Ανεβαίνεις τη σκάλα του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας-Θράκης και φτάνοντας στη σοφίτα του γίνεσαι «θεατρικός» μάρτυρας σε ένα δείπνο αυστηρά οικογενειακό. Ο Πατέρας – Εξουσιαστής, Άμνετ Λομ, επιβάλλει το θέλημά Του κι εμείς βρισκόμαστε στο εσωτερικό ενός μεσοαστικού σπιτιού στο Λονδίνο, με την ομάδα Ars Moriendi και τον Φάεθοντα του Δημήτρη Δημητριάδη να ζωντανεύει σε σκηνοθεσία Θάνου Νίκα. 

Μετά από το «Σεράγεβο 1914-Μου είναι μικρός αυτός ο τάφος» της Μπιλιάνα Σερμπλιάνοβιτς, η ομάδα θεάτρου Ars Moriendi ανεβάζει, για πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη, το έργο του Δημήτρη Δημητριάδη: «Φαέθων» και η θεατρική νύχτα εκτυλίσσεται σε ένα αμλετικό υπαρξιακό δράμα. Εμείς μιλήσαμε με τον Θάνο Νίκα, ιδρυτικό μέλος και σκηνοθέτης της ομάδας θέατρου Ars Moriendi για το μύθο του Φαέθοντα, τη σχέση πατέρας-γιου στη γραφή του Δημητριάδη και την πιο σκληρή στιγμή της παράστασης.

«Όταν ασκείς ακραία πίεση, οφείλεις να περιμένεις και αντίστοιχα ακραία αντίδραση»

Αρχίζοντας από το κείμενο «Φαέθων» του Δημήτρη Δημητριάδη, ποιο ήταν εκείνο το σημείο που πυροδότησε την επιλογή να είναι η επόμενη σκηνοθετική δουλειά με την ομάδα Ars Moriendi;

Το έργο διαδραματίζεται στο σαλόνι μιας μεσοαστικής οικογένειας, γύρω από το βραδινό τραπέζι και πραγματώνεται στη διάρκεια μίας και μόνο νύχτας. Ένα ερμητικά κλειστό σύστημα εξουσίας, επιβεβλημένο από τον Πατέρα-Θεό, ισοπεδώνει τις ψυχές και τα σώματα των υπολοίπων. Οι αποτρόπαιες πράξεις του πατέρα αιτιολογούνται και ενισχύονται από μια διαστρεβλωμένη Θρησκευτική ηθική. Η τερατώδης πράξη με τον τερατώδη λόγο, είναι απόλυτα ευθυγραμμισμένες μέσα σ’ αυτόν τον εφιάλτη, που μόνο με μια ακραία πράξη μπορεί να τερματιστεί. Η πατροκτονία ως μορφή, σύμβολο αντίστασης αλλά και αναγέννησης, συναντάται από την αρχαιότητα και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξέλιξη της ιστορίας και της τέχνης. Το ιδιαίτερο στο κείμενο του Δημητριάδη είναι η διαρκής διακειμενικότητα ανάμεσα σε αυτή τη σχέση πατέρα-γιου. Ο ακραία χριστιανικός δογματισμός του πατέρα, παρέχει όλες αυτές τις απαντήσεις που του επιτρέπουν-δικαιολογούν την όποια πράξη. Στον αντίποδα ο γιος, με τον σαιξπηρικό Άμλετ στον πυρήνα του λόγου του και ανίκανος να υπάρξει, διαρκώς θέτει ερωτήματα, τα οποία όμως δεν τον οδηγούν σε καμία πράξη. Δημιουργείται μια σύγκρουση που ξεπερνά τις μορφές στη ρεαλιστική τους δομή, με το λόγο ν’ αντιμάχεται το νου και τη γλώσσα να κραδαίνει το μαχαίρι.

Στο έργο ο πατέρας – εξουσιαστής, Άμνετ Λομ, δυναστεύει την οικογένεια επιβάλλοντας «το θέλημά Του». Μοιραστείτε μαζί μας μια στιγμή της παράστασης που παρουσιάζεται η πιο σκληρή για εσάς πτυχή του χαρακτήρα/ήρωα.

«Ελάτε να βλέπετε, να σας βλέπω να βλέπετε», απαιτεί  ο πατέρας πριν από κάθε βιασμό. Είναι ακριβώς εκείνη η στιγμή, όπου το μαρτύριο δεν αρκεί να το ξέρεις, να το βιώνεις, αλλά θα πρέπει να γίνεσαι μάρτυρας και να το βλέπεις, κάθε φορά που συμβαίνει. Σε αυτή την κόλαση που έχει στήσει, πρέπει το αποτρόπαιο να τελείται υπό το βλέμμα των άλλων.

Η εξέγερση στην καταδυνάστευση του πατέρα έρχεται από τον ένα και μοναδικό γιο της πενταμελούς οικογένειας. Ποια ήταν η σκηνοθετική οδηγία προς τον ηθοποιό-υποδυόμενο Νίκο Ράμμο, που δώσατε για τη στιγμή της επανάστασής του;

Η αρχή της εξέγερσης είναι η αμφισβήτηση. Σταδιακά ο γιος αποδομεί τον λόγο του πατέρα προτρέποντας και τους υπόλοιπους ν’αντιδράσουν. Όσο προχωράει και κλιμακώνεται η δράση, τόσο μεγαλώνει και η σκέψη για αντίσταση. Κι όμως, η στιγμή της επανάστασης δεν είναι προϊόν σκέψης, αλλά αποτέλεσμα πράξης. Μιας πράξης που θα γίνει μόνο όταν ο γιος συμφιλιωθεί με την ιδέα της καθολικής του ήττας. Όταν επιστρέψει απόλυτα νικημένος, η πορεία προς τον φόνο του πατέρα συμβαίνει ως ένας κανονιστικός μηχανισμός επιβίωσης.

Σε ποια σημεία και πώς ο μύθος του Φαέθοντα συναντιέται με τον Φαέθοντα του Δημητριάδη;

Με αφορμή τον Ευρυπίδιο Φαέθοντα, όπου όλα συμβαίνουν σε μια μέρα,  ο Δημητριάδης τοποθετεί τη δράση σε μία και μόνο νύχτα. Εδώ, ο υπαινιγμός του μύθου για «τον δαιμόνιο κλήρο και την ηλιακή ψυχή» μετά τη σύγκρουση πατέρα-γιου καταλήγει πλέον σε ανάληψη και όχι σε πτώση.

Ο γιος- Λέλο Λομ λέει κάποια στιγμή στο έργο: «αυτό που βλέπουμε, μητέρα, είναι το αντίθετο εκείνου που δεν βλέπουμε». Πείτε μας για τη δική σας [σκηνοθετική] ερμηνεία πάνω σε αυτή τη φράση.

Ο Λέλο μέσα από έναν παραληρηματικό μονόλογο, όμοιο με εκείνο του Άμλετ στο δωμάτιο της Γερτρούδης, αντιλαμβάνεται για πρώτη φορά ότι ο πατέρας είναι τόσο αληθινός όσο και φάντασμα. Το ίδιο και ο λόγος του, οι απειλές και οι υποσχέσεις για τη μετα-θάνατον ζωή. Η τυραννική του εξουσία δεν είναι παρά ένα διάφανο παραπέτασμα.

Πιστεύετε ότι «η λύτρωση βρίσκεται στην ανυπακοή»;

Μόνο στο θεατρικό λόγο, αλλιώς το βρίσκω επικίνδυνα υπεραπλουστευμένο. Θεωρώ σίγουρο όμως, πως όταν ασκείς ακραία πίεση, οφείλεις να περιμένεις και αντίστοιχα ακραία αντίδραση.

Με δεδομένο στο βιογραφικό σας την πολύχρονη συνεργασία σας με την ομάδα Ars Moriendi, πιστεύετε στις ομάδες που φτιάχνονται και πορεύονται μέσα στην τέχνη του θεάτρου, από τις μονάδες;

Πιστεύω στις συναντήσεις, εντός και εκτός σκηνής. Ο χώρος του θεάτρου είναι κατεξοχήν ο τόπος του συνυπάρχειν και του συνδιαλέγεσθαι. Όταν βρεθούν μαζί άνθρωποι που μιλούν την ίδια γλώσσα, αυτή η γλώσσα μεγαλώνει. Πιστεύω όμως απόλυτα και στην ελευθερία της μονάδας ως απαραίτητη προϋπόθεση για την οποιαδήποτε συνύπαρξη.

Μοιραστείτε μαζί μας αυτό που κρατάτε μέσα από τη δημιουργία – τριβή της παράστασης «Φαέθων»;

Το ατελεύτητο, που πραγματεύεται στη γραφή του ο Δημητριάδης, υπήρχε στα πρόσωπα όλων μας μετά το πέρας κάθε πρόβας, σαν φορτίο και απόθεμα μαζί.

Info παράστασης:

Φαέθων | 3- 26 Μαΐου | Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας – Θράκης