Το 2016, η Στέγη παρουσίασε το Made in USA, ένα φεστιβάλ στο οποίο μας σύστηνε τις τάσεις της σύγχρονης ανεξάρτητης αμερικανικής σκηνής. Ήταν λίγο πριν την ορκωμοσία Τραμπ και καθετί που έφτανε ως καλλιτεχνικό μήνυμα από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού είχε ειδική σημασία και αποκτούσε άλλο νόημα. Στη βεντάλια των θεμάτων που ξεδιπλώθηκαν μέσα στο γεωγραφικό, πολιτικό και πολιτισμικό φάσμα της Αμερικής ξεχώριζε ο Τράγιαλ Χάρελ, ένας δημιουργός που είδαμε για πρώτη φορά στην Ελλάδα και μιλούσε μέσα από μια κορυφαία δουλειά του [ Judson Church Is Ringing in Harlem (Made-to-Measure) / Twenty Looks or Paris Is Burning at the Judson Church (M2M) ] για το θεμελιώδες ζήτημα της κατασκευής, της ανάγνωσης και της ανάλυσης της ιστορίας μέσα από την τέχνη και μέσα από τις εκάστοτε κατασκευές της φυλής, του φύλου και της κοινωνίας.

“Used Abused and Hung Out to Dry” (2013)

Ο τολμηρός και διεισδυτικός χορογράφος έδινε τη δική του ερμηνεία στο πάντρεμα των στιλ και στην αποδοχή της διαφορετικότητας μέσα από το χορό. Τον μεταμοντέρνο χορό της εποχής μας και το voguing, όπως ξεπήδησε στις συνοικίες του Χάρλεμ τη δεκαετία του ’80. Το voguing αναπτύχθηκε στους κόλπους των ημι-παράνομων αιθουσών χορού, των αποκαλούμενων houses («οίκοι»), που λάμβαναν την ονομασία τους από την ευρηματική χρήση των λογοτύπων οίκων μόδας. Κινησιολογικά, αντιγράφει τις πόζες των μοντέλων στις φωτογραφίσεις μόδας, χρησιμοποιώντας όμως ενίοτε προκλητικές στάσεις και χειρονομίες. Συχνά, το voguing διεξάγεται ως μια μορφή «διαγωνισμού» ανάμεσα σε δύο υποψήφιους. Το εκρηκτικό μείγμα που παρουσιάζει ο Χάρελ είναι ένα μοναδικό και ανεπανάληπτο χορογραφικό υβρίδιο, ο τρόπος που εφηύρε και για τον οποίο όχι μόνο έγινε διάσημος αλλά και βραβεύθηκε επανειλημμένα: Να επαναφέρει στο προσκήνιο το σώμα, ως πυρήνα συγκρότησης του εαυτού και διεκδίκησης της διαφορετικότητας. Στην queer ανάγνωση της ιστορίας που επιχειρεί δημιουργεί μια φανταστική συνάντηση δυο κόσμων ώστε να φωτίσει πώς το ίδιο το σώμα «διαβάζει» / ερμηνεύει τα ιστορικά γεγονότα.

Okidoki (2018)

Okidoki (2018)

Ο Τράγιαλ Χάρελ επιστρέφει για την παγκόσμια πρεμιέρα του στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση με το έργο του O Medea. Αυτή τη φορά ασχολείται με το πιο εμβληματικό, διάσημο μυθολογικό πρόσωπο, αντικείμενο πολυάριθμων αναλύσεων και ερμηνειών σε φυσικό, ψυχολογικό και συμπεριφοριστικό επίπεδο. Τέχνη και επιστήμη έχουν εμπνευστεί εδώ και εκατοντάδες χρόνια από το μοντέλο της Μήδειας, καθώς τόσο στο πρόσωπο όσο και στην ιστορία της συνοψίζει διαχρονικά και άλυτα ζητήματα. Τη σχέση του εαυτού μας με τον «άλλο» εντός μας, τη έννοια του διχασμού εξαιτίας των ηθικών προβλημάτων, την έννοια του ξένου, της εσωτερικς σύγκρουσης και της πάλης των αντικρουόμενων συναισθημάτων. Ο Χάρελ επανακατασκευάζει το πρόσωπο της Μήδειας στις συνθήκες του 21ού αιώνα και θέτει εξαρχής τα ερωτήματα που αναφύονται στον αιώνα μας. Το ιστορικό πλέον πρόσωπό της αναδύει όχι μόνο τις ηθικές και πολιτικές συγκρούσεις, αλλά και τα ζητήματα από τη στάση του φύλου της ηρωίδας. Ο επταμελής χορός των ερμηνευτών που εμφανίζεται στη σκηνή αναλαμβάνει να μας δώσει μέσω κάθε ερμηνευτή μια διαφορετική εκδοχή, ο χορογράφος θέτει το ίδιο το κοινό στη δοκιμασία της πολλαπλής ανάγνωσης αλλά και της επιλογής και της ταύτισής του με την προσωπικότητα που αποδέχεται και τον αφορά, συγχρόνως με τη γνώση που του παρέχεται για τις πολλαπλές εκδοχές.

“O Medea” | ©Nick-Knight

Καθώς η Μήδεια ως προσωπικότητα κόβει το νήμα του χρόνου, επανέρχεται με τα ιδιαίτερα ζητήματα κάθε εποχής που ο κορυφαίος Αμερικανός χορογράφος φέρνει σε πρώτο πλάνο. Αναπαριστά τα διλήμματα, μετατρέποντας αυτό που γνωρίζουμε σε προσωπική αφήγηση. Το τοπίο, αισθητικό, ψυχικό και εννοιολογικό έχει βαρύνουσα σημασία: τι είναι και τι σημαίνει η Μήδεια το 2019; Ποια είναι τα ζητήματα που θα μπορούσε να επικαλεστεί για να υπερασπιστεί τις απόψεις της και τι είναι αυτό που μπορεί να την ωθήσει σήμερα σε ακραίες πράξεις;

"In the Mood for Frankie" (2016)

“In the Mood for Frankie” (2016)

"Juliet and Romeo"

“Juliet and Romeo”

Ο Τράγιαλ Χάρελ όπως και στις δυο προηγούμενες εμβληματικές δουλειές του ανασκάπτει πίσω από τις επίσημες αφηγήσεις για να οραματιστεί μια νέα ηρωίδα που ξεπηδά από τα αποσιωπούμενα θέματα που χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες ηρωίδες. Η δική του Μήδεια δεν είναι απλώς ένα συμπίλημα πληροφοριών αλλά ένας περίτεχνος καμβάς που συνδέει την προσωπικότητα της Μήδειας με τα στοιχεία του χαρακτήρα της Μάγκι στη Λυσσασμένη Γάτα, δηλαδή στην Αμερική του ’50 με τη διαφύλαξη της εθνικής ταυτότητας να είναι το επείγον ζήτημα ενός έθνους, με τους κομμουνιστές και τους ομοφυλόφιλους να μετατρέπονται σε αποδιοπομπαίους τράγους και την ηρωίδα να χορεύει το χορό της επιβίωσης παθιασμένα, αποφασισμένη να μη γυρίσει στο μίζερο χωρίς ελπίδα παρελθόν της, αλλά και με την Katherine Dunham.

Αξίζει να αναφερθούμε στην τελευταία και στην επιρροή που έχει ασκήσει τόσο στον Χάρελ όσο και σε όλους τους Αφροαμερικανούς χορογράφους μέχρι σήμερα.

Η Katherine Mary Dunham ή Kaye Dunn, γεννημένη το 1909, χορεύτρια, χορογράφος, ακτιβίστρια, συγγραφέας, εκπαιδευτικός, ανθρωπολόγος «μητριάρχης και βασίλισσα του χορού των μαύρων» όχι μόνο έκανε μία από τις πιο μακρές και επιτυχημένες σταδιοδρομίες παγκοσμίως αλλά επηρέασε μοναδικά το αφροαμερικανικό και ευρωπαϊκό θέατρο του 20ού αιώνα. Η «Μεγάλη Αικατερίνη του χορού», όπως την αποκαλούσαν όχι μόνο ανέπτυξε την τεχνική Dunham, τη δική της χορογραφική γλώσσα, αλλά περισσότερο από κάθε άλλο χορογράφο εξέφρασε τις δυνατότητες του σύγχρονου χορού δαμάζοντας τις δυσκολίες της φυλής και του φύλου. Σήμερα δεν υπάρχει μαύρος χορογράφος ή χορευτής που δεν έχει επηρεαστεί από την τεχνική της χωρίς εξαίρεση. Μόνο όσοι ασχολούνται αποκλειστικά με το μπαλέτο δεν έχουν επηρεαστεί από τη διδασκαλία αλλά και τις αναζητήσεις της πολιτιστικής ταυτότητάς που έθεσε όχι μόνο ως προϋπόθεση δημιουργίας αλλά και φυλετικής δικαιοσύνης. Ο Χάρελ έχει παρόμοιες αναζητήσεις με αυτές της Dunham. Ως υποκείμενο τον απασχολεί κοινωνιολογικά η αναζήτηση της σημασίας των καλλιτεχνικών αξιών των μαύρων, καθώς μάλιστα ο αφροαμερικανικός χορός, όπως διαμορφώθηκε τον 20ό αιώνα έχει παρακινήσει, δημιουργήσει ευκαιρίες και υπήρξε η αφετηρία σταδιοδρομίας για γενιές νέων μαύρων καλλιτεχνών. Είναι αυτοί που τον έφεραν στην κορυφή της πρωτοπορίας του σύγχρονου χορού αλλά και με τη δημιουργική τους συμβολή συνέβαλαν στην καθολική του αποδοχή ως σοβαρή τέχνη.

O Medea | ©Nick-Knight

“O Medea” | ©Nick-Knight

Η Μήδεια του Χάρελ εξετάζει τη σημασία του να είσαι γυναίκα σε ένα συνολικό περιβάλλον και όχι μόνο σε αυτό μιας δραματικής δράσης. Η φεμινιστική του θεώρηση δεν αφορά μόνο μια κορυφαία σκηνή φόνου ή παιδοκτονίας, όπως υπάρχει στον ευριπίδειο μύθο αλλά θέτει το ερώτημα της σύμπλευσης των άλλων στο θρήνο ως απότοκο της ίδιας μας της ζωής. Μιλά για τη συνέχεια μιας ζωής στιγματισμένης από τη βία και τις συγκρούσεις των ενστίκτων και των επιθυμιών, τη συνέχεια μιας ζωής που έχει συνδεθεί με τη βαρβαρότητα των έργων και την καθοριστική παρουσία του θρήνου και του πένθους. Αν ο Τράγιαλ Χάρελ συγκαταλέγεται σήμερα στους σημαντικότερους και διεθνώς αναγνωρισμένους χορογράφους της γενιάς του είναι γιατί εξετάζει μικροσκοπικά τα τεκμήρια της ιστορίας συγχωνεύοντάς τα και συγκροτώντας ένα κινητικό λεξιλόγιο που συναντάμε πρώτη φορά να γεννιέται με τόση ορμή και σύνδεση φαινομενικά ανομοιογενών υλικών. Το έργο του O Medea είναι μέρος της τριλογίας Porca Miseria, μιας διεθνούς συμπαραγωγής του Manchester International Festival, του Zurich Schaspielhaus, της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, του Kampnagel (Αμβούργο), του Holland Festival, του Barbican και του Dance Umbrella, του NYU Skirball, του Berliner Festspiele και του The Arts Centrer at NYU Abu Dhabi.

"Caen Amour", Festival Avignon

“Caen Amour”, Festival Avignon

Ο ίδιος ο καλλιτέχνης που επίμονα υιοθετεί τη σύνδεση της κοινωνικής πραγματικότητας και της εξέλιξης του χορού έχει τιμηθεί με πολυάριθμα βραβεία και έχει αποσπάσει τις πιο έγκριτες υποτροφίες παγκοσμίως, ενώ το έργο του είναι περιζήτητο σε μουσεία και φεστιβάλ όπως το Φεστιβάλ της Αβινιόν, το Εθνικό Κέντρο Χορού του Παρισιού αλλά και το MoMA της Νέας Υόρκης. Οι ρωγμές της ιστορίας οι οποίες τον εμπνέουν, συνδέονται με κάθε αρχετυπική μορφή κίνησης, από την τελετουργία του μπούτο, το θέατρο καμπούκι, το χορό στους δρόμους των μεγαλουπόλεων με τις οποίες πειραματίζεται συστηματικά και η εξερεύνησή τους αποτελεί μέρος του εξαιρετικού μείγματος των παραστάσεών του, μείγμα πραγματικότητας και μυθοπλασίας και διάλογοι ιδεών και κινημάτων που εκτείνονται σε πολλούς πολιτισμούς και αιώνες. Η δημιουργική φαντασία του μας προκαλεί να επανεξετάσουμε ενώ διαδραματίζεται επί σκηνής το έργο του το πώς τα ιστορικά σενάρια θα μπορούσαν να έχουν συμβεί διαφορετικά. Είναι ο τρόπος που κατασκευάζει και ερμηνεύει τον σύγχρονο χορό ως θέμα και ως θέαμα και που αφορά την ταυτότητα και του ίδιου του θεατή, καθώς θέτει διαρκώς ερωτήματα για την καταγωγή των παλαιών και των σύγχρονων μύθων αλλά και παγιωμένων αντιλήψεων.

Το συναίσθημα, το σώμα, το φύλο, η θηλυκότητα και ο πολιτισμός είναι παρόντα σε μια κίνηση που αρθρώνει μια χειρονομία αντιμετώπισης της κοινωνίας και της τέχνης χωρίς στερεότυπα και στεγανά. Είναι το ζητούμενο για ένα θεατή, αυτός ο ζωντανός διάλογος που αναπτύσσεται μέσα του, για τη δημιουργία της προσωπικής του οπτικής μέσα από μια προοπτική που εντάσσει τη θεμελιακή καταγωγή και τη νεωτερικότητα του μύθου σε ένα ριζοσπαστικό θέαμα. Η Μήδεια του Τράγιαλ Χάρελ είναι άγρια, ελεύθερη και υπέροχη, κάτι ασυνήθιστο στο σύγχρονο χορό που το υπόβαθρό του γίνεται ολοένα και πιο «ήπια». Η «αυθεντική» ανακατασκευή της μορφής της, είναι μια κατασκευή της φαντασίας του δημιουργού αλλά και της δικής μας φαντασίας που διεγείρεται να δημιουργήσει ένα δικό της νέο μύθο με μια αντιηρωίδα με αντισυμβατικές ιδέες για την ομορφιά, το πάθος, την ηθική και το νόημα του χορού.

Kεντρική φωτογραφία άρθρου: ©Nick Knight

Info παράστασης:

“O Medea” του Τράγιαλ Χάρελ σε παγκόσμια πρεμιέρα | 30 Μαΐου – 2 Ιουνίου 2019 | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση