Αν παρακολουθείς τακτικά θέατρο σχεδόν επί είκοσι χρόνια, είναι πιθανόν να έρθει κάποια στιγμή η ώρα να συναντήσεις μια παράσταση που θα αποδειχθεί κάτι πολύ περισσότερο από σπουδαία θεατρική εμπειρία: θα είναι πρωτίστως μια εμπειρία ζωής. Αυτό συνέβη σε μένα -πιστεύω και στους υπόλοιπους, καμιά εξηνταριά, θεατές- το μεσημέρι του περασμένου Σαββάτου, κατά την παρακολούθηση της παράστασης «Επιστροφή» που δόθηκε από τη θεατρική ομάδα των φυλακών ανηλίκων του Αυλώνα.

Η ομάδα δημιουργήθηκε τον Οκτώβριο του 2010 ύστερα από την εθελοντική πρωτοβουλία του ηθοποιού και σκηνοθέτη Στάθη Γράψα, ο οποίος, κατά τη χαρακτηριστική δήλωσή του, ξεκίνησε το εγχείρημά του «χωρίς συγκεκριμένη ατζέντα». Βρήκε όμως εκεί, στους μαθητές του δημοτικού σχολείου των φυλακών -έφηβους και νέους 15-21 χρονών- μεγάλη όρεξη για κάτι καινούργιο, για μια καινούρια γλώσσα, για ένα νέο τρόπο διαχείρισης της πραγματικότητάς τους. Και έτσι η ομάδα έδεσε, δημιούργησε ένα δικό της κώδικα, έλαβε σάρκα και οστά και έχει φιλοξενήσει έως τώρα στους κόλπους της εξήντα κρατουμένους. Η πρώτη παράσταση με τον -πολλαπλά συμβολικό- τίτλο «Αφετηρία» ξεκίνησε το ταξίδι της ήδη από το Δεκέμβριο του 2010 και παρουσιάστηκε τόσο μέσα στις φυλακές του Αυλώνα για συγκεκριμένες ομάδες κοινού όσο και σε άλλα καταστήματα κράτησης (δικαστική φυλακή Κορυδαλλού, γυναικείες φυλακές Ελαιώνα Θηβών).*

Η «Επιστροφή» είναι η δεύτερη παράσταση της θεατρικής ομάδας, παρουσιάστηκε τον περασμένο Δεκέμβρη και τώρα, χάρη στην πραγματικά αξιέπαινη απόφαση των διοργανωτών, εντάχθηκε στο πρόγραμμα του 3ου Φεστιβάλ Εφηβικού Θεάτρου, που πραγματοποιήθηκε από τις 17 έως τις 19 Μαΐου στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών.** Η παράσταση δόθηκε για περιορισμένο αριθμό θεατών στο χώρο των φυλακών, ενώ το βίντεο της παράστασης προβλήθηκε -για πρώτη φορά σε δημόσια προβολή, κατόπιν ειδικής άδειας- το βράδυ του Σαββάτου στην αίθουσα της Στέγης.
Η «Επιστροφή» είναι μια παράσταση σωματικού θεάτρου, που, πέραν της συνολικότερης έντονης εμπειρίας, μου χάρισε τη συγκλονιστικότερη έναρξη παράστασης που έχω παρακολουθήσει. Οι θεατές συγκεντρωθήκαμε όρθιοι στο κέντρο της αίθουσας που μας φιλοξένησε. Ένας μονάχα ηθοποιός κάπνιζε σκεπτικός και απόμακρος μπροστά από μια κλειστή μαύρη κουρτίνα. Πέρασαν μερικά λεπτά μέχρι να σηκωθεί και να αρχίσει να την ανοίγει αργά, για να μας αποκαλύψει από πίσω στοιβαγμένα σώματα σε ένα σύμπλεγμα νεκρικό αλλά παλλόμενο, φτιαγμένο από ανθρώπινα μέλη σε πλήρη ακινησία, αλλά σώματα φορτισμένα με ενέργεια και βλέμματα υγρά και διαπεραστικά.
(Θα πρέπει μάλλον να προστεθεί ότι η έναρξη αυτή ήρθε ως κορύφωση μιας κλιμακούμενης εισόδου -απολύτως αληθινής όμως και όχι σκηνοθετημένης- σε αυτόν τον άγνωστο κόσμο/χώρο των φυλακών: o απαραίτητος έλεγχος στην πύλη, η αναμονή έξω, μέσα στην φαινομενικά ειδυλλιακή αγκαλιά της φύσης, το πέρασμα από τους διαδρόμους με τις κλειστές πόρτες, η συγκέντρωση στον προαύλιο χώρο για κάποιες τελευταίες διευκρινήσεις και οδηγίες μπροστά στο θεόρατο κτήριο με τα κελιά και τους κολλημένους στα κάγκελα των παραθύρων νεαρούς να παρακολουθούν αυτό το πλήθος από τον «έξω κόσμο»…)

Οι νεαροί ερασιτέχνες ηθοποιοί έμειναν κάμποσα λεπτά έτσι, υφαίνοντας μια ιδιαιτέρως δραματική ατμόσφαιρα. Η κεντρική ιδέα της παράστασης αφορά μια ομάδα νέων που καταφέρνουν να αποδράσουν από μια «Νεκρή Ζώνη», φτάνουν σε μια πηγή νερού, που θα τους καθαρίσει και θα τους εξαγνίσει, απελευθερωμένοι πια οδηγούνται σε μια έκρηξη χαράς και ενέργειας, μέχρις ότου η σκληρή πραγματικότητα τους οδηγήσει στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησαν. Θα καταφέρουν να κρατηθούν μακριά ή θα επιστρέψουν στη Νεκρή Ζώνη;

Προφανώς η παράσταση στηρίχτηκε πάνω σε σκέψεις και βιώματα των μελών της ομάδας, όπως μας επιβεβαίωσε και ο Στάθης Γράψας μετά το τέλος της παράστασης, στην κουβέντα που συνηθίζει να έχει μαζί του και οι ηθοποιοί- με τους θεατές. Θα πρέπει όμως να τονιστεί ότι η παράσταση δεν είναι άξια αναφοράς και επαίνου μονάχα ως κατάθεση της προσωπικής και βιωματικής εμπειρίας των νεαρών, αλλά και γιατί με τον επαγγελματισμό που τη διακρίνει επιτελεί το ρόλο που (οφείλει να) έχει ένα θέαμα προς το κοινό του. Η «Επιστροφή» ήταν ένα δραματικό συμβάν πλήρες νοημάτων και συμβολισμών, εκτελεσμένο με θαυμαστή τεχνική ακρίβεια, εύγλωττη σωματική έκφραση (τέτοια που θα ζήλευε κάθε επαγγελματίας ηθοποιός), είχε ρυθμό, ψυχή και αλήθεια, που σε ρουφούσαν μέσα του.

Ήταν σίγουρα η πρώτη φορά που ένιωσα τόσο ανίσχυρη μπροστά σε μια παράσταση. Εκεί μέσα στην αίθουσα που φιλοξενεί τις πρόβες και τις παραστάσεις της ομάδας, ήξερα ότι δεν παρακολουθούσα ένα κατασκευασμένο, «ψεύτικο» θεάμα από ηθοποιούς που υποδύονται ένα ρόλο και που μετά τη λήξη του θα βγάλουν το μακιγιάζ τους και θα φύγουν από το θέατρο. Ήξερα ότι παρακολουθούσα μια κατάθεση ψυχής που γεννήθηκε σε συνθήκες εγκλεισμού, στις ίδιες όπου επιστρέφουν τα μέλη της ομάδας μετά από κάθε παράσταση, πρόβα ή συνάντηση. Όμως, η λυτρωτική επίδραση που έχει το θέατρο στους ίδιους είναι αποστομωτική. Δε φάνηκε μόνο στο δόσιμό τους κατά τη διάρκεια της παράστασης, αλλά και στη χαρά τους μετά το τέλος της, στα χειροκροτήματα και τα γέλια τους, στη φράση που επαναλάμβαναν «νιώθουμε ελεύθεροι όταν είμαστε στην ομάδα», σε όσα μοιράστηκαν μαζί μας, στα «ευχαριστούμε που ήρθατε» και στα χειροκροτήματά τους. Αρκεί μάλλον να πούμε αυτό που μοιράστηκε μαζί μας ο Στάθης Γράψας: υπάρχουν μέλη που έχουν στερηθεί οικοιοθελώς την άδεια εξόδου τους για να μη χάσουν τη συνάντηση της ομάδας. Aμέτρητα μπράβο και συγχαρητήρια μπορούν να ειπωθούν σε όλους για την προσπάθεια. Μια λέξη όμως μου έρχεται επανειλημμένα: Τους ευχαριστώ.

Η «Επιστροφή» θα παιχτεί για ακόμη μία παράσταση, μέσα στο καλοκαίρι. Πληροφορίες για την ημερομηνία και την κράτηση θέσεων θα ανακοινωθούν στην ιστοσελίδα του Ειδικού Καταστήματος Κράτησης Νέων Αυλώνα www.ekkna.net.
* Είναι πάρα πολλά αυτά που μπορεί να πει κανείς για τη δουλειά της θεατρικής ομάδας, τους στόχους που υπηρετεί, τις επιδιώξεις, την προσφορά και τα επιτεύγματά της. Δεν υπάρχει όμως ο χώρος ούτε και λόγος να γίνει απλώς μια καταγραφή τους εν είδει λίστας, όταν υπάρχει διαθέσιμη η αποτίμηση της εμπειρίας από τους ίδιους τους συμμετέχοντες, από τον εμψυχωτή τους Στάθη Γράψα και από τους θεατές, στην ιστοσελίδα του Ειδικού Καταστήματος Κράτησης Νέων Αυλώνα.
** Το Φεστιβάλ, που ξεκίνησε ως πρωτοβουλία της ομάδας Grasshopper την άνοιξη του 2011 (με τη συνεργασία του Θεάτρου του Νέου Κόσμου) και που, από πέρυσι, συνδιοργανώνεται και φιλοξενείται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, παραδίδει εδώ και τρία χρόνια το θεατρικό βήμα στους εφήβους των γυμνασίων και λυκείων της χώρας, αλλά και σε μέλη άλλων νεανικών θεατρικών ομάδων, για να παρουσιάσουν τα δείγματα της δουλειάς τους. Τα έργα και οι παραστάσεις προκύπτουν μέσα από μια πολύμηνη διαδικασία συνεργασίας των εφήβων με τους καθηγητές τους καθώς και με δραματολόγους, σκηνοθέτες, συγγραφείς και ηθοποιούς, ενώ φέτος στο πρόγραμμα φιλοξενήθηκαν και τρία ξένα θεατρικά έργα, που ξεχώρισαν στον αντίστοιχο θεσμό «Connections» που διοργανώνει το Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας. Το πρόγραμμα του Φεστιβάλ εμπλουτίζεται όλο και περισσότερο, αλλά ειδικά φέτος δε θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι η ένταξη της «Επιστροφής» ήταν από μόνη της αρκετή για να δικαιολογήσει την ύπαρξή του.

Η φωτογραφία του άρθρου ανήκει στην εθελόντρια φωτογράφο Μαρία Κουρή.