιους ακροδεξιούς και νεοναζιστικούς πυρήνες, αυτοί γίνονταν δεκτοί στη Θύρα 7, αρκεί να έβαζαν για 90΄ τον Ολυμπιακό πάνω από τις μισάνθρωπες αντιλήψεις τους. Το “No Politica” αυτοσαρκάστηκε λίγους μήνες αργότερα, όταν ο Ολυμπιακός, από ομάδα ποδοσφαίρου, μεταλλάχθηκε σε ψηφοδέλτιο και διεκδίκησε τον Δήμο Πειραιά».

Πόσο εφικτό όμως είναι να μείνει η πολιτική εκτός γηπέδου; «Η πολιτική προφανώς δεν μπορεί να μείνει έξω από τα γήπεδα, όπως δεν μπορεί να μείνει έξω από κανέναν χώρο μαζικής έκφρασης, είτε κινηματογράφο, είτε θέατρο, είτε γήπεδα, είτε δρόμο. Πόσω μάλλον στο ποδόσφαιρο, όπου κυκλοφορούν εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, αναπτύσσονται και ευνοούνται σχέσεις εξουσίας, και το κράτος και οι πολιτικοί βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για πελατειακές σχέσεις και επιρροή σε πλατιές μάζες δυνητικών ψηφοφόρων».

Οι δύο ταινίες που ακολουθούν ασχολούνται με την πολιτική και τις σχέσεις Ελλάδας-Γερμανίας εν μέσω κρίσης και… σε κρίση:

BURNING FROM THE INSIDE ENG 020
«Burning from the inside» | Σκηνοθεσία: Μάρσια Τζιβάρα

Η Μάρσια Τζιβάρα ζει στο Βερολίνο και σκηνοθετεί την ταινία «Burning from the inside» που παρουσιάζει τον εκφασισμό και την αποσύνθεση της ελληνικής κοινωνίας, όπως την βιώνουν οι Έλληνες μετανάστες στη Γερμανία: «Το ντοκιμαντέρ άρχισε να παίρνει μορφή στο τέλος του 2012, όταν η Χρυσή Αυγή αποφάσισε να ιδρύσει πυρήνα στην Νυρεμβέργη. Τότε αρχίσαμε να οργανωνόμαστε και εμείς στο Βερολίνο, μεταξύ μας, αλλά και με αρκετές Γερμανικές ομάδες, για να αποτρέψουμε την συνεργασία Ελλήνων και Γερμανών ναζί, αλλά και την εισχώρησή τους στους μεταναστευτικούς κύκλους. Για τον λόγο αυτό η ταινία έχει και έναν βιωματικό και συμμετοχικό χαρακτήρα, μιας και ένα κομμάτι αυτού του αγώνα που απεικονίζεται, είμαστε και εμείς οι ίδιοι που τον καταγράφουμε». Πώς εξηγείται η διάδοση του νεοναζισμού στην Ελλάδα; «Πιστεύω πως το νεοναζιστικό κύμα των τελευταίων χρόνων κινείται προς την δημιουργία μιας ναζιστικής μαύρης διεθνούς που θα έχει βάση σε όλη την Ευρώπη. Υιοθετούν την βασική χιτλερική ιδεολογία, ενώ παράλληλα καλλιεργούν την ιδέα του εθνικό-πατριωτισμού. Ότι δηλαδή ο κάθε λαός πρέπει να ασχολείται με τα δικά του προβλήματα, χωρίς ανοιχτά σύνορα, κοινά νομίσματα και κοινές πολιτικές. Έτσι λοιπόν, βλέπουμε τους χρυσαυγίτες να ενστερνίζονται τα ναζιστικά σύμβολα λόγω ιδεολογίας, ενώ παράλληλα μάχονται κατά της Γερμανικής επιβολής στην Ελλάδα, ως “γνήσιοι” Έλληνες εθνικόφρονες». Πώς βιώνουν την ελληνική κρίση οι Έλληνες μετανάστες στη Γερμανία; «Όταν τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης στην Γερμανία καλλιεργούν την ιδέα του “τεμπέλη, απατεώνα Έλληνα”, αυτή είναι και η γενικότερη αντιμετώπιση που έχουμε ως πολίτες και ως εργαζόμενοι. Το προφίλ του Έλληνα αυτή τη στιγμή στην Γερμανία, είναι το αντίστοιχο με αυτό των Αλβανών και των Ρώσων την δεκαετία του ’90 στην Ελλάδα. Έχουμε την αντιμετώπιση πολιτών β’ κατηγορίας και αυτό ίσως θα πρέπει να αποτελέσει ένα μάθημα για τον Έλληνα, που ήταν και είναι τόσο σκληρός και άδικος απέναντι στους μετανάστες. Ωστόσο, για να μην είμαι κι εγώ άδικη απέναντι στους Γερμανούς, θέλω να πω ότι στους “αριστερούς” κυρίως πολιτικούς κύκλους, βλέπει κανείς ανθρώπους και ομάδες που αγωνίζονται με σθένος, προκειμένου να βοηθηθεί η Ελλάδα, αλλά και εμείς που κατοικούμε στη Γερμανία».

sunshine
«We are fucked, Sunshine» | Σκηνοθεσία: Δέσποινα Γραμματικοπούλου

Η Δέσποινα Γραμματικοπούλου που σκηνοθέτησε την ταινία «We are fucked, Sunshine» έχει γεννηθεί στη Γερμανία, αλλά νιώθει πολύ έντονα τα ελληνικά της στοιχεία. «Με απασχόλησε το θέμα της οικονομικής κρίσης, κυρίως όταν έβγαιναν δημοσιεύματα κίτρινου τύπου όπως η BILD. Για πρώτη φορά ένιωσα άσχημα να είμαι Ελληνίδα. Από τη μια, μου ζητούσαν οι Γερμανοί εξηγήσεις για θέματα οικονομικά σαν να είμαι ειδικός. Ταυτόχρονα ένιωθα αναγκασμένη να υπερασπιστώ την πατρίδα μου, ενώ έβλεπα και πολλά αρνητικά της. Από την άλλη όμως, όταν συζητούσα το θέμα με τους φίλους μου στην Ελλάδα και έκανα και την κριτική μου, με θεωρούσαν Γερμανίδα που δεν μπορεί να καταλάβει τι γίνεται στην χώρα». Μας μιλά κι εκείνη για τα εκατέρωθεν στερεότυπα: «Η κρίση δεν είναι μόνο αφάνταστα ποσά χρημάτων. Όταν μιλούσαν για ένα λαό – που τον παρουσιάζουν τεμπέλικο- δεν έδειχναν ποτέ τα αποτελέσματα μιας πολιτικής που είναι απάνθρωπη, γιατί θεωρούσαν ότι μια χρεοκοπημένη χώρα θα σωθεί με μέτρα που λαμβάνονται για μια χρεοκοπημένη εταιρεία. Εγώ ήθελα να δείξω τι σημαίνει η κρίση στην πραγματικότητα και στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Να δείξω στο γερμανικό κοινό ότι πίσω από όλα αυτά τα στερεότυπα βρίσκονται ζωές, ελπίδες, οικογένειες. Το ίδιο ισχύει και για τα στερεότυπα που αναπαράγονται για τους Γερμανούς: Ποιος Έλληνας ξέρει για τη ζωή στη Γερμανία; Για τη γενιά μου εδώ που δυσκολεύεται να βρει σταθερή δουλειά ώστε να προγραμματίσει το επόμενο βήμα στη ζωή της; Οι Ελληνογερμανοί θα μπορούσαμε πάντως να είμαστε μια γέφυρα στο διάλογο, να μεταφέρουμε στους Γερμανούς ελληνικές νοοτροπίες, αλλά και στους Έλληνες κάποιες ιδέες, γερμανικές ή ευρωπαϊκές, που έχουν μια λειτουργικότητα».

Info: Το 17ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης – Εικόνες του 21ου Αιώνα θα πραγματοποιηθεί από τις 13 έως τις 22 Μαρτίου

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: Σκίτσο της Βάλιας Καπάδαη | Ντοκιμαντέρ «Oppression» των Μυρτώς Συμεωνίδου και Νίκου Πανιεράκη