Φέτος παρουσιάζετε το «Respect». Τι ακριβώς είναι αυτό το έργο;

Η παράστασή μας είναι μια ελληνική, ας πούμε, εκδοχή, του έργου του Τζακ Θορν «Burying your brother in the pavement». Το θέμα του είναι η συνειδητοποίηση και η συμφιλίωση με το θάνατο, τις προσωπικές αξίες και τον εαυτό μας στην εφηβεία και κυρίως το πώς αναπτύσσει κανείς σεβασμό απέναντι στις ανθρώπινες επιλογές και τις επιθυμίες του κάθε ανθρώπου. Εξού και ο τίτλος “Respect” , μιας και δε δώσαμε έμφαση στην πλοκή του έργου, όπου ένας έφηβος αποφασίζει να θάψει τον αδερφό του στο σημείο που τον βρήκαν νεκρό, όσο στις αξίες, στα όνειρα και στη διαχείριση της απώλειας.

Ο ήρωας το έργου βγαίνει στον κόσμο αφήνοντας τον υπολογιστή του και το μικρόκοσμο του, μετά από τη δολοφονία του αδερφού του. Μοιάζει η ιστορία αυτή με μια παραβολή για το πέρασμα από την παιδικότητα στην ενήλικη ζωή. Τελικά μόνο βίαιο είναι αυτό το πέρασμα; Πώς περιγράφεται στο έργο;

Ο τρόπος που αναπτύξαμε το πέρασμα αυτό στην ενηλικίωση, την έξοδο από τον Παράδεισο, στην παράσταση δεν είναι βίαιο. Είναι αναπάντεχο, είναι απρόσμενο, είναι συναρπαστικό. Βίαιο μπορεί να είναι στο ποσοστό που η υπερπροστατευτικότητα της οικογένειας δημιουργεί ένα σκληρό κέλυφος που πρέπει να σπάσεις κάποια στιγμή με μια βίαιη κίνηση. Στο έργο, πάντως, ο συγγραφέας είναι προσεκτικός. Επινοεί για τον ήρωα, ένα παιδί λίγο αυτοαναφορικό αλλά με πολύ χιούμορ -πολύ δυνατό όπλο για τη ζωή το χιούμορ- ένα ταξίδι μέσα στην πόλη του, κοντά στους φίλους του, παρέα με τα όνειρά του και τους φόβους του. Η παράσταση έχει δημιουργήσει για τον ήρωα του έργου, τον Τόμι, ένα περιβάλλον μεταφυσικό, συμβολικό, αναμνηστικό, σουρεαλιστικό, φαντασιακό, και μέσα από αυτή την προσωπική αίσθηση της πραγματικότητας κάνει το βήμα προς τα εμπρός. Ο θάνατος είναι μια διαδικασία για τον συγγραφέα, δεν τον διαχειρίζεται ως σοκ.

Είναι τελικά το έργο αυτό ένας παραλληλισμός με την “Αντιγόνη” του Σοφοκλή, όπως έχει γραφτεί;

Νομίζω ότι ένα στοίχημα που πρέπει να βάζει η λογοτεχνία, όπως και όποτε μπορεί, είναι να προσδιορίζει στο σήμερα τις αρχετυπικές πράξεις. Ο Τόμι έχει να διαχειριστεί μια «λογοτεχνική» επιλογή. Ξέρουμε όλοι στη δυτική κουλτούρα την τελετουργική συμπεριφορά για τον άταφο νεκρό που αδικείται. Τον θάβουμε εμείς. Το μάθαμε και οι Έλληνες και οι Άγγλοι στο σχολείο. Δεν ξέρω αν για το συγγραφέα αυτή η σχέση είναι μια κρυπτομνησία, ή πόσο επιδιωκόμενη είναι. Σε εμάς πάντως, στην παράσταση, η αναλογία με την ” Αντιγόνη” ήταν από την αρχή σαφής. Ο Τόμι αποφασίζει να θάψει τον αδερφό του, γιατί κανείς δεν του εξηγεί πώς πέθανε. Και πώς όμως δικαιολογείται ένα τέτοιο ξαφνικό γεγονός; Βγαίνει λοιπόν στη ζωή των πόλεων, ένα ατόφιο πεδίο μαχών, προσπαθεί να τον συνετίσει η αδερφή του, η Κόρτνει, υποστηρικτική και λογική σαν μια άλλη Ισμήνη, ο θαμώνας της πλατείας, ο Σπάγγος, είναι ένας σύγχρονος Αγγελιοφόρος, οι δημόσιοι υπάλληλοι ασκούν εξουσία επιβολής, όπως ο Κρέων. Ωστόσο, και το θεωρώ αυτό μεγάλη επιτυχία της πλοκής, ο Τόμι δίνει βάρος στη δική του χειραφέτηση και το έργο τελειώνει αίσια. Ο συμβολισμός κινείται προς πιο σύγχρονες φιλοσοφικές έννοιες για το τι σημαίνει πράξη, απόφαση και ανδρεία.

Το έργο αυτό ανήκει σε αυτό που ονομάζουμε εφηβικό θέατρο με το οποίο ασχολούνται πλέον διακεκριμένοι συγγραφείς. Τι ακριβώς είναι το θέατρο για εφήβους;

Το «Respect» είναι ένα έργο γραμμένο ειδικά για εφήβους και έχει ξεπηδήσει το 2008 από το πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου της Αγγλίας , το Connections, που παράγει εφηβικό θέατρο ήδη 17 χρόνια στην Αγγλία. Η διαδικασία γίνεται ως εξής: το Εκπαιδευτικό Τμήμα του Εθνικού Θεάτρου παραγγέλνει νέα έργα σε γνωστούς συγγραφείς (στο Connections έχουν συμμετάσχει συγγραφείς όπως οι Alan Ayckbourn, Mark Ravenhill, Patrick Marber, Philip Ridley, Timberlake Wertenbaker, David Mamet, Anthony Neilson κ.ά.), με στόχο να παιχτούν από νεανικές ομάδες. Το πρόγραμμα διοργανώνει εργαστήρια για τις ομάδες που συμμετέχουν, και μάλιστα με την καθοδήγηση του συγγραφέα, και στο τέλος των προβών τους οι παραστάσεις που ξεχώρισαν (επιλέγεται μία για κάθε έργο) παρουσιάζονται στο ετήσιο φεστιβάλ που γίνεται στο Εθνικό Θέατρο στο Λονδίνο κάθε Ιούλιο. Σκοπός του προγράμματος, και για αυτό στρέψαμε καταρχάς τη ματιά μας προς αυτό το ρεπερτόριο, είναι να φέρει τους επαγγελματίες συγγραφείς σε επαφή με τους πραγματικούς νέους (και όχι αυτούς που φανταζόμαστε ως ενήλικοι, αναπολώντας μια χαμένη ευτυχία ή μια καταθλιπτική απομονωμένη ζωή) και να μιλήσει για τα θέματα που οι ίδιοι λένε ότι τους απασχολούν, χωρίς να φιλτράρονται από τις στερεότυπες λογοκρισίες των ενηλίκων. Βλέπουμε ότι είχαμε δίκιο. Οι νέοι (και όχι μόνο νέοι) βλέπουν την παράσταση και σε μεγάλο ποσοστό λένε «έχω και εγώ αισθανθεί έτσι, δεν το είχα εντοπίσει ότι έτσι αισθανόμουν».

Παράλληλα με την παράσταση διοργανώνεται και άλλες δραστηριότητες ( συζητήσεις, εργαστήρια) για τα παιδιά; Πώς αντιδρούν τα παιδιά;

Έχουμε φτιάξει, με την καθοριστική συμβολή της θεατροπαιδαγωγού Ηρώς Ποταμούση, ένα υλικό για τον καθηγητή πριν φέρει την τάξη του στην παράσταση και ένα υλικό για όταν γυρίσει πίσω σε αυτήν. Μετά την παράσταση (εκτός της Κυριακής που είναι για γενικό κοινό) κάνουμε μια σειρά από θεατρικά παιχνίδια στη σκηνή, δίνουμε τη δυνατότητα στους θεατές να ερμηνεύσουν σκηνικά διάφορες άλλες επιλογές που θα μπορούσαν να έχουν τα δραματικά πρόσωπα, κάνουμε ασκήσεις για την κατανόηση της αισθητικής και της γλώσσας του θεάτρου. Οι μαθητές έχουν άμεση ανταπόκριση, λένε τη γνώμη τους χωρίς λογοκρισία, ανεβαίνουν ευχαρίστως τη σκηνή, έχουν αίσθηση και γνώμη για αυτό που είδαν και κριτική στάση στα πράγματα. Και θέλω να πω ότι τα θέματα του έργου τούς αφορούν, δεν είναι ούτε σκληρά ούτε οι εξαιρέσεις της ζωής. Είναι θέματα αρχικά, θέματα ζωής και θανάτου αυτά για τα οποία μιλάμε, ο κάθε άνθρωπος τα καταλαβαίνει και τ α διαχειρίζεται. Να πω πάντως ότι οι μαθητές φέρονται με αυτή την άνεση μετά την παράσταση κατά τη γνώμη μου και για δύο άλλους λόγους: είναι τυχεροί γιατί κάποιος χειραφετημένος και ευαίσθητος καθηγητής τους έφερε στο θέατρο, ένας σίγουρα καλός καθηγητής που έχει αφήσει χώρο στους μαθητές του για προσωπική ανάπτυξη. Αλλά και γιατί η δομή της παράστασης, το στήσιμό της και ο χώρος που παίζεται έχει μια θεατρική αίσθηση «ανοιχτή» στο κοινό, η διάταξη της σκηνοθεσίας προσκαλεί το θεατή να συμμετάσχει.

Γιατί όμως πρέπει να υπάρχει ένα θέατρο ειδικά για εφήβους; Δεν μπορούν τα παιδιά σε αυτή την ηλικία να παρακολουθήσουν ένα κλασικό, ας πούμε έργο; Δε θα τα αφορούσε; Είναι τελικά αυτό το θέατρο ένα στάδιο θα λέγαμε “μύησης” των παιδιών στον κόσμο της τέχνης;

Θα σας αντιστρέψω την ερώτηση. Γιατί να μην υπάρχει θέατρο για εφήβους; Δεν μπορούν οι έφηβοι να παρακολουθήσουν κάτι γραμμένο στη δική τους γλώσσα, ένα μοντέρνο και σύγχρονο, ας πούμε, έργο, με διαχρονικές αξίες για το σήμερα; Δεν τους αφορά η πραγματικότητα; Δε χρειάζονται μύηση στη γλώσσα της ζωής και όχι μόνο της τέχνης; Και πέρα από το αστείο: ό,τι είναι αισθητικά και θεματολογικά αξιόλογο καλό είναι και μπορούν να το παρακολουθούν όλοι. Είναι όμως επίσης θεμιτό να προσδιορίζεις μια πιο συστηματική και στο εδώ και τώρα ανάγκη, ή να δημιουργείς μια παράδοση για μια φέτα κοινού με την οποία δεν ασχολείται κανείς πολιτιστικά εκτός από το Χόλιγουντ.

Είστε και παιδαγωγός και θεατρολόγος. Τελικά γιατί πρέπει να διδάσκεται θέατρο στα σχολεία; Είναι λίγο παρεξηγημένο μάθημα, ξέρετε, και πολλοί θεωρούν ότι μαθαίνουν τα παιδιά υποκριτική. Ποιος όμως πραγματικά είναι ο ρόλος αυτού του μαθήματος και γιατί είναι απαραίτητος στην εκπαίδευση;

Εγώ πιστεύω ότι το θέατρο στο σχολείο υπηρετεί δύο μεγάλα κεφάλαια της εκπαίδευσης. Μπορεί, και οφείλει, να ενισχύσει ισχυρές αξίες για τη ζωή, αξίες διαχείρισης και ανοχής της πραγματικότητας, όπως η λειτουργία της ομάδας, η αλληλεγγύη, η επινόηση ενός κοινού στόχου, ο σεβασμός στη γνώμη και την πρόταση του άλλου, η αποδοχή της ετερότητας της ανθρώπινης σκέψης, η χωρίς λογοκρισία δημιουργικότητα, η ελεύθερη έκφραση του σώματος, η απελευθερωτική δύναμη της παραβολής μέσα από τη μυθοπλασία. Αν μπορεί να τα κάνει αυτά ένα άλλο μάθημα σε τόσο σύντομο χρόνο και μαζί οι μαθητές να έχουν γίνει καλύτεροι στον προφορικό λόγο και στο πώς δομούν τη γραπτή έκφραση (δίνοντάς της συνοχή, επιχειρήματα και πειστικότητα) ε, τότε δε χρειάζεται θέατρο στο σχολείο. Τώρα αν κάποιος ακόμα παρεξηγεί το μάθημα σημαίνει ότι ο θεατρολόγος οφείλει να γίνει καλύτερος και αυτός που παρεξηγεί να χειραφετηθεί. Και τα δύο μεγάλα αιτούμενα στη σύγχρονη εκπαίδευση.

Η εφηβεία είναι μια ταραχώδης και σκληρή περίοδος της ζωής μας. Γι’ αυτό τα θέματα του εφηβικού θεάτρου είναι συνήθως σκληρά; Είναι όμως έτοιμοι οι έφηβοι να το καταλάβουν αυτό ή απλώς αντιμετωπίζουν την παράσταση ως ακόμα ένα σκληρό θέαμα από τα δεκάδες που βλέπουν;

Τα θέματα είναι σκληρά, όταν ο καλλιτέχνης που τα παρουσιάζει θέλει να μιλήσει για την πραγματικότητα με πραγματικούς όρους. Αλλιώς υπάρχει πάντα η αλληγορία και ο συμβολισμός -πολύ διαφορετικά μέσα για να μιλήσεις για τα πράγματα. Σκληρά μιλάνε πολλοί καλλιτέχνες και για την ενήλικη ζωή, είναι, νομίζω, θέμα αισθητικής και της κρίσης του καθενός για το τι χρειάζεται για να αλλάξει αυτός ο κόσμος. Αν κάποιος έφηβος, θέλω να σας πω, βίωνε την παράσταση όπως την πραγματική ζωή, το θέατρο σήμερα θα ήταν μεγάλος κίνδυνος, θα είχε πετύχει το σκοπό του….θα ήταν μια παρέμβαση. Αλλά η ζωή είναι πολύ πιο σκληρή…

Τι είδους ανησυχίες έχουν σήμερα οι έφηβοι; Και πώς το εφηβικό θέατρο μπορεί να βοηθήσει σε αυτές;

Οι έφηβοι έχουν ό,τι ανησυχίες έχετε εσείς και εγώ. Απλώς δεν ξέρουν ακόμα ότι θα τις έχουν πάντα. Το εφηβικό θέατρο βοηθάει, νομίζω, ψυχικά στη συνειδητοποίηση και στο καλμάρισμα αυτών των καυτών πρωταρχικών ερωτημάτων. Δε θα απαντηθούν τα περισσότερα, αλλά καταλαβαίνεις ότι «να, είμαστε και εμείς ακόμα εκεί. Έχεις παρέα…»

Ζούμε σε μια εποχή δύσκολη, εποχή κρίσης. Από την επαφή σας με τη νέα γενιά, βλέπετε ότι οι έφηβοι έχουν επηρεαστεί , πώς αντιδρούν; Τελικά υπάρχει φως στο τούνελ;

Ναι, ναι, μόνο φως βλέπω, αλλιώς δε θα ασχολούμουν με τις νεαρότερες ηλικίες. Εγώ νομίζω ότι κάθε γενιά είναι καλύτερη από την προηγούμενη, έχει περισσότερο ιστορικό γενετικό υλικό να διαχειριστεί, είναι πιο ώριμη, κάνει δικά της λάθη, δε φορτώνεται τα παλιά. Αλλά βλέπω κιόλας ότι οι νεότεροι είναι σαφώς καλύτερα: καταρχάν έχουν να διανύσουν περισσότερη ζωή, τι πιο ωραίο υπάρχει; Όσο για τα προβλήματα που όλο λέμε ότι έχουμε, εγώ δεν είμαι και τόσο σίγουρη ότι είναι όλα τόσο κακά τα πράγματα. Θα μάθουμε να ζούμε με λιγότερα και να επινοούμε τον ενδιαφέροντα εαυτό μας. Εγώ βλέπω ότι οι νεότερες γενιές, σε μεγαλύτερο ποσοστό από τη γενιά μου, επιδιώκουν τις επιθυμίες τους. Και έτσι όπως είναι όλα στον άσσο, καλά κάνουν, δεν έχουν τίποτα να χάσουν…