«Τα χρώματα, όπως και τα φτερά, ακολουθούν τις μεταβολές των συναισθημάτων» – Πάμπλο Πικάσο

Γεννημένος στη Μάλαγα της Ισπανίας όπου πέρασε τα πρώτα δέκα χρόνια της ζωής του, ο Πάμπλο Πικάσο, κατόρθωσε μέσα από τα επαναστατικά καλλιτεχνικά επιτεύγματα και τη μεγάλη παραγωγή έργων του για επτά και πλέον δεκαετίες να γίνει ένας από τους ανθρώπους που επηρέασαν την τέχνη του 20ού αιώνα. Ο Πικάσο άρχισε να ζωγραφίζει σε πολύ μικρή ηλικία, άρχισε να σπουδάζει από 10 ετών στην Λα Κορούνια και από 14 ετών στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βαρκελώνης, ενώ δυο χρόνια αργότερα στη Βασιλική Ακαδημία του Σαν Φερνάντο. Το 1899, σε ηλικία μόλις 18 ετών παίρνει την απόφαση να διακόψει την καλλιτεχνική του εκπαίδευση σε σχολές ζωγραφικής και να αγνοήσει τα σχέδια της οικογένειας για το μέλλον του. Εκείνη την περίοδο αρχίζει να υπογράφει τα έργα του ως Πάμπλο Πικάσο εγκαταλείποντας το πατρικό του Ρουίθ.

Self-Portrait, 1901

Ο Πικάσο ταξίδεψε για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1900. Εκεί έκανε και τον πρώτο του φίλο τον δημοσιογράφο και ποιητή Max Jacob και από αυτόν έμαθε τη γλώσσα και τη λογοτεχνία. Ζουν μαζί, πολύ φτωχικά, μέσα στο κρύο και αυτή την περίοδο πολλά έργα του καίγονται για να κρατηθεί το δωμάτιό τους ζεστό. Είναι η ίδια περίοδος που ο 19χρονος Πικάσο και ο 20χρονος ζωγράφος και ποιητής Κάρλος Κασαχέμας των οποίων η φιλία χρονολογείται από τα χρόνια της Βαρκελώνης κάνουν στενή παρέα και εξερευνούν το Παρίσι των αρχών του αιώνα. Ο Κασαχέμας ερωτεύεται την Ζερμέν Πισό, ένα από τα μοντέλα που αργότερα πόζαραν για τον Πικάσο για το έργο Les Demoiselles d’Avignon. Η Ζερμέν αρνείται να τον παντρευτεί και ο Κασαχέμας, με τον οποίο ο Πικάσο μοιραζόταν το ίδιο στούντιο  αυτοπυροβολείται δημοσίως, μέσα στο Cafe Hippodrome του Παρισιού, τον Φεβρουάριο του 1901. Ο Πικάσο αργότερα υποστήριζε ότι η Μπλε Περίοδος των έργων του ξεκίνησε όταν έμαθε την αυτοκτονία του φίλου του. Μόνος πλέον στο στούντιο που μοιραζόταν με τον Κασαχέμας αρχίζει να ζωγραφίζει μια σειρά έργων που αν και σήμερα είναι από τα πιο δημοφιλή του, εκείνη την εποχή δυσκολευόταν πολύ να τα πουλήσει. Ο άλλοτε εξωστρεφής και χαρούμενος καλλιτέχνης βυθίστηκε σε μια σοβαρή κατάθλιψη και οι μπλε τόνοι άρχισαν να κυριαρχούν στα έργα του. Ως πρώτο έργο του, της μπλε περιόδου, θεωρείται αυτό με τον Κασαχέμας στο φέρετρο του (Casagemas in His Coffin).

Ο Πικάσο που είχε ήδη κάνει μια ατομική έκθεση στον πιο διάσημο έμπορο έργων τέχνης της εποχής του Ambroise Vollard και μια καριέρα πολλά υποσχόμενη αρχίζει να κινείται προς άλλα θέματα με αγωνιώδη έκφραση και πρωταγωνιστές του, τους απόκληρους της κοινωνίας, τους φτωχούς και τους λυπημένους. Οι κριτικοί και το κοινό στρέφονται αλλού, καθώς κανένας δεν ήθελε να επενδύσει ή να κρεμάσει στο σπίτι του έργα που τους υπενθύμιζαν τη ζοφερή κατάσταση του κόσμου γύρω τους. Ο Πικάσο επιμένει παρά τα άθλια οικονομικά του να ζωγραφίζει θέματα της μοναξιάς, της φτώχειας και της απόγνωσης δημιουργώντας μια ανεπανάληπτη σειρά έργων με αποκορύφωμα το ζοφερό αλληγορικό έργο La Vie, ζωγραφισμένο το 1903 που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Τέχνης του Cleveland.

The death of Casagemas, 1901

La soupe (The soup), 1902-3

La Vie

The Tragedy, 1903

The Blind Man’s Meal, 1903

The Old Guitarist, 1903

Mother and Child, 1902

Σε αυτή την περίοδο που διήρκεσε τρία χρόνια (1901-1904) δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο αποκλειστικά στις αποχρώσεις του ψυχρού γαλάζιου. Το μοτίβο των τυφλών, των ηρώων του περιθωρίου αντανακλά τη δική του προσωπική κατάσταση μέσα από τη δημιουργία ενός κόσμου αινιγματικού, αξεπέραστα συμβολικού και βαθιά στοχαστικού. Η πρώιμη αυτοπροσωπογραφία του, αυτής της περιόδου δείχνει τον Πικάσο στα 20 του χρόνια σαν ένα νέο άντρα λεπτό και απόμακρο, λυπημένο. Πολλοί αργότερα ερμηνεύουν τον πίνακα σαν μια αναπαράσταση του καλλιτέχνη-απόκληρου της κοινωνίας. Το φάσμα των σκοτεινών και θαμπών μπλε χρωμάτων και οι απόκληροι είναι ο τρόπος για να εκφράσει τον πόνο και την απελπισία του, αλλά και τις κακουχίες ενός ολόκληρου πάμφτωχου κόσμου που επιβιώνει μέσα σε πεζές δραστηριότητες, ζώντας μια μαρτυρική ζωή. Η εύθραυστη αδυναμία τους δεν θα μπορούσε να κοσμήσει τους τοίχους των παρισινών σπιτιών, αλλά έγραψε μια ανεπανάληπτη σελίδα στην ιστορία της τέχνης. Πολύ αργότερα μετά από ειδική επεξεργασία αποκαλύφθηκε ότι κάτω από το έργο του «Η Ζωή», υπήρχε ένα άλλο έργο που ονομαζόταν «Οι τελευταίες στιγμές», εμπνευσμένο από τον θάνατο της αδερφής του. Το 1904 ζωγραφίζει το πορτραίτο της Suzanne Bloch και αυτό θεωρείται το τελευταίο έργο της Μπλε Περιόδου.

The Blue Room, 1903

The Portrait of Suzanne Bloch, 1904

Σταδιακά, η διάθεσή του Πικάσο αλλάζει και μια νέα περίοδος του πρώιμου έργου του ξεκινά το 1904 και ολοκληρώνεται το 1906. Πρόκειται για τη «Ροζ Περίοδο» που σηματοδοτείται από την αλλαγή των χρωμάτων στην παλέτα του Πικάσο με τα θερμά ρόδινα να αντικαθιστούν τα ψυχρά μπλε. Η ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και εντυπωσιακή σε παραγωγή έργων περίοδος αυτή σημαδεύεται από τις αλλαγές στη ζωή του που τροφοδοτούν και τις αλλαγές στα έργα του. Ο Πικάσο μετακομίζει το 1904 στο  Bateau-Lavoir, ένα κτίριο στην περιοχή της Μονμάρτης, στο 18ο διαμέρισμα  του Παρισιού διάσημο μέχρι σήμερα ως τόπο διαμονής και συνάντησης μιας ομάδας εξαιρετικών καλλιτεχνών του 20ού αιώνα. Στην πόρτα του στούντιο έγραψε “Au rendez-vous des poètes” και όχι τυχαία αφού στην καλλιτεχνική αυτή αποικία είχε πλήθος φίλων ποιητών όπως ο Max Jacob, ο Guillaume Apollinaire και ο André Salmon. Η ποίησή τους επιδρά μέσα του και αρχίζει να διαπερνά τα έργα του εκείνης της περιόδου. Αρχίζει να επεκτείνει τη γκάμα των χρωμάτων του από τα μπλε που χρησιμοποιούσε μέχρι τα τέλη του 1904, χωρίς να αλλάζει το στυλ των μορφών του, του οποίου η επιδεξιότητα και οι εκφραστικές παραμορφώσεις είναι παρόμοιες με αυτές της Μπλε Περιόδου.

Family of Saltimbanques, 1905

Acrobat’s Family with a Monkey, 1905

Την ίδια περίοδο ο Πικάσο σχετίζεται και μοιράζεται το ίδιο στούντιο με την Φερνάντ Ολιβιέ και η προσωπική του ζωή μοιάζει ευτυχισμένη. Η σχέση τους θα διαρκέσει επτά παθιασμένα χρόνια και η Φερνάντ θα γίνει το μοντέλο του σε περισσότερα από 60 έργα του.
Το καλοκαίρι του 1905, το ταξίδι του Πικάσο στην Ολλανδία ξύπνησε το ενδιαφέρον για παραδοσιακές φορεσιές και γραφικά τοπία.

Παράλληλα ανοίγει ένα κύκλο έργων απεικονίζοντας σαλτιμπάγκους και πειραματιζόμενος στο ίδιο θέμα με ζωγραφικά, χαρακτικά και γλυπτά. Ο Πικάσο αναπτύσσει δυο μεγάλες θεματικές την οικογένεια και τους διάσημους αρλεκίνους του και έναν ολόκληρο κόσμο του τσίρκου, των ακροβατικών και των μουσικών που ακολουθούσαν τις περιπλανήσεις τους. Τον Πικάσο τον ενδιαφέρουν όχι οι εντυπωσιακές παραστάσεις αλλά τα πρόσωπα του τσίρκου, λίγο απόμακρα και μελαγχολικά όπως απεικονίζει αριστουργηματικά στην Οικογένεια Σαλτιμπάγκων το 1905, ένα έργο που είναι το κόσμημα της Εθνικής Πινακοθήκης της Ουάσινγκτον.

Η περίοδος αυτή επηρεάζεται από τη γαλλική ζωγραφική, από τα έργα του Ingres και τη γαλλική τέχνη, αλλά και την ορμή και αισιοδοξία που νιώθει μετά από πολλά χρόνια. Είναι η περίοδος που αλλάζει και η οικονομική του κατάσταση, καθώς τα έργα της Ροζ περιόδου γίνονται αμέσως αγαπητά ενώ το όνομά του κυκλοφορεί στα σαλόνια των συλλεκτών. Τον υποστηρίζει ο έμπορος τέχνης Αμπρουάζ Βολάρ και συντελεί στην εμπορική του αναγνώριση.  Ο Πικάσο γνωρίζει την Αμερικανίδα Γερτρούδη Στάιν και τον αδερφό της Λίο, οι οποίοι του παρέχουν προστασία και διαρκή υποστήριξη και οικονομική βοήθεια. Στη Ροζ Περίοδο, κυριαρχούν οι ελπιδοφόροι έφηβοι και νέοι, χαρακτήρες που συχνά λάμπουν από ζωντάνια και όρεξη. Παράλληλα, εντάσσει τις μορφές του σε ανοιχτούς, υπαίθριους χώρους, μακριά από τα σχεδόν κλειστοφοβικά δωμάτια που συχνά χαρακτηρίζουν την Μπλε Περίοδο.

Garçon à la pipe, 1905

Clown and young acrobat, 1905

Mother and Child, 1905

Lady with a fan, 1905

Στο τέλος της Ροζ περιόδου ο Πικάσο είναι 25 ετών. Το καλοκαίρι του 1906 το περνά με τη Φερνάντ στο Γκόσολ , ένα απομονωμένο χωριό στα Καταλανικά Πυρηναία, στα σύνορα με την Ανδόρρα. Η παλέτα του αρχίζει να αλλάζει με ώχρα και κεραμιδί χρώματα, ενώ επανεξετάζει το γυναικείο σώμα επηρεασμένος από τον Σεζάν και τη γεωμετρία των όγκων. Θα μπορούσε ίσως να μείνει για λίγα χρόνια ακόμα στη Ροζ περίοδο, αλλά ήταν ο Πικάσο. Ο Πικάσο που ήθελε να πειραματιστεί και να αλλάξει το λεξιλόγιο, το δικό του, και, όπως δείχνει η ιστορία, και της παγκόσμιας τέχνης.

Ένα χρόνο αργότερα, το 1907, επηρεασμένος από τα ιβηρικά γλυπτά, τις αφρικανικές μάσκες, τη μελέτη των κλασικών δημιούργησε το μνημνειώδες έργο Les Demoiselles d’Avignon, ένα από τα σπουδαιότερα έργα του 20ού αιώνα και του κυβισμού, που όρισε την αρχή μιας ακόμα διαδρομής του στο μεγάλο ρεύμα του κυβισμού.

Info παράστασης:

Πικάσο: Γαλάζια και ροζ περίοδος: Μια οπτικοακουστική εγκατάσταση για τα πρώτα χρόνια δημιουργίας του σπουδαίου ζωγράφουΕθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, ΚΠΙΣΝ