Κείμενο: Μεγακλής Ρογκάκος, MA MA PhD

Στις 3 Ιουλίου 2019, η Tate Modern του Λονδίνου εγκαινίασε μία από τις πιο όμορφες, πρωτότυπες και ενδιαφέρουσες εκθέσεις της. Το επίκεντρο της είναι ο Takis, το σύντομο όνομα με το οποίο είναι γνωστός ο αυτοδίδακτος αλλά παγκοσμίου φήμης καλλιτέχνης Παναγιώτης Βασιλάκης.

Ο Takis είναι ένας ασυνήθιστος καλλιτέχνης, του οποίου το υλικό είναι η ενέργεια – ταυτόχρονα άυλη και αόρατη. Η παρούσα έκθεση εξερευνά τον Takis ως γλύπτη του μαγνητισμού, του φωτός και του ήχου. Γι’ αυτό, χωρίζεται σαφώς σε αυτές τις τρεις θεματικές. Φυσικά, η έκθεση αρχίζει με την πρώιμη εμπλοκή του με τη γλυπτική, όπως του κληροδοτήθηκε από την αρχαιότητα – την Αρχαϊκή, την Κυκλαδική και τη Μινωική τέχνη. Ωστόσο, όντας ανοιχτός σε όλο το μεγαλείο της ζωής, η τέχνη του άλλαξε για να αντικατοπτρίζει την καθημερινότητα μέσα από τη συνάντηση με τους συγχρόνους του και το φίλτρο της ψυχής και της ιδιοσυγκρασίας του. Ήρθε υπό τις επιρροές του μοντερνισμού – των Μπρανκούζ, Ντυσάν και Τζιακομέτι. Συγκεκριμένα, το 1962, ο Ντυσάν τον ονόμασε «ευτυχισμένο ζευγολάτη μαγνητικών πεδίων και σηματοδότης σε μαλακούς σιδηρόδρομους» (Καμπς 2015). Έτσι, ο Takis εξελίχθηκε για να γίνει σύγχρονος ποιητής του ουρανού και της γης. Ως εκ τούτου, έτυχε της προσοχής των μεγαλύτερων πατρώνων της σύγχρονης τέχνης του κόσμου του 20ού αιώνα – των Ιρίς Κλερ, Πέγκυ Γκούγκενχαϊμ και Αλεξάνδρου Ιόλα.

Takis: sculptor of magnetism, light and sound Tate Modern, Bankside, London

Ο Takis είναι μια περίπτωση μεταμοντέρνου καλλιτέχνη που, μαζί με άλλους καλλιτέχνες της γενιάς του στη δεκαετία του 1960, προκάλεσε μια νέα έκφραση στην τέχνη. Εγκατέλειψε τα παραδοσιακά μέσα καλλιτεχνικής παραγωγής σε μια προσπάθεια να συγκεράσει τη δημιουργική πράξη με τη λεγόμενη ῾νέα ιστορία της τέχνης᾽, της οποίας η θεωρία βασίζεται αποκλειστικά στο πνεύμα του καιρού – κοινωνία, πολιτική, οικονομία και επιστήμες. Κατά συνέπεια, ο Takis δημιούργησε τέχνη εκ νέου και επικοινώνησε ιδέες εξ αρχής. Το 1986 ίδρυσε στο λόφο Γεροβουνό, στην Αττική, το Κέντρο Ερευνών για την Τέχνη και τις Επιστήμες – ΚΕΤΕ, για να προωθήσει τη σχέση εικαστικών τεχνών και επιστημών στο ευρύ κοινό.

Ο Takis είναι αυτό που περιγράφηκε στην Αναγέννηση ως ῾Homo Universalis᾽ – ο διεπιστημονικός πολυμαθής που υποδύεται στον ίδιο άνθρωπο ένα πλήθος ρόλων· εκείνων του αρχιτέκτονα/μηχανικού, μάντη/φιλόσοφου, ιερέα/μάγου, ποιητή/μουσικού. Η τέχνη του είναι η εκδήλωση του γεγονότος, που παρατηρείται από την εποχή του Θαλή, ότι ο ηλεκτρομαγνητισμός ανήκει σε όλα τα σώματα. Περαιτέρω εμπνέεται από την παρατήρηση του Αναξιμάνδρου, ότι τίποτα δεν μπορεί να είναι απολύτως ουδέτερο, και ότι όλα τα εκτεθειμένα στον μαγνητισμό της γης είναι φορτισμένα. Η αποδοχή ότι όλα είναι περισσότερο ή λιγότερο φορτισμένα, αναγνωρίζει ότι όλα τα σώματα σχετίζονται το ένα με το άλλο, το οποίο αντηχεί τη Θεωρία της Σχετικότητας του 1905 του Αϊνστάιν. Ο Takis έκανε το ηλεκτρομαγνητικό πεδίο το χαρακτηριστικό γνώρισμα της τέχνης του. Ξεκίνησε να ασχολείται με τα κοσμικά μυστήρια των ηλεκτρομαγνητικών πεδίων λίγο πριν από το 1960. Η κεντρική του μέριμνα ήταν ο ηλεκτρομαγνητισμός, η κατασκευή τέχνης που αποτελείται από υλικό που αναρτάται δια μέσου ηλεκτρισμού που ασκείται από μαγνήτες. Αφού κατέκτησε τον ηλεκτρομαγνητισμό, διεξήγαγε τολμηρά πειράματα με λαμπτήρες καθόδου υδραργύρου, με στόχο να κάνει ορατή την αόρατη ενέργεια. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της τέχνης του είναι η εμφάνιση, ανάλογα με το μέγεθος και τον όγκο του, που απαιτεί ένα ιδιαίτερο περιβάλλον προβολής και μια μυητική διάθεση.

Ο  Takis είναι ο πρώτος καλλιτέχνης που εξερευνά και εργάζεται με την αντιβαρύτητα. Έκανε τέχνη με ανάρτηση από μαγνητισμό και παιχνίδια σε μαγνητικά πεδία και γραμμές δύναμης πεδίου. Ο ίδιος συνέταξε το Μαγνητικό Μανιφέστο του 1960, το οποίο θέτει τους πιο πρόωρους κανόνες για την τέχνη του σώματος, ενσωματώνοντας ένα ανθρώπινο ον στο έργο, αναρτώντας τον στο διάστημα και αναθέτοντάς του να απαγγείλει ένα ποίημα. Το 1959, ξεκίνησε τη σειρά Τηλεγλυπτική / Τηλεζωγραφική, όροι που επινόησε ο Αλαίν Ζουφρουά για την τέχνη που περιλαμβάνει το φαινόμενο της μαγνητικής έλξης. Το 1961 ξεκίνησε τη σειρά Τηλεφωτιστική, την τέχνη που χρησιμοποίησε τη συσκευή καθόδου υδραργύρου, για να δημιουργήσει ασυνήθιστα εφέ φωτισμού. Το 1969, άρχισε τα ηλεκτρομαγνητικά του παιχνίδια που προσκάλεσαν τη συμμετοχή του κοινού και τους μύησε στη μαγνητική έλξη. Έφερε τον ηλεκτρομαγνητικό χώρο στο επίκεντρο της καλλιτεχνικής προσοχής.

Takis: Bronze Figure & Plaster Figure (1954-1955), Tate, London.

Takis: Bronze Figure & Plaster Figure (1954-1955), Tate, London

Έλαβε τον ηλεκτρομαγνητισμό, μία υπάρχουσα αλλά αόρατη δύναμη που είναι εγγενής στη φύση, και τον μεταμόρφωσε σε τροφή σκέψης και υλικό για τέχνη. Η ενασχόλησή του με τις δυνατότητες του ηλεκτρομαγνητισμού άνοιξε μία νέα προσέγγιση στην τέχνη· η απεικόνιση του υλικού προέκυψε να αιωρείται με φυσικές δυνάμεις. Αυτό το φαινόμενο διευρύνει την κατανόηση της φυσικής και προκαλεί την αίσθηση της μεταφυσικής. Ο Takis παρομοιάζεται με έναν μαέστρο που χορογραφεί υλικό για να παράγει κοσμολογικό χορό. Στη συνέντευξή του στον Πιερ Ρεστανύ, ο  Takis είπε ότι «ο χώρος είναι η απελευθέρωση από την επίγεια βαρύτητα. [Ως τέτοιος] είναι το όνειρο ολόκληρης της ανθρωπότητας» (Κάλας 1984: 72). Η μεγαλύτερη συνεισφορά του είναι μια τέχνη που «συνδέει μεταξύ τους στο χώρο, τα αντικείμενα, τα μέταλλα, τα περιαγόμενα σωματίδια του Κόσμου» (αυτόθι 1984: 110). Με μαγνητική ανάρτηση, ο  Takis επέτρεψε σε αδρανές υλικό να συνδεθεί με εξωτερικούς παράγοντες, όπως ενδιάμεσα σώματα ή φυσικά στοιχεία. Αυτό τον ενέπνευσε να πει, «Ο σίδηρος κατέστη έμψυχος» (αυτόθι 1984: 110).

Ο  Takis είναι ένας σημαντικός πρωτοπόρος της Τέχνης Σώματος. Το φθινόπωρο του 1960 στη Γκαλερί Ιρίς Κλερ στο Παρίσι έδωσε μια παράσταση με τίτλο Το Αδύνατον: Ο Άνθρωπος στο Διάστημα, όπου ο Νοτιοαφρικανός ποιητής Μπιτ Σίνκλερ Μπέηλς αναρτήθηκε λοξά στο διάστημα μεταξύ οροφής και δαπέδου με τη βοήθεια ισχυρών μαγνητών από απόσταση. Απαγγέλθηκε ένα ποίημα του ίδιου του καλλιτέχνη, το οποίο περιελάμβανε το ακόλουθο αποσπάσματα: «Είμαι γλυπτό […] Θα ήθελα να δω όλες τις πυρηνικές βόμβες στη γη να μετατραπούν σε γλυπτά». Αυτή η έκθεση καθιέρωσε τον Takis ως πρωτοποριακό προσφέροντας λύση στο πρόβλημα του ανθρώπου στο διάστημα. Έδωσε μια καλλιτεχνική απάντηση στο επιστημονικό ζήτημα του πώς να μετατρέψει το διάστημα ως τόπο αντιβαρύτητας.

Τα Σινιάλα του Takis είναι το πιο γνωστό σήμα κατατεθέν του από τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Πρόκειται για μία συνεχιζόμενη σειρά από υψηλές ράβδους που πηγάζουν από μία βάση στο έδαφος και λεπταίνουν προς ένα ακρωτήριο στην κορυφή. Σε γενικές γραμμές, αυτά τα ακρωτήρια έχουν ιδιαίτερη συμβολική σημασία και αποτελούνται από γλυπτά ή ευρεθέντα αντικείμενα. Τα γλυπτά είναι διάφορα στοιχεία, των οποίων η μορφή και το σχήμα επικαλούνται πρωταρχικά σύμβολα. Απαντώντας για την ερμηνεία τους, ο Takis είπε: «Είμαι υπεύθυνος μόνο για την κατασκευή των συμβόλων. Το νόημά τους εξαρτάται από την ερμηνεία του καθενός από εμάς» (σε συζήτηση το 2004).

 Takis: Magnetic Fields (1969), Takis Foundation.

Takis: Magnetic Fields (1969), Takis Foundation

Ο πρώτος Μαγνητικός Τοίχος του Takis εμφανίστηκε το 1961. Όλα τα έργα της σειράς είναι πολύπλοκα και έχουν ευγενή χάρη. Ένας λαμπερά χρωματισμένος καμβάς καλύπτει μαγνήτες, ο οποίος σε μικρή απόσταση από την επιφάνειά του κρατούν πέντε αντικείμενα σε ανάρτηση, το καθένα από τα οποία είναι προσαρτημένα με ξεχωριστό διαφανές σύρμα στην οροφή. Παρόλο που αποκρύπτονται, οι μαγνήτες εξέχουν στην επιφάνεια του καμβά, σχηματίζοντας ακανόνιστα φουσκώματα που δημιουργούν σκιές, ιδιαίτερα έντονες όταν ο καμβάς φαίνεται υπό γωνία. Ο Takis επιμένει ότι οι Τοίχοι του προσφέρονται για θέαση επίσης από τις πλευρές για το λόγο ότι μόνον έτσι γίνεται προφανής η πολύπλοκη αλληλεπίδραση του χρώματος-πεδίου, της επιφάνειας του καμβά, των αιωρούμενων αντικειμένων (αυτόθι 1984: 152). Δομικά, αυτά τα έργα μπορούν να θεωρηθούν από την άποψη της τέχνης του χρωματικού πεδίου, που χρησιμεύει ως στόχος για τη μαγνητική ενέργεια με τα συστατικά μέρη της – τους μαγνήτες, τα μαγνητισμένα αντικείμενα και τα δεσμά τους.

Takis: Magnetic Wall (1961), Centre Pompidou, Paris.

Takis: Magnetic Wall (1961), Centre Pompidou, Paris.

Έχει μία μακρά εμμονή με τον ήχο, και έχει κατακτήσει μία υπεροχή στην ηλεκτρομαγνητική μουσική. Για αυτόν η μουσική είναι μία ιερή καλλιτεχνική έκφραση. Συγκεκριμένα, αφηγείται πώς οι Γυμνοπαίδειες του Ερίκ Σατί άφησαν μία ανεξίτηλη εντύπωση για αυτόν. Στην τέχνη του, ο Takis χρησιμοποιεί τον ήχο ως αποκαλυπτική εμπειρία. «Εάν μόνον με ένα όργανο όπως ένα ραντάρ θα μπορούσα να συλλάβω τη μουσική του επέκεινα. Αυτή η σκέψη με έκανε να ξεχάσω όλους τους νόμους της τέχνης. Εάν αυτό το αντικείμενο μπορούσε να συλλαμβάνει και να μεταδίδει τους ήχους καθώς αλλάζει, η φαντασία μου θα απογειωνόταν» (αυτόθι 1984: 210). Είχε αυτές τις σκέψεις το 1959, όταν αντιλαμβανόταν το ραντάρ ως ένα ῾μαγικό όργανο᾽, και υλοποίησε τη σκέψη του το 1965 με την εμφάνιση των Μουσικών Τηλεγλυπτών του. Η ιδέα του ήταν να κρεμάσει βελόνες σε τεντωμένη μουσική χορδή, καθώς έλκονται από τους μαγνήτες. Αργότερα προσέθεσε ένα μουσικό κουτί και ενισχυτές ήχου. Αισθανόταν ότι συλλαμβάνει «τη μουσική του υπερπέραν».

Είχα την ευκαιρία να συναντήσω προσωπικά τον Takis το 2004, όταν έγινα ο πρώτος Επιμελητής ACG Art του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδoς. Η γνωστή ιστορικός της τέχνης Δρ Ντόρα Ηλιοπούλου-Ρογκάν εισήγαγε τον Takis στον Πρόεδρο του Κολλεγίου Δρ Τζων Σ. Μπέιλη από την αρχή της θητείας του το 1975. Έτσι, με αυτή την υποστήριξη αυτού του οραματιστή και φιλότεχνου Προέδρου, η συλλογή του ACG Art εμπλουτίστηκε με ένα πρώιμο Σινιάλο του 1974-1979 και έναν Μαγνητικό Τοίχο του 1976, σύντομα μετά την παραγωγή τους. Το 2005, το ACG Art αγόρασε ένα θεσπέσιο Αιολικό Σινιάλο και έλαβε επιπλέον ως καταπίστευμα από το ΚΕΤΕ τέσσερα Φωτεινά Σινιάλα και δεκαεπτά Σφαίρες, όλα όμορφα διασκορπισμένα στην πανεπιστημιούπολη της Αγίας Παρασκευής. Προξενεί ανεξίτηλη εντύπωση στους φοιτητές να συναντούν τέχνη που είναι τόσο ασυνήθιστη και μυστήρια. Η προσωπική μου εντύπωση για τον Takis είναι ενός καλλιτέχνη του οποίου η ζωή και η τέχνη συγχωνεύεται τελείως. Είναι ένας καλλιτέχνης με το δώρο του «τρίτου ματιού» του μυαλού, της πύλης που οδηγεί σε εσωτερικές σφαίρες και χώρους υψηλότερης συνείδησης.

Takis: Signal (1955), The Menil Collection, Houston

Takis: Signal (1955), The Menil Collection, Houston

Αναπολώντας όλη την παραγωγή της Τηλεγλυπτικής, Τηλεζωγραφικής και  Τηλεφωτιστικής, ο Takis φτάνει πάντα σε απροσδόκητα αποτελέσματα και εκπληκτικές εμπειρίες. Με την τέχνη του εμπνέει μία νέα κατανόηση της σχέσης μεταξύ των τεσσάρων διαστάσεων· το συνεχές τού ύψους, πλάτους, μήκους και χρόνου. Επάνω από όλα, όμως, η τέχνη του Takis είναι μεγάλη για την αμφιθυμία της. Ενώ θυμίζει συνήθεις μορφές ζωής, χλωρίδας ή πανίδας, αυτή η τέχνη είναι ένας δικός του κόσμος. Παρόλο που είναι μοναδικά ιδιόμορφη, η έκφρασή του είναι φυσικά αντιληπτή από όλους για την επίκληση της υψηλότερης ουσίας της ζωής· γνωστές εμπειρίες όπως η γένεση και ο θάνατος, ο έρως και το μαρτύριο.

Takis: Inner Space (1957), Takis Foundation, Athens.

Takis: Inner Space (1957), Takis Foundation, Athens

Βιβλιογραφία:

Μπρετ, Γκάυ και Μάικλ Γουέλλεν, Τάκις, Λονδίνο, UK: Τέιτ, 2019.
Μπάροουζ, Γουίλιαμ. Άλαν Γκίνσμπεργκ, Πιέρ Ρεστανύ; Μίκης Θεοδωράκης, Τάκις: Μουσικά, Παρίσι, FR: Χώρος Πιέρ Καρντέν, 1974.
Κάλας, Έλενα και Νικόλας, Τάκις: Μονογραφίες, Παρίσι, FR: Εκδόσεις Γαλιλαίος, 1984.
Κάμπς, Τόμπυ. Τάκις: Η Τετάρτη Διάσταση. Χιούστον, ΤΧ: Η Συλλογή Μενίλ, 2015.
Τάκις, Ανθολογία, Παρίσι, FR: Εθνική Πινακοθήκη του Ζε ντε Πομ, 1993.

Info έκθεσης:

Takis: Γλύπτης Μαγνητισμού, Φωτός και Ήχου | 3 Ιουλίου – 27 Οκτωβρίου 2019 | Tate Modern