Το «Ιnterstellar» είναι η δέκατη ταινία που υπογράφει ως σκηνοθέτης ο Κρίστοφερ Νόλαν (αν μετρήσουμε και το πολύ μικρού μήκους «Doodlebug», που φυσικά και θα το μετρήσουμε γιατί κανένας θνητός δεν είναι υπεράνω ΙΜDb). Μ’αυτό σαν αφορμή, η αρχική ιδέα για το παρόν άρθρο ήταν μια ιεράρχηση/σύντομη κριτική όλων των ταινιών του· σε όλους αρέσουν τα top 10. Στην πορεία όμως, μεσολάβησε η κριτική του Old boy. H ατάκα που ξεχωρίζει από την ταινία («explorers, pioneers, not caretakers»), οδήγησε στη διαπίστωση ότι στις πέντε καλύτερες ταινίες του Νόλαν, σ’αυτές που είναι απαραίτητες για να δει κανείς την εξέλιξη και το φάσμα της δουλειάς του, υπάρχουν ατάκες που μπορούν να περιγράψουν άψογα και τις ταινίες μέσα στις οποίες ακούγονται. Μπορεί να πρόκειται για πέντε συμπτώσεις, αν και με το Νόλαν, «δεν επιτρέπεται να πιστεύουμε σε συμπτώσεις πια» (αυτό είναι απ’το «Τhe Dark Knight Rises» – συμπτωματικά).
Τελικά, οι αυτοαναφορικές αυτές ατάκες, αποτέλεσαν σημεία αφετηρίας για να θυμηθούμε τις καλύτερες στιγμές του μεγάλου σκηνοθέτη και να δούμε τι αποτύπωμα άφησαν χωρίς τους περιορισμούς μιας συμβατικής κριτικής.

Μemento (2000)

«It’s all backwards»

H δήλωση έρχεται πολύ νωρίς μέσα στην ταινία, διά στόματος ενός δευτερεύοντα χαρακτήρα και προφανώς μέσα σ’ένα άσχετο πλαίσιο, για να επιβεβαιώσει αυτό που ήδη υποψιαζόμαστε από τους τίτλους αρχής, ότι δηλαδή η αφήγηση στο Memento γίνεται με αντίστροφη χρονολογική σειρά. Για την ακρίβεια, η αφήγηση στα flashbacks γίνεται με το συμβατικό τρόπο, ενώ η δράση στο «τώρα» ξετυλίγεται προς τα πίσω, μέχρι λίγο πριν το τέλος της ταινίας που οι δύο αφηγήσεις συναντιούνται: Τα ασπρόμαυρα flashbacks γίνονται ένα με το έγχρωμο παρόν μέσα από μια Polaroid που παίρνει σιγά-σιγά χρώμα – τη στιγμή αυτή, ο Νόλαν των ασπρόμαυρων, low budget ταινιών συναντά για πρώτη και τελευταία φορά, το Νόλαν που πρόκειται να κατακτήσει το Hollywood. Μια τόσο ιδιότυπη αφήγηση θα μπορούσε εύκολα να «πετάξει έξω» το θεατή, είναι όμως τόσο αριστοτεχνικά στημένη (όπως και η πλοκή της ταινίας) γύρω από το τέχνασμα με την απώλεια μνήμης, ώστε να σε μπερδεύει όσο χρειάζεται για να ταυτιστείς από την πρώτη στιγμή με τον ήρωα, καθώς προσπαθείτε μαζί να καταλάβετε τι συμβαίνει. Ο Νόλαν σε προσκαλεί να δημιουργήσεις μόνος σου χρονική και αιτιώδη γραμμικότητα κι όταν πια σε φέρει αντιμέτωπο με ένα ζόρικο ηθικό δίλλημα (όπως κάνει τόσο μα τόσο συχνά στις ταινίες του) έχεις πλέον βυθιστεί εξ ολοκλήρου στη μοναδική κινηματογραφική εμπειρία που λέγεται «Memento».

Τι άφησε:
Στο μεταπτυχιακό μου υπήρχε ένα course με τίτλο Αrts and Cultural Change που είχε να κάνει κυρίως με την αφηγηματολογία και, μεταξύ άλλων έργων τέχνης, ανέλυε το «Μemento». Mε άλλα λόγια, η φράση «αυτό κάποτε θα διδάσκεται στα πανεπιστήμια», στην περίπτωση του «Μemento» βρίσκει ήδη εφαρμογή.

Τhe Prestige (2006)


«Are you watching closely?»

Πέρα απ’τη σχεδόν περιπαικτική ερώτηση, εδώ ο Νόλαν μας κλείνει το μάτι και μέσα από ολόκληρο τον εναρκτήριο μονόλογο του Μάικλ Κέιν που αναλύει τα τρία στάδια κάθε μαγικού τρικ: Στην «Υπόσχεση», ο ταχυδακτυλουργός παρουσιάζει στο κοινό ένα φαινομενικά συνηθισμένο αντικείμενο. Ο Νόλαν, στην πρώτη πράξη της ταινίας μάς παρουσιάζει τους πρωταγωνιστές σαν δύο φιλόδοξους ταχυδακτυλουργούς. Στην «Ανατροπή», o ταχυδακτυλουργός κάνει κάτι ανεξήγητο όπως το να εξαφανίσει το αντικείμενο. Αντίστοιχα, στη δεύτερη πράξη, οι πρωταγωνιστές μας εντυπωσιάζουν εξαφανίζοντας τους εαυτούς τους και μας δείχνουν την ακραία τους αφοσίωση στο να ξεπεράσουν ο ένας τον άλλο. Στην «Αυταπάτη» («Prestige»), ο ταχυδακτυλουργός επαναφέρει στην αρχική του κατάσταση το αντικείμενο και μαγεύει το κοινό όπως ο Νόλαν προσγειώνει απότομα τους τραγικούς ήρωες, αποκαλύπτοντάς μας με τι κόστος λειτουργούν τα τρικ τους. Όσο προσεκτικά και να παρατηρείς, δε θέλεις να δεις τα σημάδια που σε βοηθάνε να λύσεις το γρίφο, γιατί στην πραγματικότητα «θέλεις να εξαπατηθείς». O παραλληλισμός της τέχνης του ταχυδακτυλουργού με αυτή του κινηματογραφιστή δεν είναι ιδιαίτερα διακριτικός αλλά έτσι κι αλλιώς δεν είναι παρά ένα αθώο παιχνίδι με το κοινό, ένα bonus σε ένα ήδη μεγάλο έργο. Ο πραγματικά διακριτικός παραλληλισμός εδώ, είναι αυτός της κόντρας μεταξύ των δύο ταχυδακτυλουργών με την αντίστοιχη κόντρα μεταξύ του Νίκολα Τέσλα (που παίζει καταλυτικό ρόλο στην ταινία) και του Τόμας Έντισον για το ποια μορφή ρεύματος, (εναλλασσόμενο ή συνεχές) θα ηλεκτροδοτήσει τις ΗΠΑ. Η κλεφτή ματιά που ρίχνουμε στον ανταγωνισμό των δύο επιστημόνων, αρκεί για να μας φανούν ακόμα πιο μικροί οι τραγικοί ήρωές μας, ως μέρη ενός κόσμου που έχει ήδη αρχίσει να γίνεται παρελθόν.

Τι άφησε:
Το «Prestige» δίνει την εντύπωση ότι δεν αναγνωρίστηκε ποτέ όπως θα του άξιζε από το ευρύ κοινό. Ίσως επειδή κυκλοφόρησε σχεδόν ταυτόχρονα με το παρόμοιας θεματολογίας αλλά σαφώς κατώτερο «Τhe Illusionist» να μπήκαν άδικα στο ίδιο τσουβάλι. Κρίμα, γιατί εδώ ο Νόλαν καταφέρνει να μας συγκινήσει με τις συναισθηματικά ακραίες καταστάσεις στις οποίες παγιδεύονται οι ήρωές του, όντας λιγότερο φλύαρος από ποτέ και να ενσωματώσει έντονα στοιχεία φανταστικού σ’ένα κατά τ’άλλα ρεαλιστικό σύμπαν, όχι σε βάρος αλλά προς όφελος της ατμόσφαιρας (αξίζει να σημειωθεί, ότι για ένα μεγάλο μέρος των επιτευγμάτων του Νίκολα Τέσλα όπως παρουσιάζονται στην ταινία, η πραγματικότητα δεν απείχε ιδιαίτερα, επειδή απ’ό,τι φαίνεται ο Τέσλα ήταν ένα εξωγήινο ον ανώτερης ευφυΐας, κάτι που καθιστά και το casting του Nτέιβιντ Μπόουι για το συγκεκριμένο ρόλο, 100% επιτυχημένο).


The Dark Knight (2008)


«Why so serious?»

To δεύτερο μέρος της τριλογίας του Σκοτεινού Ιππότη, έβαλε τα υπερηρωικά κόμιξ στα σαλόνια του ενήλικου, σκεπτόμενου σινεμά όπως καμία αντίστοιχη ταινία πριν απ’αυτή δεν είχε καταφέρει. Μ’ένα πυκνό όσο και σφιχτοδεμένο σενάριο, που σε μια λιγότερο προκατειλημμένη βιομηχανία θεάματος θα είχε βραβευτεί με Όσκαρ, το «Dark Knight» κατάφερε να παραμείνει πιστό στις πηγές του, αφήνοντας παράλληλα χώρο στον αδικοχαμένο Χιθ Λέτζερ για να χτίσει μια νέα συναρπαστική εκδοχή του Joker που έγινε άμεσα κλασική (και δε θα μάθουμε ποτέ αν είχε βασιστεί σε μια παλιά συνέντευξη του Τομ Γουέιτς). Πραγματικά όμως, Κρίστοφερ Νόλαν, προς τι η αβάσταχτη σοβαρότητα; Σίγουρα ο Batman -ειδικά από τη δεκαετία του 80 και μετά- είναι ένας ιδιαίτερα βλοσυρός και τραχύς χαρακτήρας αλλά είναι οξύμωρο μια ταινία με πρωταγωνιστή ένα χαοτικό τύπο με το όνομα Joker, να παίρνει τόσο πολύ στα σοβαρά τον εαυτό της. Κι αν μέχρι και το Σκοτεινό Ιππότη, το πρόβλημα παρέμενε σε μη ανησυχητικά επίπεδα, το άνισο τρίτο μέρος της τριλογίας «The Dark Knight Rises», το αψυχολόγητα θεοσκότεινο «Man of Steel» (στο οποίο ο Νόλαν συμμετείχε ως σεναριογράφος) και οι πρώτες εικόνες από το επερχόμενο «Batman V Superman: Dawn of Justice» επιβεβαιώνουν ότι η εξαφάνιση κάθε ίχνους χρώματος και χιούμορ, έχει υψηλή προτεραιότητα στην ατζέντα της κινηματογραφικής DC κι αυτός είναι ένας βασικός λόγος που ηττείται κατά κράτος από τα Marvel Studios.

Τι άφησε:
Υπήρχε μια περίοδος που το μόνο που ντύνονταν οι άντρες τις Aπόκριες (ή το Ηalloween) είναι Joker του Xιθ Λέτζερ. Ή τουλάχιστον αυτή η εντύπωση σου δινόταν κι αυτό από μόνο του λέει πολλά για τη δημοφιλία του συγκεκριμένου χαρακτήρα.

Ιnception (2010)


«We need to go deeper»

Αυτό μπορεί να πάει προς δύο κατευθύνσεις. Από τη μία ο Νόλαν νιώθει την ανάγκη να μπει πιο βαθιά στην αναζήτηση του πώς είναι το χολιγουντιανό blockbuster του 21ου αιώνα, παραδίδοντας τελικά ένα υπερφιλόδοξο τρίωρο έπος που απαιτεί την πλήρη συγκέντρωση του θεατή προκειμένου να γίνει κατανοητό. Από την άλλη, όπως οι ήρωες της ταινίας πηγαίνουν όλο και πιο βαθιά, μπαίνοντας σε όνειρα μέσα σε άλλα όνειρα, έτσι και ο θεατής καλείται να ανακαλύψει τι είναι τελικά το «Ιnception» διαβάζοντάς το σε πολλαπλά επίπεδα. Στην επιφάνεια, είναι άλλο ένα heist movie, με το στερεότυπο της συμμορίας που αναλαμβάνει «μια τελευταία δουλειά». Σκάβοντας βαθύτερα, το «Ιnception» είναι ένα σχόλιο του Nόλαν πάνω στην αγάπη και τη σημαντικότητα του να αφήνεις πράγματα πίσω σου. Η νεκρή σύζυγος του πρωταγωνιστή Kομπ, έχει «μολύνει» το υποσυνείδητό του και δεν τον αφήνει να δουλέψει. Ο Νόλαν υπαινίσσεται ότι θυμόμαστε τους ανθρώπους που δεν είναι πια στη ζωή μας σαν αλλοιωμένες εικόνες/παρωδίες αυτού που πραγματικά ήταν. Κι όταν, στην περιβόητη, αμφίσημη τελευταία σκηνή του φιλμ, όλοι περιμένουν να δουν αν η σβούρα του Κομπ θα σταματήσει να γυρίζει για να καταλάβουν αν είναι ακόμα σε όνειρο ή όχι (πραγματικά πρέπει να έχει δει κανείς την ταινία για να καταλάβει την παραπάνω πρόταση) ο Νόλαν δηλώνει ευθέως ότι αυτό που έχει σημασία είναι ότι ο Κομπ κοιτάζει τα παιδιά του – δεν τον ενδιαφέρει πια η σβούρα και δε θα έπρεπε να ενδιαφέρει κι εμάς. Σε ένα τρίτο επίπεδο (είπαμε, deeper) η ταινία είναι ένας συμβολισμός πάνω την ίδια τη φύση του κινηματογράφου που συρρικνώνει το χρόνο και στριμώχνει μια αφήγηση σε μικρά πακετάκια όπως ακριβώς συμβαίνει και στα όνειρα του «Ιnception». Οι παραλληλισμοί είναι πολλοί. Kάθε μέλος της ομάδας του Κομπ αντιστοιχεί σε ένα ρόλο που θα συναντήσει κανείς στα γυρίσματα μιας ταινίας (ηθοποιός, σκηνοθέτης, παραγωγός, σεναριογράφος, studio executive και τεχνικός ειδικών εφέ), οι σκηνές στις οποίες η ομάδα επιθεωρεί το χώρο του ονείρου πριν βάλει το σχέδιό της σε δράση αντικατοπτρίζει την αντίστοιχη διαδικασία ελέγχου ενός χώρου που προορίζεται για γύρισμα και τελικά, η αποστολή του Κομπ είναι ίδια με αυτή ενός κινηματογραφιστή: Nα αλλάξει τον τρόπο που κάποιος βλέπει τον κόσμο, παραμένοντας συνεπής στους κανόνες που έχει θέσει, έτσι ώστε να μην ταράξει τον αποδέκτη.

Tι άφησε:
Όταν κυκλοφόρησε το Inception, πολλοί μιλούσαν για τη Μεγάλη Περιπέτεια Φαντασίας της γενιάς μας, για το νέο Μatrix ή Terminator 2. Οι συγκρίσεις αυτές από μόνες τους λένε κάτι για το εκτόπισμα της ταινίας, αλλά σχεδόν πέντε χρόνια μετά είναι ξεκάθαρο ότι η ταινία του Νόλαν δεν κατάφερε να σηκώσει τόσο μεγάλο κύμα. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι δεν έχει αφήσει το σημάδι της στον κινηματογράφο και στην ποπ κουλτούρα γενικότερα: H μουσική του Χανς Ζίμερ για το «Inception», με τους χαρακτηριστικούς απότομους βόμβους, έχει κοπιαριστεί μέχρι θανάτου από δεκάδες ταινίες και τρέιλερ ταινιών αντίστοιχου ύφους ενώ η λέξη «inception» ή απλά η κατάληξη «-ception» με το πρόθεμα ελεύθερο να συμπληρωθεί ανάλογα με την περίσταση, έχει πλέον κατοχυρωθεί ως τρόπος για να περιγράφεις ένα Α αντικείμενο που βρίσκεται μέσα σ’ένα άλλο Α αντικείμενο (μέσα σε ένα άλλο Α αντικείμενο).

Ιnterstellar (2014)


«Explorers, pioneers, not caretakers»

O auteur πλέον Νolan ταξιδεύει σε μακρινούς γαλαξίες για να μας μιλήσει για τη Δύναμη της Αγάπης. Ίσως μας άγγιζε πιο βαθιά αν έδειχνε περισσότερα και έλεγε λιγότερα αλλά μπορούμε να ζήσουμε με αυτό. Η ταινία έχει διχάσει ήδη, με τους μισούς να μένουν στις μελοδραματικές εξάρσεις και στο άχαρο exposition (προσωπική εκτίμηση: και τα δύο αυτά στοιχεία υπάρχουν λόγω του αθώου στερεότυπου που θέλει τους θετικούς επιστήμονες να μην είναι ακριβώς άσσοι της διά ζώσης επικοινωνίας) και τους άλλους μισούς να κάνουν συγκρίσεις με την «Οδύσσεια του Διαστήματος». Το μόνο σίγουρο είναι πως το σινεμά έχει ανάγκη περισσότερους σκηνοθέτες που αρνούνται να μας δείξουν αυτό που περιμένουμε να δούμε και τολμούν να φανταστούν τι υπάρχει μέσα σε μια μαύρη τρύπα.