Έφυγε από τη ζωή ο TAKIS, ο σπουδαίος γλύπτης, εφευρέτης και ερευνητής που με το έργο του μεταμόρφωσε τη διεθνή εικαστική σκηνή τον 20ο αιώνα.

Ο Takis ως «ακάματος δουλευτής των μαγνητικών πεδίων …», μέχρι τα 94 του χρόνια δεν σταμάτησε  να πειραματίζεται και να δημιουργεί κινητικά έργα τέχνης που έχουν εμπνεύσει ζωγράφους, γλύπτες και ποιητές της γενιάς του αλλά και συγχρόνους του.

Ο Παναγιώτης Βασιλάκης, γνωστός παγκοσμίως ως TAKIS, αποτελεί μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ελληνικής αλλά και της παγκόσμιας εικαστικής σκηνής. Πρωτοπόρος της κινητικής τέχνης, ξεδίπλωσε το καλλιτεχνικό του ταλέντο μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και επιβλήθηκε προσφέροντας μια διαφορετική προσέγγιση της κινητικής τέχνης. Καλλιτέχνης αυτοδίδακτος εκ πεποιθήσεως, κατάφερε να δημιουργήσει μια άρρηκτη σύνδεση ανάμεσα στην τέχνη και τις επιστήμες συνδυάζοντας στοιχεία της φύσης και της φυσικής στη γλυπτική του.

Γεννήθηκε το 1925 στην Αθήνα. Η παιδική του ηλικία και η εφηβεία του σημαδεύονται από αλλεπάλληλους πολέμους από τους οποίους η Ελλάδα υπέφερε όπως η Γερμανική και Ιταλική κατοχή και ο Εμφύλιος πόλεμος. Η οικονομική ευμάρεια της οικογένειάς του είχε πληγεί ήδη από το 1922 , δηλαδή την περίοδο της Μικρασιατικής καταστροφής.

Ξεκινά την καλλιτεχνική του πορεία σε ηλικία περίπου 20 ετών, παρά το γεγονός ότι η οικογένειά του δεν αποδεχόταν την κλίση του προς τις καλές τέχνες, σε ένα υπόγειο εργαστήρι, όταν έρχεται σε επαφή με τα έργα του Picasso και του Giacometti. Το 1952 δημιουργεί το πρώτο του ατελιέ με τους παιδικούς του φίλους και καλλιτέχνες Μίνω Αργυράκη και Ραϋμόνδο στην περιοχή της Ανάκασας. Τα πρώτα έργα του Takis είναι προτομές από γύψο και γλυπτά από σφυρήλατο σίδηρο εμπνευσμένα και από τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό αλλά και από καλλιτέχνες όπως ο Picasso και ο Giacometti.

Στα τέλη του 1953 αναχωρεί για το Παρίσι. Το 1954, φτάνοντας στο Παρίσι εντάσσεται για λίγους μήνες στο ατελιέ του Brancusi. Τα τρία περίπου επόμενα χρόνια ταξιδεύει και ζει ανάμεσα στο Παρίσι και στο Λονδίνο, όπου εμπνέεται και δημιουργεί τα πρώτα του κινητικά έργα. Eντυπωσιασμένος από τα ραντάρ, τις κεραίες και τα τεχνολογικά κατασκευάσματα που κοσμούν τον σιδηροδρομικό σταθμό στο Calais της Γαλλίας, εμπνέεται και δημιουργεί τα πρώτα του Σινιάλα, τα οποία ενώ στην αρχή είναι άκαμπτα και έχουν φωτεινά σήματα στην κορυφή τους, σταδιακά αλλάζουν μορφή. Στην κορυφή τους τοποθετούνται πυροτεχνήματα μέσω των οποίων πραγματοποιεί διάφορα street art happenings στις πλατείες του Παρισιού, αποκτούν ευελιξία, κοσμούνται με τα λεγόμενα objets trouvésλικνίζονται χάρη στην πνοή του ανέμου ενώ όταν κρούουν μεταξύ τους παράγουν μοναδικούς ήχους δίνοντας την αίσθηση της δόνησης των χορδών και της μελωδίας της άρπας.

© Takis Foundation Archives, φωτογραφίες : Ο Τάκις στο ατελιέ του στην Ανάκασα, o Takis στη Galerie Furstenberg στο Παρίσι (photo credits: Philip Boucas), Performance του Takis με Σινιάλα-Πυροτεχνήματα (photo credits: André Morain), o Takis στο ατελιέ του στη rue d’Odessa (photo credits: Martha Rocher)

Από το 1955 και μέχρι το τέλος του 1965 ο Takis, ως καλλιτεχνική διάνοια ήδη από τότε, πειραματίζεται με όλα τα στοιχεία του περιβάλλοντος και της φύσης τα οποία μας περιβάλλουν, αλλά αδυνατούμε να εντοπίσουμε με γυμνό μάτι. Αυτά τα στοιχεία θα αποτελέσουν τη βάση της καλλιτεχνικής του πορείας και εξερεύνησης καθώς χάρη σε αυτά διακρίνεται, ξεχωρίζει και καινοτομεί. Εξερευνά τις μαγνητικές δυνάμεις και την ενέργεια των μαγνητικών πεδίων τα οποία αποτελούν ένα από τα θεμέλια του έργου του στην καλλιτεχνική του έρευνα. Πειραματίζεται με τον ηλεκτρισμό, τον ήχο και το φως όπως και άλλοι καλλιτέχνες της γενιάς των Νεο-Ρεαλιστών της δεκαετίας του 1960 στο Παρίσι. Έτσι, μέσω της τέχνης του καθιστά ορατά όλα αυτά τα αόρατα στοιχεία. Επηρεασμένος από όλα όσα αναφέρθηκαν αλλά και από τις κοσμικές δυνάμεις και την επικοινωνία με το υπερπέραν δημιουργεί Τηλεγλυπτά και Τηλεπίνακες, Τηλεφώτα, Καντράν, Μουσικά. Την περίοδο εκείνη ταξιδεύει αρκετά συχνά σε όλα τα μεγάλα καλλιτεχνικά και μητροπολιτικά κέντρα του κόσμου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρώτο του ταξίδι του στις ΗΠΑ το 1961 όπου γνωρίζει τον μετέπειτα φίλο του Marcel Duchamp.

Χρονιά ορόσημο της περιόδου εκείνης αποτελεί το 1960, όταν ο Takis πραγματοποιεί την performance L’Impossible – Homme dans l’Espace (Το Αδύνατον – Ο Άνθρωπος στο Διάστημα) σε συνεργασία με το φίλο του Νοτιοαφρικανό ποιητή Sinclair Beiles. Η performance πραγματοποιήθηκε στην γκαλερί Iris Clert στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Sinclair Beiles διάβασε το περίφημο μαγνητικό του μανιφέστο: «Είμαι γλυπτό…Υπάρχουν κι άλλα γλυπτά σαν εμένα. Η κύρια διαφορά είναι ότι δεν μπορούν να μιλήσουν…Θα ήθελα να δω όλες τις πυρηνικές βόμβες στη Γη να μετατρέπονται σε γλυπτά …» και «εκτοξεύεται στον αέρα» στιγμιαία αιωρούμενος από το μαγνητικό πεδίο ενός μαγνήτη που συνδέεται με τη ζώνη του.

Το 1968 μετακομίζει στη Μασσαχουσέτη όπου προσκαλείται με υποτροφία ως ερευνητής από το πανεπιστήμιο του ΜΙΤ και πιο συγκεκριμένα από το Κέντρο Προηγμένων Οπτικών Μελετών. Εκεί δημιουργεί μια σειρά από Ηλεκτρομαγνητικά γλυπτά. Μελετά την υδροδυναμική ενέργεια και δίνει μορφή στην επινόησή του με τίτλο Υδροδυναμική της Θαλάσσιας Ταλάντωσης, ενώ παράλληλα εμπνέεται και μια σειρά από Υδρομαγνητικά γλυπτά. Ριζοσπαστικός και ανατρεπτικός, συνιδρύει την περίοδο εκείνη την Ένωση Art Workers Coalition με σκοπό την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των καλλιτεχνών ενάντια στην εκμετάλλευσή τους από τους γκαλερίστες, τους εικαστικούς επιμελητές και τα μουσεία. Χαρακτηριστικό γεγονός αποτελεί η εφόρμισή του στο Mουσείο Μοντέρνας Τέχνης με σκοπό να αποσύρει ένα έργο του πριν προλάβει η ασφάλεια του Μουσείου να αντιδράσει. Η συμβολική του αυτή κίνηση γίνεται πρωτοσέλιδο στους New York Times.

Το 1974, έχοντας πλέον επιστρέψει και πάλι στο Παρίσι, ξεκινά να δημιουργεί τα Ερωτικά του γλυπτά.

Το 1986 επιστρέφοντας στην Ελλάδα ιδρύει το Κέντρο Ερευνών για την Τέχνη και τις Επιστήμες (KETE) στο Γεροβουνό Αττικής, του οποίου τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιούνται το 1993.

Όντας καλλιτέχνης πολυσχιδής, επιβάλλεται με την περίφημη Τέταρτη Διάσταση, μια αόρατη δύναμη που δημιουργείται από τα μαγνητικά πεδία που μας περιβάλλουν και διαχέονται στο χώρο.

© Takis Foundation Archives, φωτογραφίες : Takis και Μελίνα Μερκούρη στα εγκαίνια της έκθεσης Takis-Magnetic Flowers στην αίθουσα τέχνης Μέδουσα, Takis και Αλέξανδρος Ιόλας (photo credits: Do), Takis και Guy Brett (photo credits: Clay Perry)  

Παρά το γεγονός ότι είναι αναγνωρισμένος για τα κινητικά του γλυπτά, ο Takis πρωτοπορεί και στη δημιουργία σκηνικών, στη μουσική επιμέλεια θεατρικών παραστάσεων και performances. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι συνεργασίες με τον Κώστα Γαβρά για την ταινία Section Spéciale (Ειδικό Δικαστήριο) το 1975, με τον Μιχάλη Κακογιάνη για την παράσταση Ηλέκτρα του Σοφοκλή στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου το 1983 καθώς και την παράσταση Τρωάδες, με το Nam June Paik το 1979, με τη Joelle Léandre και τη χορεύτρια Μάρθα Ζιώγα για την performance με τίτλο Ligne Parallèle Erotique (Παράλληλη Ερωτική Γραμμή) το 1986 καθώς και με τη Βαρβάρα Μαυροθαλασσίτη για την performance «Isis Awakening» (Το ξύπνημα της Ίσιδος) το 1990.

Συνολικά, καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, ο Takis συνεχίζει να διερευνά τα όρια και τα σημεία τομής της καλλιτεχνικής και επιστημονικής αντίληψης, καθώς και της μουσικής, των ήχων και ιδιαίτερα των εικόνων που βρίσκονται σε κίνηση.

Καλλιτέχνης σύγχρονος και πρωτοποριακός, ο Takis ακολούθησε μια καλλιτεχνική πορεία που εκτίθεται στις τέσσερις γωνιές του κόσμου, με ρίζες σε μια γλυπτική παράδοση η οποία κυμαίνεται από την αρχαία ελληνική γλυπτική, τον Giacometti και φθάνουν στα τεχνολογικά αντικείμενα και κατασκευάσματα της σύγχρονης εποχής. Τα έργα του κοσμούν τις μόνιμες συλλογές των σπουδαιότερων μουσείων του κόσμου όπως το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης George Pompidou στο Παρίσι, το ΜΟΜΑ και το Guggenheim Museum της Νέας Υόρκης, τη De Menil Collection στο Χιούστον, την Tate Modern του Λονδίνου, την Peggy Guggenheim Collection στη Βενετία. Στη Γαλλία, το Μουσείο του Jeu de Paume, το Palais de Tokyo και το Fondation Maeght έχουν οργανώσει μεγάλες αναδρομικές εκθέσεις αφιερωμένες στον καλλιτέχνη. Το έργο του επίσης εκτίθεται στους κήπους της UNESCO στο Παρίσι και στην περιοχή της La Défense, όπου η γαλλική κυβέρνηση του παραχωρεί τον μεγαλύτερο δημόσιο χώρο που δόθηκε ποτέ στην ιστορία του Παρισιού σε καλλιτέχνη, 3500 τμ για ένα «δάσος» από 49 Φωτεινά Σινιάλα. Έχει επίσης συμμετάσχει δύο φορές στη Documenta στο Κάσελ, μια φορά στην Biennale της Βενετίας και το 1985 στην Biennale του Παρισιού όπου τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο. Το 2001, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποδίδει στο Κ.Ε.Τ.Ε. τιμητική πλακέτα για την προσφορά του καλλιτέχνη στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για τα έργα του με τίτλο Ηλεκτρικά Βαρέλια.

Το Ίδρυμα Takis – Κέντρο Ερευνών για την Τέχνη & τις Επιστήμες

Ο γλύπτης ΤΑΚΙS, το 1964 αγοράζει μια έκταση περίπου 10 στρεμμάτων στο λόφο Γεροβουνό, ο οποίος βρίσκεται στους πρόποδες της Πάρνηθας ύψους 175 μέτρων, 19 μέτρα ψηλότερος από αυτόν της Ακρόπολης. Πρόκειται για ένα σημείο ξεχωριστής γεωγραφικής θέσης γι’ αυτό και στο παρελθόν ονομαζόταν Ιερό Βουνό. Ορμώμενος από τα ισχυρά μαγνητικά πεδία του λόφου, ο TAKIS ξεκινά τις εργασίες κατασκευής ενός κοινωφελούς οργανισμού με σκοπό την προώθηση της τέχνης και των επιστημών. Το Κέντρο Ερευνών για την Τέχνη και τις Επιστήμες (Κ.Ε.Τ.Ε.), όπως είναι σήμερα γνωστό, ιδρύεται το 1986, ενώ επίσημα εγκαινιάζεται το 1993. «Δεν υπάρχει κανένας επισκέπτης στο Κ.Ε.Τ.Ε., που να μην αισθάνθηκε αυτή τη μαγνητική ηρεμία που έδωσε ο χώρος στο κορμί του», τονίζει ο ίδιος ο καλλιτέχνης.

Το Ίδρυμα Τάκις έκτοτε αποτελεί την κοιτίδα του καλλιτεχνικού και ερευνητικού έργου του καλλιτέχνη. Οι κύριοι χώροι του Ιδρύματος είναι το Μουσείο, το «Θέατρο», οι Κήποι και το Ατελιέ του Takis οι οποίοι κοσμούνται από χαρακτηριστικά έργα όλων των περιόδων της καλλιτεχνικής του πορείας αλλά και από έργα φίλων του Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών.

Η μεγάλη έκθεση «TAKIS» στο Μουσείο Tate Modern 


Στην πλέον των 70 χρόνων καριέρα του, ο Takis δημιούργησε μερικές από τις πιο πρωτοποριακές τέχνες του 20ου αιώνα. Ένας γλύπτης του μαγνητισμού, του φωτός και του ήχου, αναζητά την ουσιαστική ποίηση και την ομορφιά του ηλεκτρομαγνητικού σύμπαντος. Ο Takis ήταν μία από τις πιο καινοτόμες καλλιτεχνικές φωνές στην Ευρώπη από τη δεκαετία του ’60 και παραμένει ακόμα μια πρωτοποριακή προσωπικότητα. Το μουσείο Tate Modern παρουσιάζει τη μεγαλύτερη έκθεση του Takis στο Ηνωμένο Βασίλειο, συγκεντρώνοντας πάνω από 70 έργα, η οποία συμπεριλαμβάνει τη σπάνια εγκατάσταση Magnetic Fields, μουσικές συσκευές που δημιουργούν συντονισμένους και τυχαίους ήχους, καθώς και δάση από τα χαρακτηριστικά του Σινιάλα.

Καθ ‘όλη τη διάρκεια της καριέρας του, παρήγαγε γλυπτά-κεραίες που ονόμασε Σινιάλα  – λεπτοί, εύκαμπτοι στύλοι με αντικείμενα ή ηλεκτρικά φώτα – τα οποία λινκίζονται απαλά σε αρμονία με το περιβάλλον τους. Η ιδέα για αυτά τα έργα προέκυψε ενώ περίμενε στον σιδηροδρομικό σταθμό του Calais, ο οποίος περιβάλλεται από «μάτια τεράτων» που αναβοσβήνουν σε μια «ζούγκλα από σίδερο». Η φημισμένη γκαλερί και δημοσίευση Signals London (1964-66) πήρε το όνομά της από την επιρροή της σειράς των ομώνυμων έργων του Takis και εξελίχθηκε σε σημαντικό τόπο συνάντησης και ανταλλαγής ιδεών, καταρρίπτοντας τα όρια μεταξύ των τεχνών και των επιστημών.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο Takis όλο και περισσότερο γοητεύτηκε από τα ραντάρ και άρχισε να εξερευνά τον μαγνητισμό ως έναν τρόπο να επανεφεύρει τη γλυπτική. Το 1960 δημιούργησε την performance Το Αδύνατο – Άνθρωπος στο διάστημα, στην οποία ο ποιητής Sinclair Beiles «εκτοξεύεται» και αιωρείται στιγμιαία στον αέρα μέσω ενός συστήματος μαγνητών ενώ απαγγέλλει το ποίημα Magnetic Manifesto. Η έκθεση περιλαμβάνει τα «τηλεμαγνητικά» έργα του Takis, τα οποία ενσωματώνουν μεταλλικά αντικείμενα που επιπλέουν με τη χρήση μαγνητών, όπως το Magnetic Wall 9 (Red) (1961), όπου τα αφηρημένα στοιχεία αιωρούνται στην επιφάνεια ενός λαμπερού κόκκινου καμβά. Ο Takis ήταν ειδικός στο να χειρίζεται ηλεκτρονικά και μηχανικά εξαρτήματα για να δημιουργήσει αγωνία μέσα στην τέχνη του. Όπως παρουσιάζεται σε μια σκοτεινή γκαλερί, το λαμπερό μπλε φως του Télélumière No. 4 (1963-4) κροταλίζει από ενέργεια. Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της έκθεσης είναι το Magnetic Fields (1969), που εκτίθεται για πρώτη φορά από τη δεκαετία του ’70, όπου τα μαγνητικά εκκρεμή πυροδοτούν κίνηση σε περίπου εκατό γλυπτά.

Ο Takis προμηθεύτηκε πολλά από τα υλικά του από το πλεόνασμα στρατιωτικών καταστημάτων και από υπαίθριες αγορές. Από κεραίες ραδιοφώνου των τζιπ στρατιωτικών δυνάμεων των ΗΠΑ, μέχρι και διασωθέντα καντράν αεροσκαφών, μεταμόρφωσε τις τεχνολογίες του πολέμου σε μνημεία ομορφιάς και περισυλλογής. Στα Σινιάλα του από τη δεκαετία του ’70, ενσωμάτωσε διάφορα θραύσματα βόμβας από τον εμφύλιο πόλεμο τα οποία σύλλεξε από τον λόφο γύρω από το στούντιό του στην Αθήνα. Ο Takis συμμετείχε επίσης σε μια σειρά πολιτικών δράσεων, ιδιαίτερα στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Ήταν ένας από τους ηγετικούς συμμετέχοντες του Art Workers’ Coalition και η απόφασή του να αποσύρει βίαια το έργο του από μια έκθεση στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέα Υόρκης αποτέλεσε έναυσμα συσπείρωσης για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των καλλιτεχνών. Στην Αθήνα το 1986, ίδρυσε το Ίδρυμα Takis – Κέντρο Ερευνών για την Τέχνη και τις Επιστήμες, το οποίο έκτοτε αποτελεί την έδρα του καλλιτεχνικού και ερευνητικού του έργου.

Από το 1965, ο Takis δημιούργησε νέες μουσικές συσκευές με μαγνήτες, ηλεκτρισμό και συχνά με τη συμμετοχή θεατών, για να παράγει ήχους που όπως λέει σχετίζονται με το σύμπαν, οι οποίοι κυμαίνονται από μεμονωμένες νότες έως βροντερά σύνολα. Στο κέντρο της έκθεσης υπάρχει αφιέρωμα σε μια σειρά των Μουσικών έργων του Takis. Η έκθεση κλείνει με τη Μουσική Σφαίρα  1985 και το Gong  1978, φτιαγμένο από το σκουριασμένο τοίχωμα ενός δεξαμενόπλοιου.

Η έκθεση Takis συνδιοργανώνεται από τον συγγραφέα και επιμελητή Guy Brett, ο οποίος συμμετείχε στενά στο Signals London και τον Michael Wellen, Eπιμελητή Διεθνούς Τέχνης, Tate Modern, με την Helen O’Malley, Βοηθό Επιμελητή, Tate Modern, συνοδεύεται από έναν κατάλογο για τον οποίο πραγματοποιήθηκε ειδική έγχρωμη φωτογράφιση, καθώς και περιέχει νέα δοκίμια. Η έκθεση διοργανώνεται από την Tate Modern σε συνεργασία με το Museu d’Art Contemporani de Barcelona, όπου θα παρουσιαζεται έως τις 27 Οκτωβρίου 2019.