Ένα χρόνο μετά την εντυπωσιακή παρουσία του «Ιστορία Μηδέν-History Zero» του Στέφανου Τσιβόπουλου στην 55η Μπιενάλε της Βενετίας, και αφού το έργο ταξίδεψε από τη Μόσχα έως το Μαϊάμι και από το Πεκίνο έως το Τελ Αβίβ, το έργο εκτίθεται επιτέλους σε αθηναϊκό έδαφος, συγκεκριμένα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, από τις 23 Μαΐου μέχρι και τις 28 Σεπτεμβρίου. Με αφορμή την έκθεση αυτή, είχαμε την ευκαιρία να συνομιλήσουμε με το Στέφανο Τσιβόπουλο για το έργο του, την Ιστορία και τη διαπραγμάτευση του παρελθόντος.

ελculture: Θα μπορούσατε να μας συστήσετε το έργο που θα φιλοξενηθεί στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης; Πρόκειται για ακριβή μεταφορά του εκθέματος στην περσινή Biennale της Βενετίας;
Στέφανος Τσιβόπουλος:Το έργο αποτελείται από ένα φιλμ δομημένο σε τρία επεισόδια (11 λεπτά το καθένα), συνοδευόμενο από ένα αρχείο 32 κειμένων και εικόνων. Κεντρικό θεματικό άξονα αποτελεί η έννοια του χρήματος, η αξία των υλικών αγαθών στη σημερινή εποχή και τα εναλλακτικά συστήματα συναλλαγών. To φιλμ μέσα από τις ιστορίες τριών διαφορετικών ανθρώπων διερευνά, με τρόπο ποιητικό, το ρόλο του χρήματος στις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά και τις πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις της κατοχής του. Το αρχειακό υλικό παραθέτει παραδείγματα και μαρτυρίες με αντικείμενο τα εναλλακτικά, μη-νομισματικά συστήματα συναλλαγών. Επιλέγοντας ιστορικές αλλά και σύγχρονες εφαρμογές τέτοιων πειραμάτων, επικεντρώνεται στην ικανότητα των μοντέλων αυτών να διαβρώνουν ή να θέτουν σε αμφισβήτηση την ομογενοποιητική πολιτική δύναμη του κοινού νομίσματος, και στους τρόπους με τους οποίους οι κοινωνίες σε δύσκολους καιρούς λειτουργούν βασισμένες στην ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών.
Το έργο παρουσιάζεται ακριβώς όπως και στο ελληνικό περίπτερο πέραν από κάποιες αναγκαίες μετατροπές στην κλίμακα των εκθεμάτων. Επίσης, υπάρχει και μια σειρά από 7 νέα αρχεία «εναλλακτικών νομισμάτων» που εξετάζουν την ιστορία του νομίσματος στην Ελλάδα από τον Οβελό μέχρι το Eυρώ. Αυτά τα 7 νέα αρχεία είναι ειδικά φτιαγμένα για το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

ελc: Το History Zero, με αφετηρία την Biennale της Βενετίας το 2013, έχει μέχρι στιγμής ταξιδέψει σε σημαντικές διεθνείς διοργανώσεις προτού παρουσιαστεί στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Θέλετε να μοιραστείτε μαζί μας κάποιες εντυπώσεις ή σχόλια που ξεχωρίσατε από θεατές στο εξωτερικό;
Σ.Τ.: Μετά την παρουσίασή του στην 55η Μπιενάλε της Βενετίας ακολούθησαν ατομικές εκθέσεις: Stella Art Foundation Μόσχα / Art Basel-Miami South Beach / Kunstforingen GL STRAND Κοπεγχάγη. Συμμετοχή σε ομαδικές εκθέσεις: CAFAM Biennial Πεκίνο / EVA International Biennial (Limerick) / Lehmbruck Museum (Duisburg) / Centro Andaluz de Arte Contemporaneo (Seville) και προβολές στη Νέα Υόρκη, το Άμστερνταμ, το Ελσίνκι, τις Βρυξέλλες, το Τορίνο και το Τελ Αβίβ. Οι εντυπώσεις είναι εξαιρετικές με το κοινό και τους κριτικούς να ανταποκρίνονται θετικά και στην ποιότητα του έργου αλλά και στον τρόπο που διαπραγματεύεται το κρίσιμο θέμα της οικονομίας, που κατά τα λεγόμενά τους είναι «ποιητικός» και σου δίνει την δυνατότητα να σκεφτείς «out of the box». Επίσης, παρόλο που το έργο έγινε στην Ελλάδα και έχοντας ως αφετηρία την ελληνική κρίση, το κοινό το ταυτίζει με την δική του καθημερινότητα και τα δικά του προβλήματα όπου και αν προβάλλεται, είτε είναι στο Πεκίνο ή στην Νέα Υόρκη.

ελc: Η πρακτική της χρήσης του ιστορικού τεκμηρίου και του αρχείου στη σύγχρονη τέχνη είναι αρκετά διαδεδομένη στη διεθνή σκηνή εδώ και χρόνια. Στην Ελλάδα ωστόσο παρατηρείται μια αμηχανία όσον αφορά την επαναδιαπραγμάτευση του παρελθόντος. Πώς έχετε εισπράξει εσείς αυτή τη στάση;
Σ.Τ.: Η ανάγνωση του παρελθόντος δεν «εγκρίνεται» ούτε «νομιμοποιείται» μέσα από τη χρήση συγκεκριμένων εργαλείων, όπως για παράδειγμα η χρήση του αρχείου στην οποία αναφέρεστε. Επίσης, ακόμα και όταν χρησιμοποιείται το αρχείο δε συνιστά απαραίτητα μια επαναδιαπραγμάτευση του παρελθόντος. Υπάρχουν άπειρες αρχειακές εικόνες που ζουν μέσα σε καλλιτεχνικά έργα, κυρίως ως αισθητικές αναφορές και μόνο. Γενικά, η ανάγνωση του παρελθόντος δεν είναι ένα art «trend», απαιτεί πέραν από καλλιτέχνες που δουλεύουν με πιο «ερευνητικές» μεθόδους και το απαραίτητο κοινό. Η διαπραγμάτευση του παρελθόντος όταν γίνεται από τον καλλιτέχνη, ουσιαστικά ανοίγει συνομιλία, προτείνει μια «από κοινού» πορεία με ένα κοινωνικό σύνολο. Νομίζω ότι στην ελληνική κοινωνία αλλά και φυσικά στην ελληνική καλλιτεχνική κοινότητα υπάρχει έντονος προβληματισμός και για το παρελθόν. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που έχουμε δει εκθέσεις όπως η τρίτη Μπιενάλε της Αθήνας που έχουν αφήσει ως παρακαταθήκη τρόπους ανάγνωσης του παρελθόντος.

ελc: Ο βασικός προβληματισμός στο έργο επικεντρώνεται στην αξία των χρημάτων περιλαμβάνοντας ταυτόχρονα μια πρόταση για μια διαφορετική οπτική. Πόσο κοντά θεωρείτε ότι βρισκόμαστε σε μια νέα θέαση των πραγμάτων;
Σ.Τ.: Η θέση θέασης δεν είναι ποτέ σταθερή, είναι σε μια διαρκή κίνηση, τη μια στιγμή μπορεί να βλέπεις την επιφάνεια των πραγμάτων από πολύ κοντά και την επόμενη μπορεί να είσαι χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Η νέα θέση είναι εσωτερική και αυτοαναφορική. Αυτό άλλωστε προτείνουν και τα περισσότερα εναλλακτικά νομίσματα που παρουσιάζει η Ιστορία Μηδέν. Αυτοδιαχείριση, αυτονομία, αειφορία.

ελc: Η κλήση για εκπροσώπηση της Ελλάδας στην 55η Biennale της Βενετίας με το History Zero, στάθηκε αφορμή για να διοργανώσετε σε συνεργασία με την επιμελήτρια Συραγώ Τσιάρα μια συζήτηση σχετικά με τη σημασία της «εθνικής» εκπροσώπησης σήμερα. Θέλετε να μοιραστείτε μαζί μας μερικούς από τους βασικούς προβληματισμούς που ανέκυψαν στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης;
Σ.Τ.: Ο βασικός προβληματισμός της συζήτησης για την ακρίβεια ήταν και είναι η βασική μας ανάγκη για δημόσιο διάλογο, όχι μόνο για την έννοια της εθνικής εκπροσώπησης, αλλά και για τη θέση της ελληνικής καλλιτεχνικής κοινότητας σε μια σειρά θεμάτων εν καιρώ κρίσης. Η συγκεκριμένη συζήτηση αποτέλεσε μια πρότυπη στιγμή όπου καλλιτέχνες, επιμελητές αλλά και εκπρόσωποι του Υπουργείου Πολιτισμού πήραν θέσεις σε μια σειρά ζητημάτων που αφορούν την καλλιτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα και εξέφεραν ένα δημόσιο λόγο ο οποίος έχει καταγραφεί. Το αποτέλεσμα της συζήτησης είναι θετικό καθώς δημιούργησε ένα στροβιλισμό, μια δημόσια διαπραγμάτευση αυτού που όλοι κάνουμε και αυτού που λέμε ιδιωτικά, αλλά παρουσιασμένο σε ένα δημόσιο πεδίο. Αυτή η μεταφορά από το ιδιωτικό στο δημόσιο καλλιεργεί, θέλω να πιστεύω, την έννοια του κοινού κάτι που εγώ θεωρώ ως καλλιτέχνης ότι πρέπει να του δώσουμε περισσότερη σημασία απ’όσο έχουμε κάνει μέχρι σήμερα.

ελc: History Zero: Η ιστορία είναι ένα πεδίο που σας απασχολεί ιδιαίτερα στο γενικότερο έργο σας, όπως επίσης και η έννοια του αρχείου. Ποια είναι κατά τη γνώμη σας τα αρχεία που θα δημιουργήσει αυτή η κρίση για μελλοντική χρήση;
Σ.Τ.: Αν το ήξερα θα σας το έλεγα, αλλά δυστυχώς δεν μου το επιτρέπει η ίδια η φύση των πραγμάτων. Κατ’αρχήν το αρχείο δεν είναι αυτοσκοπός αλλά το μέσο. Ερευνώ πράγματα πέραν του αρχείου και της Ιστορίας. Υπάρχει μια ανάδρομη σχέση στον τρόπο με τον οποίο «διαβάζουμε» αρχεία. Καταρχήν θα ήθελα να μιλήσω για συμβάντα και όχι για αρχεία και να σταθώ στον «μετασχηματισμό» του συμβάντος σε «γεγονός» της ιστορίας. Η ιστορία ενός γεγονότος και η σημασία του μεγαλώνει όσο απομακρυνόμαστε από αυτό. Ο παρών χρόνος είναι μαζί και ένας ιστορικός χρόνος. Όσο αλλάζει το παρόν ανάλογα επηρεάζει και την ανάγνωση του ιστορικού γεγονότος, δηλαδή μετασχηματίζει με πολλαπλούς τρόπους και διαρκώς την σημασία του. Αλλά συμβαίνει και το αντίθετο, ένα ιστορικό γεγονός μπορεί να επηρεάσει το παρόν. Σε αυτή την ανάδρομη σχέση, ανάμεσα στους διαφορετικούς χρόνους καταγραφής της ανθρώπινης εμπειρίας, βρίσκεται κάπου κρυμμένη η ανάγνωση της ανθρώπινης κατάστασης. Και αυτό είναι το ζητούμενο.

Η έκθεση History Zero φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών 2014 από τις 23 Μαΐου έως τις 28 Σεπτεμβρίου.

Εικόνες άρθρου: Στέφανος Τσιβόπουλος, History Zero, 2013.
Production stills, φωτογραφία: Δέσποινα Σπύρου.
Copyright: Stefanos Tsivopoulos, History Zero, 2013.
Με την ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη και των Kalfayan Galleries, Αθήνα-Θεσσαλονίκη.