Για αιώνες, αν όχι χιλιετίες, το μπαμπού πρωταγωνιστεί στην καθημερινή ιαπωνική ζωή, ενώ έχει ζωντανό ρόλο σε μερικά από τα πιο γνωστά λογοτεχνικά έργα της χώρας και εν γένει της τέχνης της, τόσο ως μοτίβο όσο και ως υλικό. Η μοναδική του ευλυγισία, η ελαφρότητα, η φυσική ομορφιά αλλά και η ανθεκτικότητα είναι ιδιότητες σύμβολα πολιτισμού της χώρας.

Το μπαμπού είναι ένα απίστευτα εκφραστικό και απαιτητικό μέσο. Απαιτεί πολύ χρόνο για έναν καλλιτέχνη να αποκτήσει τις βασικές δεξιότητες και τις τεχνικές συγκομιδής, επεξεργασίας, διάσπασης, βαφής, ύφανσης, κάμψης και κόμπου. Η μαεστρία που απαιτεί είναι μια δια βίου διαδικασία. Η παρουσία του μπαμπού στην ιαπωνική τέχνη έχει προβληθεί και εκθειαστεί τα τελευταία χρόνια από τον δυτικό πολιτισμό με πολλούς συλλέκτες να ενδιαφέρονται για έργα τέχνης από μπαμπού ενώ πολλές είναι εκείνες οι εκθέσεις αφιερωμένες σε αυτό το εκφραστικό και απαιτητικό υλικό ανάμεσά του το Μητροπολιτικό Μουσείου Τέχνης της  Νέας Υόρκης (MET).

Ο Ιάπωνας καλλιτέχνης Tanabe Chikuunsai IV αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα της παραδοσιακής αυτής ιαπωνικής τέχνης με τα εντυπωσιακά του έργα να παρουσιάζονται σε γνωστές εκθέσεις και μουσεία ανά τον κόσμο. Λωρίδες μπαμπού σε τεράστια κλίμακα, περίτεχνα τυλιγμένες σαν εναέριες πλεξούδες που αναρριχώνται σε τοίχους και οροφές, τεντώνονται σε δεκάδες πόδια στον αέρα και περιστρέφονται γύρω από δοκούς στήριξης.

Asian Art Museum – San Francisco – 2019 – Courtesy Galerie Mingei

Asian Art Museum – San Francisco – 2019 – Courtesy Galerie Mingei

Asian Art Museum – San Francisco – 2019 – Courtesy Galerie Mingei

Οι φυσικοί αυτοί «ανεμοστρόβιλοι», οι ακατέργαστες αυτές υφάνσεις του, είναι γνώση που κληροδοτήθηκε από την οικογένειά του, από γενιά σε γενιά – ο πατέρας, ο παππούς και ο προπάππους του Tanabe ασχολούνταν όλοι με παραδοσιακές τεχνικές χειροτεχνίας και μοιράζονταν το όνομα Chikuunsai, που μεταφράζεται σε «σύννεφο μπαμπού». Αποτέλεσμα οι τεράστιας κλίμακας εγκαταστάσεις που τυλίγονται σε δωμάτια, τεντώνονται δεκάδες πόδια στον αέρα και περιστρέφονται γύρω από δοκούς στήριξης.

Το έργο του Τanabe Chikuunsai IV δεν περιορίζεται αποκλειστικά στις τρισδιάστατες αυτές εγκαταστάσεις αλλά περιλαμβάνει και την παραγωγή παραδοσιακών σκευών τσαγιού που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, έργα που συνήθως παρουσιάζονται σε εκθέσεις και γκαλερί παραδοσιακής τέχνης της Ιαπωνίας, στην Οσάκα, το Τόκιο και άλλες πόλεις. Τέχνη στην οποία μύησε και τα τρία του παιδιά, ενώ ήδη η 10χρονη κόρη του έχει ήδη παρουσιάσει δικά της έργα.

«Η εικόνα του παππού μου να υφαίνει ένα καλάθι ήταν πολύ όμορφη και κομψή», θυμάται ο Τanabe Chikuunsai IV. «Ένιωσα την τέχνη. Τώρα νιώθω ότι το μπαμπού είναι το πιο όμορφο υλικό και πιστεύω ότι η τέχνη του μπαμπού έχει ατελείωτες δυνατότητες», έχει δηλώσει κατά καιρούς σε συνεντεύξεις του.

Υπάρχει ένα ιαπωνικό ρητό που λέει: «Τρία χρόνια για να κόψεις και να χωρίσεις το μπαμπού, οκτώ χρόνια για να το υφάνεις», φράση που εύλογα κάνει αντιληπτή τη δυσκολία αυτής της τέχνης. Μιας τέχνης εξαντλητικής που απαιτεί υπομονή, μεράκι και συνεχή επανάληψη. Αυτή ωστόσο είναι και η γοητεία της που της έδωσε διάρκεια στον χρόνο και την κράτησε ζωντανή ως παράδοση.

Godai-koku, Courtesy Galerie Mingei

Courtesy Galerie Mingei

Ο κοινός παρονομαστής όλων των έργων του Tanabe είναι ότι κάθε λωρίδα μπαμπού εκφράζει μια σκέψη ή μια ιστορία με τη μορφή μιας περίπλοκης επιφάνειας ή δομής. Το βαθύ μαύρο χρώμα και η λάμψη προέρχεται από τη λάκα και το χρώμα του μπαμπού καθώς συνηθίζει να χρησιμοποιεί στα έργα του μαύρο αλλά και ανοιχτόχρωμο μπαμπού. Οι λωρίδες ανάλογα με τις σκιές, το φως της ημέρας και την πλευρά που στέκεσαι ως θεατής εκπέμπουν διαφορετική λάμψη, έχουν μια ξεχωριστή έκφραση ακριβώς όπως και ο κάθε μοναδικός άνθρωπος. Μοιάζουν σαν ψίθυροι του κόσμου μας, στον οποίο όλα βρίσκονται σε μια εύθραυστη ισορροπία έτοιμη να ανατραπεί.

Tanabe Chikuunsai IV

Ο Tanabe Chikuunsai IV μυήθηκε στις τέχνες της υφαντικής ύφανσης σε πολύ νεαρή ηλικία, μαθαίνοντας πρώτα από τον πατέρα του και στη συνέχεια σπούδασε καλές τέχνες στο Λύκειο Τεχνών της Οσάκα (1991). Απέκτησε πτυχίο γλυπτικής από το Πανεπιστήμιο Τέχνης του Τόκιο (1999) ενώ αποφοίτησε και από το Bamboo Arts Craft Center of Oita Prefecture (2001). Μέχρι σήμερα του έχουν απονεμηθεί πολλά βραβεία στην Ιαπωνία ενώ ήταν ο κάτοχος του διάσημου βραβείου Lloyd Cotsen Bamboo στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2007.

Από το 2015, έχει δημιουργήσει μια σειρά από μνημειακές εγκαταστάσεις: στο MET στη Νέα Υόρκη, στο Japan House στο Σάο Πάολο, στο Takashimaya στο Τόκιο, στο MNAA-Guimet στο Παρίσι, στο Château de la Celle-Saint-Cloud και στο Domaine de Chaumont-sur-Loire (μέχρι τον Νοέμβριο του 2018), μεταξύ άλλων ενώ για το επόμενο διάστημα ετοιμάζει μια έκθεση από κοινού με τον Γάλλο εικαστικό Pierre Soulages στο Baur Foundation στην Ελβετία.

Chaumont sur Loire, 2018 Courtesy Galerie Mingei

Musée Guimet – Paris 2015, Courtesy Galerie Mingei

Odunapazari, Courtesy mingei galerie

Tanseisya Tokyo, 2019. Courtesy mingei galerie

Tanseisya Tokyo, 2019. Courtesy mingei galerie

Λίγα λόγια για την ιστορία της καλαθοτεχνικής

Οι Ιάπωνες έφτιαχναν καλάθια από μπαμπού εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ωστόσο, ήταν η τελετή ανθοφορίας του τσαγιού στον ιαπωνικό πολιτισμό μετά τον 15ο αιώνα που συνετέλεσε στη ραγδαία αύξηση της ζήτησης ποιοτικών, αριστοτεχνικών σκευών τσαγιού από μπαμπού. Μια ομάδα ταλαντούχων τεχνιτών μπαμπού αναπτύχθηκε για να καλύψει αυτή τη ζήτηση.

Τα παλαιότερα γνωστά καλάθια στην Ιαπωνία χρονολογούνται από το 7900-7700 π.Χ. Αυτά τα καλάθια, που ανακαλύφθηκαν στην τοποθεσία Higashimyo στην πόλη Saga το 2003, κατασκευάστηκαν από τους ανθρώπους Jomon. Ήταν επιδέξιοι καλαθοποιοί και χρησιμοποιούσαν σχεδόν όλες τις βασικές τεχνικές πλεξίματος που χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα. Δεν είναι ακόμη σαφές πότε οι άνθρωποι στην Ιαπωνία άρχισαν να χρησιμοποιούν μπαμπού για να φτιάχνουν καλάθια, αλλά το παλαιότερο καλάθι μπαμπού που έχει βρεθεί χρονολογείται γύρω στο 3000 π.Χ.

Το 1404, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Shogun Ashikaga Yoshimitsu του 3ου (1358-1408), αναπτύχθηκε μια εμπορική σχέση με τη δυναστεία Μινγκ της Κίνας. Ως αποτέλεσμα, μεγάλες ποσότητες κινεζικής τέχνης εισήχθησαν στην Ιαπωνία, διαμορφώνοντας μια κυρίαρχη μόδα για την εκτίμηση και τη γνώση της κινεζικής τέχνης μεταξύ της ιαπωνικής ελίτ.

Μεταξύ αυτών των πολύτιμων αντικειμένων, γνωστά ως karamono (κινέζικα αντικείμενα τέχνης), περιλαμβάνονταν άψογα φιλοτεχνημένα, εντυπωσιακά καλάθια από μπαμπού διακοσμημένα με περίτεχνα περιτυλίγματα και κόμπους από μπαστούνι. Αυτά τα εισαγόμενα καλάθια εκτιμήθηκαν από τους συλλέκτες και τους γνώστες όχι για τη λειτουργική ή τελετουργική τους χρησιμότητα, αλλά ως αντικείμενα ομορφιάς. Συχνά εμφανίζονταν με ένα ανθισμένο κλαδί δέντρου που επιλέχθηκε για να συμπληρώσει τη σκοτεινή, επίσημη μορφή του καλαθιού.

Αυτή η γνώση μοιράστηκε και ωρίμασε τελικά από μια ομάδα ανδρών γνωστών ως “doboshu” – υπηρέτες του “Shogun” (τίτλος πολέμαρχων διοικητών που ορίζονταν από τον Αυτοκράτορα από το 1185-1868) και άλλων υψηλόβαθμων ευγενών που ήταν επαγγελματίες άντρες με γούστο και αισθητική. Τα καθήκοντά τους περιλάμβαναν την προετοιμασία και την εποπτεία σημαντικών κοινωνικών εκδηλώσεων, με ιδιαίτερη έμφαση στη φροντίδα και τη διάταξη των αντικειμένων που τελικά όμως εξελίχθηκε στην ιαπωνική τελετή τσαγιού.

Aπό παραδοσιακά σκεύη για το τσάι στις εντυπωσιακές εικαστικές εγκαταστάσεις

Τα μέσα του 19ου αιώνα είδε την πρώτη εμφάνιση φιλόδοξων καλαθιών με υπογραφή καλλιτεχνών και την ανάπτυξη ενός πρωτότυπου ιαπωνικού στυλ. Αυτοί οι πρώτοι καλλιτέχνες μπαμπού, ανάμεσά τους και ο Hayakawa Togoro που θεωρείται ένας από τους πρωτοπόρους, αφού εφηύρε νέες μορφές, εισήγαγε φυσικά και οργανικά στοιχεία, και ενσωμάτωσε ιαπωνικές καλλιτεχνικές έννοιες, όπως η ρουστίκ απλότητα, και η συγκρατημένη χάρη στα περίπλοκα υφαντά καλάθια του, διέπρεψαν τόσο στα παραδοσιακά καλάθια κινέζικου στιλ όσο και στην ιαπωνική αισθητική wabi-sabi, η οποία αγκαλιάζει την απλότητα. Αυτή είναι και η περίοδος που καθιέρωσε τα τεχνικά και φιλοσοφικά πρότυπα για τους καλλιτέχνες μπαμπού της επόμενης γενιάς.

Kyoto Art Fair, Courtesy mingei galerie

Kyoto Art Fair, Courtesy mingei galerie

Kyoto Art Fair, Courtesy mingei galerie

Ginza Tsutaya, Courtesy mingei galerie

Ginza Tsutaya, Courtesy mingei galerie

Ginza Tsutaya, Courtesy mingei galerie

Ο 20ός αιώνας είδε την ανάπτυξη ριζοσπαστικών νέων ιδεών στη διαμόρφωση αλλά και τον ορισμό ενός καλαθιού από μπαμπού. Τα πρώτα, απολύτως γλυπτικά έργα μπαμπού εμφανίστηκαν στη μεταπολεμική περίοδο. Οι σημερινοί καλλιτέχνες μπαμπού συνεχίζουν να επεκτείνουν και να τελειοποιούν αυτές τις παραδόσεις αντιλαμβανόμενοι ότι το δημιουργικό όραμα του καλλιτέχνη, είτε εκφράζεται μέσω μιας γλυπτικής μορφής είτε ενός λειτουργικού σκάφους, είναι εξίσου σημαντικό για την τεχνική τους δεξιοτεχνία.

Godai-koku, Courtesy Galerie Mingei