Κείμενο: Κατερίνα Κανέλλη

O Φερνάντο Πεσσόα, Πορτογάλος συγγραφέας, τον οποίο οι συμπατριώτες του ανακάλυψαν 50 χρόνια μετά τον θάνατο του, συστήθηκε στο αναγνωστικό του κοινό περισσότερο ως μύθος ποιητικός και λιγότερο ως συγγραφέας εν ζωή. Γεννημένος στη Λισαβόνα στα τέλη του 19ου αιώνα, αυτός ο οραματιστής ονειροπόλος δημοσίευσε ελάχιστο μέρος του έργου του, τα περισσότερα χειρόγραφα του βρίσκονταν κλεισμένα σε μπαούλο, το οποίο κληροδότησε στις μέλλουσες γενεές και χάρη στο μόχθο της ερευνήτριας Τeresa Rita Lopes είδαν το φως της δημοσιότητας.

Ποιος είναι άραγε ο Πεσσόα; Το ερώτημα μιας πολυσχιδής ταυτότητας διαπερνά όλο του το έργο και αποδυναμώνει τον αυτοβιογραφικό λόγο. Η μυστηριώδης και διακριτική προσωπικότητα του δημιούργησε 72 καταγεγραμμένα ετερώνυμα, με τα οποία υπέγραφε πολλά από τα έργα του. Δημιουργός αδιαφοριών και νομάδας της αυτογνωσίας σύμφωνα με τους λογοτεχνικούς χαρακτηρισμούς του ιδίου, μέσω του ετερώνυμου Μπερνάρντο Σουάρες, γράφει στο Βιβλίο της Ανησυχίας : « Είμαι ολόκληρος μια αόριστη νοσταλγία, ούτε του παρελθόντος ούτε του μέλλοντος : είμαι μια νοσταλγία του παρόντος, ανώνυμη, εκτενής, ακατανόητη» . H συμπύκνωση του πορτογαλικού ύφους, την οποία συναντάμε συχνά και στο πεσσοανικό έργο, συνίσταται στην περίφημη λέξη saudade –που τόσο πολύ επηρέασε μέσω του φαντό και τη μουσική της πρόσφατα εκλιπούσας Cesaria Evora-, τόσο χαρακτηριστική για τα πορτογαλικά αισθητικά και πολιτιστικά δεδομένα. Πρόκειται για λέξη δύσκολη να ονομάσουμε, λέξη συναίσθημα,  η οποία αντιστοιχεί λίγο-πολύ στους δικούς μας όρους καημός, νοσταλγία, επιθυμία, ανίατη θλίψη κι εγγενής μελαγχολία.

Μέρος της πορτογαλικής παράδοσης είναι και η ώρα του Διαβόλου, η οποία  σημαίνει την τρομερή εκείνη ώρα που ο Διάβολος σφραγίζει με τη δυσοίωνη παρουσία του τη μοίρα των ανθρώπων. Για τον Φερνάντο Πεσσόα όμως, αποτελεί μια θετική εμμονή πανταχού παρούσα στο έργο του. Στο ομώνυμο διήγημα, η αιφνίδια εισβολή του Διαβόλου στην καθημερινότητα μιας συνηθισμένης γυναίκας δεν επιβουλεύεται τη ζωή της, αλλά προοιωνίζει το ευτυχές συμβάν της γέννησης ενός ποιητή. Ο Διάβολος δεν είναι άλλωστε παρά ο Θεός της Φαντασίαςαπολωλώς γιατί δεν δημιουργεί.

Γραμμένο σαν κλασικό παραμύθι, το διήγημα Ο Οδοιπόρος μετατρέπει την αναζήτηση μιας διαρκώς λανθάνουσας αλήθειας σε αλληγορία της γνώσης, μύηση στο μυστήριο της ανθρώπινης συνείδησης. Ο ανέμελος έφηβος του Πεσσόα συναντά τον μυστηριώδη Άντρα με τα Μαύρα, -τον Θεό της Φαντασίας, τον Διάβολο- που θα τον μετατρέψει σε ακαταπόνητο Οδοιπόρο : Μην κοιτάζεις το Δρόμο, ακολούθησέ τον μέχρι τέλους. Η συμβουλή αυτή αρμόζει άλλωστε σε κάθε νέο που ξεκινά για το ταξίδι της ζωής.

Και επανέρχομαι στο αρχικό ερώτημα, ποιος είναι  ο Πεσσόα; Άραγε ο αποκρυπτογράφος γρίφων, Αμπίλιο Κουαρέσμα, γιατρός που δεν άσκησε το επάγγελμα, Γουάτσον δίχως Σέρλοκ, ενώ λύνει με επιτυχία την υπόθεση Βάργκας -αν και μακρηγορεί αναπόφευκτα σε μερικά σημεία – δύναται να ξεσκεπάσει την παράξενη και περίπλοκη ψυχολογική υπόθεση Πεσσόα;  Θα καταφέρει να διαλευκάνει τον λογοτεχνικό μύθο μια πολλαπλής συγγραφικής περσόνας που ενστερνίζεται τη ρήση «Ζωή είναι να είσαι άλλος» ακολουθώντας και τη σκέψη ενός άλλου μεγάλου ποιητή, που έγραψε «Το εγώ είναι ένας άλλος».  Η επαγωγική λογική του Κουαρέσμα, το δυνατό του ένστικτο αρκούν για να αποκρυπτογραφηθεί τάχα μια ψυχή εκπαιδευμένη μόνο να ονειρεύεται;

Ας βασιστούμε μόνο στην εξής μαρτυρία του Πεσσόα, που φαντάζει τόσο επίκαιρη : ένα αστυνομικό μυθιστόρημα , ένα τσιγάρο των 45 σεντάβος το πακέτο, η ιδέα ενός φλιτζανιού καφέ -τριάδα αδιαίρετη που κλίνει την ευτυχία σε όλες τις πτώσεις. Μοιάζει λίγο για κάτι τόσο μεγάλο, είναι αλήθεια. Είναι γιατί ένα πλάσμα με πνευματικά και αισθητικά αισθήματα δεν μπορεί να επιθυμεί κάτι περισσότερο στο σημερινό ευρωπαϊκό περιβάλλον.

Το αστυνομικό μυθιστόρημα Υπόθεση Βάργκας και τα διηγήματα Η ώρα του Διαβόλου και Ο Οδοιπόρος κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Νεφέλη σε μετάφραση της Μαρίας Παπαδήμα. Τα σχέδια που συντροφεύουν τα δύο διηγήματα είναι του Paolo Ghezzi.