Τέλος της θεατρικής περιόδου 2018-2019 και είμαστε σε mode απολογισμού, κι ας παρατείνεται τα τελευταία χρόνια η σεζόν με νέες αναμενόμενες πρεμιέρες μέσα στον Μάιο. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της φετινής θεατρικής σοδειάς; Αρκούν 57 αποκόμματα εισιτηρίων –τόσα μέτρησα– μέσα στη θάλασσα των παραστάσεων της θεατρικής μας ζωής για να διατυπώσει κανείς εκτιμήσεις, τάσεις, σκέψεις; Τολμώ να πω πως ναι.

«Ο Μισάνθρωπος» σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά

Αυτό που άλλαξε φέτος την αύρα της θεατρικής ζωής είναι, κατά τη γνώμη μου, η επιβλητική παρουσία του Εθνικού Θεάτρου, που βρίσκει τον βηματισμό του, τολμά, λειτουργεί ως φάρος στο πληθωριστικό θεατρικό τοπίο της χώρας. Με σημαντικότατες παραστάσεις, όπως το Απόψε αυτοσχεδιάζουμε, με προτάσεις όπως το Ξύπνα Βασίλη, την Απλή Μετάβαση, τη Χριστουγεννιάτικη Ιστορία, με το βλέμμα στους κλασικούς –ανεξάρτητα με το εάν πέτυχαν συνολικά ως στοιχήματα ο Τίμων ο Αθηναίος και ο Μισάνθρωπος είναι δύο παραστάσεις με υψηλό διακύβευμα που έχουν θέση στο ρεπερτόριο της πρώτης σκηνής της χώρας–, με έγνοια για τον κοινωνικό και παιδευτικό ρόλο του θεάτρου, το Εθνικό έκανε τη διαφορά. Αδύναμος κρίκος η Πειραματική Σκηνή του, που μοιάζει να μην βρίσκει τα πατήματά της, αδυνατώντας να ενσωματώσει το αναπάντεχο, την έκπληξη, τον αληθινό πειραματισμό δηλαδή.

«Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» σε σκηνοθεσία Γιάννη Μόσχου

«Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» σε σκηνοθεσία Γιάννη Μόσχου

Σε επίπεδο ρεπερτορίου κυριαρχούν οι κλασικοί και οι σύγχρονοι κλασικοί. Σπουδαίοι νέοι ή λιγότερο νέοι σκηνοθέτες επιστρέφουν στα μεγάλα έργα, ίσως γιατί αναζητούν απαντήσεις σε αυτά. Η λογοτεχνία συνεχίζει να αποτελεί πηγή τροφοδοσίας της θεατρικής πραγματικότητας. Μια τάση που σίγουρα σχετίζεται με τις σκηνικές αναζητήσεις του μεταδραματικού θεάτρου, αλλά και την ένδεια, σε διεθνές επίπεδο, σημαντικών νέων έργων.

Το «λάθος» δεν επιτρέπεται, γιατί έχει άμεσο αντίκτυπο στο ταμείο

Το θέατρο δανείζεται πολύ και από τον κινηματογράφο, χωρίς συνήθως να μπορεί να τον ανταγωνιστεί, ενώ το νεοελληνικό έργο, κινούμενο κυρίως στην τροχιά του ρεαλισμού, βρίσκεται σε δημιουργική ζύμωση. Κάτι σιγοβράζει στη δυναμική του, κάτι κινείται, κάτι φλέγεται εντός. Οι συγγραφείς, σε ένα μεγάλο ποσοστό, είναι άνθρωποι του σανιδιού, ηθοποιοί και σκηνοθέτες. Έτσι, η συγγραφή διαμορφώνεται και μέσα από τη διαδικασία των δοκιμών, μια εξέλιξη μάλλον σχετίζεται και με την κληρονομιά του θεάτρου της επινόησης.

Οι θεατρικές επιχορηγήσεις στο ελεύθερο θέατρο συνεχίζουν χωρίς ουσιαστικές βελτιωτικές κινήσεις, προσφέροντας μια ένεση ζωής, αλλά όχι τη ζωή την ίδια. Ο θεσμός δεν επιβραβεύει ένα θέατρο για την πολιτική ρεπερτορίου του, αλλά έναν θίασο για μία μεμονωμένη παράσταση, υποστηρίζοντας έτσι τον ανελέητο κατακερματισμό της θεατρικής δραστηριότητας. Έχουν χαθεί οι θεατρικές εστίες όπου καλλιτέχνες είχαν τη δυνατότητα να πειραματιστούν, να διαμορφώσουν πυρήνες έρευνας και συνεργασίας, να αποτύχουν, να ξεκινήσουν από την αρχή. Το «λάθος» δεν επιτρέπεται, γιατί έχει άμεσο αντίκτυπο στο ταμείο.

«Ρομπ» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στο Le Lieu Unique, Νάντη

«Ρομπ» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στο Le Lieu Unique, Νάντη

Από την άλλη, η εξωστρέφεια είναι ελπιδοφόρο σημάδι των καιρών. Παραστάσεις ταξιδεύουν σε φεστιβάλ του εξωτερικού, σημαντικές συμπαραγωγές και μετακλήσεις κυρίως από τη Στέγη και την Εθνική Λυρική Σκηνή, ξενόγλωσσες εκδόσεις νεοελληνικών έργων. Ενδεικτικά, αναφέρω ως ουσιαστική περίπτωση εξωστρέφειας του ελληνικού πολιτισμού, το Ζ, την όπερα του Μηνά Μπορμπουδάκη, βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού, μια παραγγελία της Εναλλακτικής Σκηνής της ΕΛΣ, το οποίο θα παρουσιαστεί το καλοκαίρι σε νέα παραγωγή σε μουσική διεύθυνση του συνθέτη στην Κρατική Όπερα της Βαυαρίας στο Μόναχο. Στην κινητικότητα και την ενίσχυση της παρουσίας της θεατρικής δημιουργίας εκτός των συνόρων συμβάλλει σημαντικά και το πρόγραμμα «Εξωστρέφεια» της Στέγης.

Κατά τα άλλα, το ΥΠΠΟ επιδεικνύει σοβαρή ανεπάρκεια να εφαρμόσει ενιαία πολιτιστική πολιτική, όπως δείχνει και η αιφνιδιαστική προκήρυξη διαγωνισμών επιλεκτικά σε εποπτευόμενους φορείς. Με δεδομένο ότι δεν έχει βγει προκήρυξη ακόμη για τις θέσεις της Kαλλιτεχνικής διεύθυνσης του Εθνικού και του Φεστιβάλ Αθηνών –οι θητείες, με την παράταση που δόθηκε, λήγουν μέσα στο καλοκαίρι– αναρωτιέται κανείς, για άλλη μια φορά, για τις τύχες των σημαντικότατων αυτών φορέων. Να πούμε ότι στο εξωτερικό οι Καλλιτεχνικοί διευθυντές γνωρίζουν ότι θα αναλάβουν έναν οργανισμό ένα ή και δύο χρόνια πριν. Πόσο δύσκολο θα ήταν αλήθεια να παραταθούν οι θητείες Καλλιτεχνικών Διευθυντών που έχουν προσφέρει για ικανό χρονικό διάστημα (ένας διαγωνισμός είναι σημαντική αλλά και χρονοβόρα διαδικασία) και ταυτόχρονα να προκηρυχθεί έγκαιρα διαγωνισμός, ώστε να εξασφαλιστεί η απρόσκοπτη λειτουργία οργανισμών που καθορίζουν το πολιτιστικό τοπίο της χώρας;

Με αυτές τις σκέψεις, σε μια άσκηση αφαίρεσης, χωρίς να περιλαμβάνω σε αυτήν την επιλογή επαναλήψεις και με γνώμονα αναπόφευκτα και το προσωπικό γούστο, ιδού οι παραστάσεις και οι ερμηνείες που ξεχώρισα:

[ 1 ]

Απόψε αυτοσχεδιάζουμε

βασισμένο σε ένα θέμα του Λουίτζι Πιραντέλο σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου στο Εθνικό

Η πιο σημαντική στιγμή της θεατρικής περιόδου. Μια παράσταση ρεπερτορίου, φόρος τιμής στον Πιραντέλο, στον Χατζιδάκι, στο θέατρο και τους ανθρώπους του. Ο Δημήτρης Μαυρίκιος με τους συνεργάτες του επανασυγγράφουν το έργο –όπως ήθελε ο συγγραφέας του– και καταθέτουν ένα σκηνικό ποίημα, ακραία ανθρώπινο και ερεθιστικά εγκεφαλικό. Η τέχνη ως επάγγελμα, η τέχνη ως αποστολή, η τέχνη ως αλήθεια πιο πραγματική από την αληθινή ζωή συνθέτουν τους άξονες της δραματουργίας μιας δουλειάς που, εκτός από την καλλιτεχνική της επιτυχία, κέρδισε και το ευρύ κοινό –καθόλου αυτονόητη κατάκτηση– και επαναλαμβάνεται και του χρόνου.

[ 2 ]

Άνθρωποι και ποντίκια

του Τζον Στάινμπεκ σε σκηνοθεσία-δραματουργία Βασίλη Μπισμπίκη στο Cartel

H πιο μεγάλη έκπληξη της σεζόν. Εκεί στο Cartel, δίπλα στα hot spot προσφύγων και μεταναστών, στεγάζεται η πιο τραγική και συνάμα η πιο τρυφερή ιστορία κάποιων …αστέγων της ζωής. Μια νουβέλα εμπνευσμένη από το Κραχ του ‘30 στην Αμερική, μεταφέρεται, σαν να πρόκειται για ελληνικό έργο, στην Αθήνα του 2019. Ένα γκρο-πλαν σε ανθρώπους απόκληρους, που η ζωή τους έχει φερθεί σκληρά. Σε ανθρώπους που ζουν ζωές αδιανόητες στα μάτια των πολλών. Που η ανάγκη τους για βωμολοχία ξεπλένει τη βρωμιά μιας άδικης ζωής. Που η ανάγκη τους για χαρά, μπορεί να αρκεστεί σε λίγα και βασικά: ένα ουίσκι, ένα κέτσαπ και όνειρα …απαλά. Μια παράσταση συνόλου-ορισμός του site specific, που, εάν την ξεριζώσεις από τον χώρο της, της στερείς την ίδια της τη ζωή. Η παράσταση, μετά τα αλλεπάλληλα sold out, θα συνεχιστεί και του χρόνου.

[ 3 ]

Θείος Βάνιας

του Άντον Τσέχοφ σε σκηνοθεσία Μαρίας Μαγκανάρη στο ΚΕΤ

Μια από τις πιο ουσιαστικές τσεχοφικές προτάσεις των τελευταίων ετών έλαβε χώρα μακριά από τα μάτια των πολλών, όχι σε έναν πολιτιστικό οργανισμό με δυνατότητες, αλλά σε ένα παλιό υπόγειο στην Κυψέλη, στο ΚΕΤ. Μια στέρεη και σημαντική πρόταση που μας επιστρέφει στη δύναμη της απλότητας, μια δουλειά με ψυχή, που συλλαμβάνει την ουσία του τραγικωμικού στον Τσέχοφ και ανοίγει έναν δρόμο για την κατανόηση της τσεχοφικής δραματουργίας, δείχνοντας πόσο βαθιά συγκινητικός (και όχι ανελέητα βαρετός) είναι αυτός ο κορυφαίος δραματουργός. Η παράσταση θα συνεχιστεί την ερχόμενη σεζόν στο Bios, ως ανεξάρτητη παραγωγή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου.

[ 4 ]

Ξύπνα Βασίλη

του Δημήτρη Ψαθά σε σκηνοθεσία Άρη Μπινιάρη στο Εθνικό

Η ματιά του Μπινιάρη ανανέωσε το ηθογραφικό έργο του Ψαθά και άγγιξε ανοιχτές πληγές της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Η παράσταση είναι μια αλληγορία για τη διάβρωση του χρήματος, τη μάστιγα του χαμαιλεοντισμού, τη μοναξιά ανθρώπων που βρέθηκαν πολιτικά και συναισθηματικά άστεγοι, απλώς και μόνο επειδή στερούνται της «ικανότητας» να μεταλλάσσονται αενάως. Δραματουργία, μουσική, ζωντανή κινηματογράφηση, σκηνογραφία μας παραδίδουν ένα εντυπωσιακής αισθητικής αποτέλεσμα, όπου προτείνεται μια ιδιότυπη σύζευξη κινηματογραφικής και θεατρικής ερμηνείας. Μια παράσταση που επίσης αγκαλιάστηκε από το κοινό και συνεχίζεται και του χρόνου.

[ 5 ]

Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;

του Έντουαρντ Άλμπι σε σκηνοθεσία Μαρίας Πανουργιά στη Στέγη

Μια φρέσκια, σαγηνευτική εκδοχή του αριστουργήματος του Άλμπι με εικόνες που στοιχειώνουν. Η Μαρία Πανουργιά με τους συνεργάτες της τοποθετεί το υποσυνείδητο επί σκηνής, θέτοντας στο κέντρο της δραματουργίας το σεξουαλικό ανικανοποίητο των ηρώων και τις ύπουλες στρατηγικές ταπείνωσης του άλλου. Μια παράσταση που ανασύρει στιγμές χαμένης αθωότητας, αλλά και αλήθειες και φαντάσματα που κρύβουμε επιμελώς πίσω από κουρτίνες.

[ 6 ]

Γυάλινος κόσμος

του Τενεσί Ουίλιαμς σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας

Ο Δημήτρης Καραντζάς ανέβασε τον Γυάλινο κόσμο ως ένα έργο για την υπαρξιακή μοναξιά, για τη φυλακή της μνήμης αλλά και για την ίδια την τέχνη. Μια παράσταση εύθραυστη, χειροποίητη, κατανυκτική, όπου ο σκηνοθέτης, σε μια άσκηση σκηνικής λιτότητας, αποχωρίζεται την αυστηρή φόρμα, εμπλουτίζοντας τη δημιουργία του με μη λεκτικά σχόλια και χειρονομίες που φωτίζουν το έργο αναπάντεχα. Μια δουλειά με τόσο «λίγη» ψευδαίσθηση που προσφέρει τόσο πολλές σημαίνουσες εικόνες, χαρίζοντάς μας σημαντικές ερμηνείες, ανάμεσά τους τον υπέροχο Τομ του Χάρη Φραγκούλη –στα μάτια μου την πιο δυνατή ανδρική ερμηνεία της σεζόν.

[ 7 ]

Απλή μετάβαση

ένα μιούζικαλ σε κείμενο-στίχους Γεράσιμου Ευαγγελάτου και μουσική Θέμη Καραμουρατίδη και σε σκηνοθεσία Μίνωα Θεοχάρη στο Εθνικό

Ένα πρωτότυπο ελληνικό μιούζικαλ αξιώσεων! Ω ναι! Με κέντρο τη γενιά των … «millennials», όσων, δηλαδή είναι σήμερα εκεί κάπου στα τριάντα και κάτι. Φτιαγμένο από δημιουργούς που ανήκουν σε αυτήν τη γενιά. Μια παράσταση που μιλά με φρεσκάδα και τόλμη για τη μετανάστευση νέων ανθρώπων στο εξωτερικό, απολαυστική, ανοιχτή σε αναγνώσεις, αληθινά σύγχρονη. Μια δουλειά-σπορά, που ρίχνει τη σκόνη της σε κάθε εισαγόμενη και παρωχημένη αντίληψη του μιούζικαλ που παρελαύνει από τις αθηναϊκές σκηνές.

Γυναικείες ερμηνείες

[ 1 ]

Μαρία Ναυπλιώτου

στο Masterclass του Τέρενς Μακ Νάλι σε σκηνοθεσία του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου

Με το κομψό μαύρο φόρεμα και τις μαύρες ψηλοτάκουνες γόβες της, η Μαρία Ναυπλιώτου πλάθει μια Κάλλας-τίγρη, μια Κάλλας από υλικό Μήδειας. Ταυτόχρονα θύτης και θύμα, σαρώνει κάθε ατέλεια του κειμένου, δημιουργώντας μια γυναίκα-αγρίμι, που εγκλωβίζεται στις ίδιες της τις δυνατότητες.

[ 2 ]

Γιούλικα Σκαφιδά

στο Απόψε αυτοσχεδιάζουμε του Πιραντέλλο σε σκηνοθεσία Δημήτρη Μαυρίκιου στο Εθνικό

Η Γιούλικα Σκαφιδά υποδυόμενη την Πρωταγωνίστρια, αλλά και τη Μομμίνα μας παραδίδει μια άκρως αισθαντική ερμηνεία, κατοικώντας στο πυρήνα της πιραντελικής αντίληψης για το θέατρο. Με μια σχεδόν μεταφυσική ποιότητα καταφέρνει από Πρωταγωνίστρια που παίζει τη Μομμίνα να γίνει η ίδια η Μομμίνα.

[ 3 ]

Σύρμω Κεκέ

στον Θείο Βάνια του Άντον Τσέχοφ σε σκηνοθεσία Μαρίας Μαγκανάρη στο ΚΕΤ

Η Σόνια της Σύρμως Κεκέ είναι η γυναίκα-ρίζα, που, με μια δύναμη από τα έγκατα της γης, καλλιεργεί μια ακαταμάχητη πίστη στην ελπίδα. Αξέχαστος ο τελικός μονόλογος του έργου, όπου γραπώνεται από τις λέξεις και ριζώνει, μεταφέροντάς μας ατόφια συγκίνηση για το μεγαλείο της ανθρώπινης κατάστασης.

[ 4 ]

Λένα Κιτσοπούλου

στο Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ; του Άλμπι σε σκηνοθεσία Μαρίας Πανουργιά στη Στέγη

Η Λένα Κιτσοπούλου, σε μια από τις πιο μεστές στιγμές της υποκριτικά, δημιουργεί μια Μάρθα-Έντα Γκάμπλερ, με το πρότυπο του πατέρα να την ορίζει. Και ταυτόχρονα μια Μάρθα που κολυμπά σε μια θάλασσα από απωθημένα, απόλυτα εξαρτημένη από τον Τζορτζ, απόλυτα ανελεύθερη γενικώς.

Αντρικές ερμηνείες

[ 5 ]

Χάρης Φραγκούλης

στον Γυάλινο κόσμο του Τενεσί Ουίλιαμς σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας

Ο Χάρης Φραγκούλης-Τομ έχει μια σπάνια ποιότητα από άγραφο χαρτί. Διαρκώς στο μεταίχμιο της αφήγησης και της βίωσης, επανεγγράφει κάθε βράδυ στο σώμα και την ψυχή του το «έργο μνήμης». Μεταφέροντας τον σπαραγμό του ανθρώπου που φυλακισμένος στην επώδυνη μνήμη έχει σαν μόνη «διέξοδο» την εμμονική επιστροφή σε αυτήν. Η αντρική ερμηνεία της σεζόν.

[ 6 ]

Γιώργος Γάλλος

στο Ξύπνα Βασίλη του Δημήτρη Ψαθά σε σκηνοθεσία Άρη Μπινιάρη στο Εθνικό

Ο Γιώργος Γάλλος-Βασίλης χάρισε στον ήρωά του κάτι άφατο, κάτι που ενσωματώνει όλη την καταπίεση, όλο τον φόβο ενός ανθρώπου ουσιαστικά μόνου. Η ανείπωτη πικρία στο βλέμμα του στο φινάλε θα μας ακολουθεί σαν τον λυγμό της αληθινής κωμωδίας, που εγκυμονεί αναπότρεπτα υπαρξιακή αγωνία.

[ 7 ]

Κώστας Κουτσολέλος

στον Θείο Βάνια του Άντον Τσέχοφ σε σκηνοθεσία Μαρίας Μαγγανάρη στο ΚΕΤ

Ο Θείος Βάνιας του Κώστα Κουτσολέλου είναι ένα πρόσωπο με τη σωματική ορμή ενός εφήβου, με την ωριμότητα και τον αυτοσαρκασμό ενός ανθρώπου που η ζωή του έχει φύγει μέσα από τα χέρια, με την τραγική ποιότητα ενός πλάσματος που δεν ξέρει πώς να ξαναρχίσει, πώς να συνεχίσει… Και που το μεγάλο του ταλέντο είναι …να αστοχεί.

[ 8 ]

Γιάννης Νιάρρος

στο Ποιος σκότωσε τον σκύλο τα μεσάνυχτα; του Σάιμον Στίβενς σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου στο Τζένη Καρέζη

Με τα κόκκινα παπούτσια και το κόκκινο φούτερ του, ο Γιάννης Νιάρρος φτιάχνει έναν Κρίστοφερ με σάρκα και οστά, με ένα παραξένισμα, με ένα τικ στο πρόσωπο, που γίνεται κάτι σαν στοιχείο ταυτότητας, και μια αδιόρατη αλλοκοτιά στο περπάτημα–κάπως στραβώνει το πέλμα του, κάπως αλλάζει το κέντρο βάρους του σώματός του– που σου δίνει την αίσθηση της διαφορετικότητας και ταυτόχρονα υπερασπίζεται το δικαίωμα σε αυτήν.

+ μία στιγμή

Θα κλείσω με μια …στιγμή, την πιο συγκινητική, την πιο μεταφυσική στιγμή της θεατρικής περιόδου, αυτήν που στο Απόψε αυτοσχεδιάζουμε ο Παλμίρο-92 ετών Γιάννης Βογιατζής, εκεί, στον θάνατο του ρόλου του, μας εξομολογείται:

«ο μόνος τρόπος για να μην πεθάνω, είναι να βρίσκομαι στη σκηνή. Αυτή μου δίνει ζωή. Αυτή μου δίνει τα όνειρά μου. Για αυτό σου λέω: θα πρέπει να πεθάνω απάνω στη σκηνή. Για να μείνω αθάνατος».

 Καλή Ανάσταση, όπως την εννοεί ο καθένας.