Κείμενο: Κωστής Καλογρούλης

Η έννοια της ταυτότητας είναι νευραλγική για κάθε άνθρωπο και κάθε έθνος, αλλά αποκτάει ιδιαίτερη σημασία για τον εβραϊκό λαό, μία οντότητα ιδιαίτερα πολυσύνθετη και περίπλοκη. Οι εβραϊκής καταγωγής πολίτες έχουν να αντισταθμίσουν μέσα τους τη θρησκευτική τους ταυτότητα, την πολιτισμική και γλωσσική ταυτότητα της χώρας στην οποία ζουν και της οποίας είναι νόμιμοι πολίτες, αλλά και τη συγκεκριμένη υποομάδα εντός της ευρύτερης εβραϊκής οικογένειας. Οι Ασκενάζι Εβραίοι της βορειονατολικής Ευρώπης που μιλάνε γίντις  έχουν λίγα κοινά με τους Σεφαρδίτες Εβραίους που προέρχονται αρχικά από την Ιβηρική και κατόπιν μετοίκισαν στην ανατολική Μεσόγειο και οι οποίοι μιλάνε Λαντίνο, και βεβαίως ακόμα λιγότερα με τους Εβραίους της (προ της ίδρυσης του κράτους του Ισραήλ) μέσης ανατολής και της βόρειας Αφρικής. Αν προσθέσει κανείς και πολλές άλλες μικρότερης κλίμακας κοινότητες με  πολύ ξεχωριστά χαρακτηριστικά που τις διαφοροποιούν, εύκολα αντιλαμβάνεται πόσο δύσκολη υπόθεση είναι ο προσδιορισμός της ταυτότητας και πόσο μπορεί αυτό να επηρεάσει τον ψυχισμό κάθε ατόμου.

Ο Αλμπέρ Κοέν γεννήθηκε στην  Κέρκυρα το 1895 ως Ρωμανιώτης Εβραίος. Οι Ρωμανιώτες, η παλαιότερη εβραϊκή κοινότητα στην Ευρώπη, είναι Εβραίοι που μιλάνε τα Ελληνικά με διάφορες προσμίξεις και υπήρξαν οι αυτόχθονες Εβραίοι του ελλαδικού χώρου με σημαντικούς πληθυσμούς σε πολλές ελληνικές πόλεις πριν από το Ολοκαύτωμα. Η οικογένειά του μετανάστευσε στη Μασσαλία όταν ο Κοέν ήταν μόλις πέντε ετών, και αργότερα ο ίδιος σπούδασε, εργάστηκε και έζησε στη Γενεύη, αποκτώντας την ελβετική υπηκοότητα και γράφοντας στα Γαλλικά. Έκτοτε επισκέφθηκε μονάχα άλλη μία φορά τη γενέτειρά του, την Κέρκυρα, μη έχοντας πλέον ιδιαίτερη σχέση με την Ελλάδα.

Παρ’ όλα αυτά, τα τέσσερα μυθιστορήματά του είναι βαθύτατα αυτοβιογραφικά και στα τρία από αυτά η παιδική του ηλικία στην Κέρκυρα έχει κεντρική θέση. Τα τέσσερα βασικά έργα του Κοέν αποτελούν κομμάτια ενός ενιαίου μυθοπλαστικού σύμπαντος. Ο κεντρικός χαρακτήρας όλων είναι ο Σολάλ, η αυτοβιογραφική προέκταση του συγγραφέα, ένας νεαρός εβραϊκής καταγωγής από την Κεφαλλονιά (αντί για την Κέρκυρα), ο οποίος σταδιοδρομεί στη Γενεύη και διακρίνεται στην αποπλάνηση γυναικών, σε μια διαρκή αναζήτηση ενός ιδανικού έρωτα. Το πρώτο χρονικά μυθιστόρημα εξ’ αυτών είναι το ομώνυμο Σολάλ (1930), το οποίο εξιστορεί τα παιδικά χρόνια του πρωταγωνιστή Σολάλ στην Κεφαλλονιά και το πώς έφυγε στα δεκαέξι του έχοντας αποπλανήσει τη γυναίκα του Γάλλου προξένου και έχοντας έρθει σε ρήξη με τον πατέρα του. Δύο επιπλέον μυθιστορήματα είναι αφιερωμένα στους εκκεντρικούς συγγενείς του Σολάλ στην Κεφαλλονιά, ο Καρφοχάφτης και οι Γενναίοι. Το ωριμότερο μυθιστόρημά του όμως είναι Η Ωραία του Κυρίου (1968) γύρω από τη φευγαλέα έννοια του ανικανοποίητου έρωτα.  

Το Σολάλ είναι ένα έργο που έχει όλα τα προβλήματα της συγγραφικής ανωριμότητας, όντας το πρώτο του Κοέν. Η πλοκή του είναι γεμάτη ευκολίες και αφέλειες, ενώ το ύφος του δείχνει αρκετά ξεπερασμένο στην εποχή μας. Αν και είναι ένα είδος bildungsroman που παραπέμπει στην παράδοση των ερωτικών μυθιστορημάτων της Γαλλικής λογοτεχνίας, συχνά το ύφος του το κάνει να μοιάζει με παρωδία, (αν και, ομολογουμένως, ορισμένα κομμάτια του είναι πράγματι σατιρικά). Όμως παρά τις αδυναμίες και τα αποσπάσματα που μοιάζουν παρωχημένα, είναι εύκολο να διακρίνει κανείς και τις αρετές του Κοέν. Η παρατηρητικότητά του και η προσοχή του στις λεπτομέρειες (θα μπορούσε να είναι εξαίρετος στην ηθογραφία αν το είχε επιλέξει), οι διάλογοι, η αντισυμβατικότητα ορισμένων μυθοπλαστικών χαρακτήρων, οι στοχασμοί που χαρακτηρίζονται από λυρισμό, όλα αποτελούν χαρίσματα ενός ικανού συγγραφέα.

Επιστρέφουμε λοιπόν πάλι στην έννοια της ταυτότητας. Δεν αργεί κανείς να παρατηρήσει ότι η ερωτική κατάκτηση για τον Σολάλ σχετίζεται άμεσα με μία εναλλακτική οδό προς την απόκτηση ταυτότητας. Οι γυναίκες με τις οποίες σχετίζεται άλλωστε δεν είναι Εβραίες αλλά Χριστιανές δυτικοευρωπαίες, είτε αυτή είναι η Αντριέν, είτε η Ωντ είτε οποιαδήποτε άλλη περιστασιακή. Έχοντας αφήσει πίσω του το νησί και τον ραβίνο πατέρα του. Ο Σολάλ επιχειρεί να σφυρηλατήσει μια νέα ταυτότητα για τον εαυτό του και αυτή περνάει μέσα από τον έρωτα. Τριάντα χρόνια αργότερα ο Φίλιπ Ροθ στο περίφημο μυθιστόρημά του Η Νόσος του Πορτνόι βάζει τον πρωταγωνιστή του να επιχειρήσει ένα ανάλογο εγχείρημα, να ενταχθεί στο κυρίαρχο ρεύμα της αμερικάνικης κοινωνίας μέσα από τις ερωτικές του συντρόφους. Δεν είναι τυχαίο που στη μοναδική περίπτωση που η λίμπιντο του τον προδίδει είναι όταν πηγαίνει στο Ισραήλ και άρα όλες οι γυναίκες είναι Εβραίες!

Ο Αλμπέρ Κοέν αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο στην εβραϊκή πεζογραφία του εικοστού αιώνα (αν ένας τέτοιος όρος είναι δόκιμος), ή για να το θέσω καλύτερα, στους Ευρωπαίους εβραϊκής καταγωγής συγγραφείς. Οι ευαισθησίες και η γραφή του διαμορφώνουν έναν ιδιόρρυθμο και ενδιαφέροντα συνδυασμό με τη θεματική και το υπόβαθρό του.

Το βιβλίο «Σολάλ» του Αλμπέρ Κοέν κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εξάντας